Кіріспе

Геттисбург шайқасы даласындағы жер бедері

Кеңейтім төбесі – Геттисбург шайқасының (1863 жылғы 1-3 шілде) барлық күндері шайқас болған Геттисбург шайқасы даласындағы жер бедері. Потомак армиясының қорғаныс "балық ілгегі" шебінің ең солтүстік бөлігі, төбе жұмсақ еңісті және Америка Азамат соғысының артиллериясы орналасуына қолайлы жағдай жасады (қ. салыстырыңыз, жақын орналасқан, тығыз орманды Калпс төбесі).

Жоспар

Cemetery Hill Геттисбургтің негізгі қалалық аймағына оңтүстіктен қарап тұр, теңіз деңгейінен 503 фут (153 м) биіктікте, қала орталығынан 80 фут (24 м) және төмендегі Winebrenner's Run-нан 100 фут (30 м) жоғары. Оның қырқасы оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай шамамен созылады. Балтимор жолы төбесінен өтіп, шығыс зиратты қалған бөлігінен бөліп тұратын жері – төбедегі шағын ойыс. Солтүстік және батысқа қарайғы беткейлер бірте-бірте көтеріледі; шығыс зират төбесінде көтеріліс тік. Балтимор жолы және Эмитсбург жолы төбеден өтеді, олардың арасында Тэнитаун жолы орналасқан.

Тарих

1858 жылы Геттисбург қаласының оңтүстік шекарасы Эмитсбург жолынан оңтүстік-шығысқа қарай Танитаун жолындағы Зират төбесінің ең биік нүктесіне дейін созылды, содан кейін Балтимор Пайк жолының ең биік нүктесі арқылы солтүстік-шығысқа қарай төбенің етегіне дейін, ал содан кейін Вайнбрэннер арнасына қарай солтүстікке бұрылды. Зират төбесінің оңтүстік беткейінде (бастапқыда фермер Питер Раффенспергердің атымен Raffensperger's Hill деп аталған, ол шығыс беткейде жер иесі болған) 1854 жылғы Evergreen зираты және оның 1855 жылғы қақпаханасы орналасқан, ол шайқас кезінде штаб ретінде қолданылған. 1863 жылғы 26 маусымда, Геттисбург шайқасынан бұрын, подполковник Илья В. Уайттың Конфедерациялық атты әскері төбеге басып кіріп, жергілікті тұрғындар жасырған бірнеше жылқыны қолға түсірді, содан кейін Пенсильвания штатының Йорк округіне кетіп қалды. Геттисбург теміржол станциясының телеграфы кейіннен Зират төбесіне көшірілді. Потомак армиясы келгенге дейін төбеде әскери күштер болған жоқ.

Геттисбург шайқасы, бірінші күн

1863 жылдың 1 шілдесінде генерал-майор Оливер О. Ховард армия Гетисбургтің солтүстігінде және батысындағы бекіністерінен шегінуі қажет болған жағдайда төбелікті ұстап тұру үшін жаяу әскер мен артиллерияны қалдырды. Зират төбесі I корпусы мен XI корпусының (қаланың солтүстігінде және солтүстік-батысындағы шайқастан) шегінетін әскерлерінің жиналу орталығына айналды. Шабуылдың үлкен дауларының бірі - генерал-лейтенант Ричард С. Эуэлл мен оның бағыныштысы, бригада генералы Уильям "Көшірме Билли" Смит, Зират төбесіне шабуыл жасап, басып алудан бас тартқандары болды. Смит одақ әскерлерінің шығыстан жақындап келе жатыр деп ойлады, бұл Эрлидің төбеге шабуыл жасауын кешіктірді, себебі ол болмаса соққыға қарсы тұруға дайын болды. Шығыстан одақ әскерлерінің елеулі қозғалысы болған жоқ, және шайқастан кейін Эрли Смитті мақтамады, ол жалғыз бригада генералы болды.

Геттисбург шайқасы, екінші күн

2 шілдеде Конфедерация генералы Роберт Ли Одақ шебінің екі шетінде де шабуылға бұйрық берді. Генерал-лейтенант Джеймс Лонгстрит өзінің бірінші корпусымен Одақтың сол жағына шабуыл жасады (Литтл Раунд Топ, Дьяволдың шатқалы, Бидай даласы). Генерал-лейтенант Ричард С. Эуэлл мен Екінші корпустың міндеті – Одақтың оң жағына бір уақытта демонстрация жасау, бұл Одақ қорғаушыларын Лонгстритке қарсы алаңдатып, мойыстыруға бағытталған шағын шабуыл болды. Эуэлл өзінің демонстрациясының сәттілігін пайдаланып, өз қалауынша толыққанды шабуылға көшуі керек еді. Эуэлл өзінің демонстрациясын сағат 16:00-де Лонгстриттің оңтүстіктен оқ атып шабуылдаған дыбысын естігеннен кейін бастады. Ол үш сағат бойы демонстрациясын Беннер төбесінен артиллериялық оқ жаудырумен шектеді, ол солтүстік-шығысқа қарай шамамен 1,6 километр қашықтықта орналасқан. Одақ қорғаушылары Қабір төбесінде осы оқтан зардап шеккенімен, олар қарсы батареялық оқпен жауап берді. Қабір төбесі Беннер төбесінен 15 метрден жоғары, ал артиллерия ғылымының геометриясы Одақ артиллериясының айқын артықшылығын көрсетті. Эуэллдің төрт батареясы ауыр шығынға ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды, ал оның ең жақсы артиллерисі, 19 жасар Джозеф В. Латимер, «Бала майор» деп аталған, қаза тапты. Сағат 19:00 шамасында Конфедерацияның Одақтың сол және орталық бөлігіне жасаған шабуылдары әлсіреген кезде Эуэлл өзінің негізгі жаяу әскер шабуылын бастауға шешім қабылдады. Ол генерал-майор Эдвард «Аллегени» Джонсонның дивизиясынан үш бригаданы Рок-Крик арқылы және Кулпс-Хиллдің шығыс беткейіне, ХІІ корпустың бригадасының бригадалық командирі генерал Джордж С. Гриннің басқаруындағы бекіністерге қарсы жіберді. Гриннің әскері конфедераттардың шабуылын бірнеше сағат бойы тойтарды, бірақ шабуылдаушылар тасталған Одақ мылтық орнында бекініп алды. Кулпс-Хиллдегі шайқас келесі күні жалғасатын болды. Кулпс-Хиллге шабуыл басталғаннан кейін, шамамен сағат 19:30-да түнек түскен кезде Эуэлл генерал-майор Джубал А. Эрлидің дивизиясынан екі бригаданы шығыстан Шығыс Қырым төбесіне қарсы жіберді және генерал-майор Роберт Родстың дивизиясын солтүстік-батыстан Қырым төбесіне қарсы шабуылға дайындалуға ескертті. Эрли дивизиясының екі бригадасына бригадалық командир генерал Гарри Т. Хейс басшылық етті: оның Луизианалық жолбарыстар бригадасы және Хоук бригадасы, соңғысы полковник Исаак Э. Эверидің басқаруында. Олар қаланың оңтүстік-шығысындағы Рок-Крик саласы Вайнбреннер жолына параллель сызықтан шықты. Хейс Луизиананың бес полкіне басшылық етті, олардың жалпы саны шамамен 1200 офицер мен сарбазды құрады. Эверидің Солтүстік Каролинадағы үш полкі бар, олардың жалпы саны 900 адамды құрады. Бригадалық командир генерал Джон Б. Гордон Хейс пен Эвериге қолдау көрсетті, бірақ шайқасқа қатыспады. Шығыс Қырым төбесін қорғауға екі бригада (полковник Эндрю Л. Харрис және Леопольд фон Гилса) генерал Фрэнсис С. Барлоудың дивизиясы (қазір бригадалық командир генерал Адельберт Эймс) XI корпусынан қатысты. Екеуі де 2 шілдеде ауыр шайқасқа қатысты және олардың құрамында тиісінше 650 және 500 офицер мен сарбаз болды. Харристің әскері төбенің солтүстік жағындағы төменгі тас қабырғаға орналасты және төбенің түбіндегі Кирпіш жолына айналды. (Кирпіш жолы сол кезде Вайнбреннер жолы деп те аталды, ал бүгінде Уэйнрайт авенюі деп аталады.) Гилсаның бригадасы жол бойында да, төбеде де шашырап орналасқан. 41-ші Нью-Йорк және 33-ші Массачусетс полктері Джонсон дивизиясының шабуылын күтіп тұрып, Кирпіш жолының арғы жағындағы Калп шалғысында орналасқан. Төбенің батыс жағында генерал-майор Адольф фон Штайнвер және Карл Шурц дивизиялары орналасқан. Полковник Чарльз С. Уэйнрайт, I корпустың атынан, төбедегі және Стивенс Ноллдағы артиллерия батареяларына басшылық етті. Шығыс Қырым төбесінің салыстырмалы түрде тік еңісі артиллерияның жаяу әскерге қарсы атысын бағыттауды қиындатты, өйткені қарудың оқ атулары жеткілікті түрде төмендетілмеді, бірақ олар канистралық және қос канистралық оқтармен барынша жақсы жұмыс істеді. Конфедераттардың шабуылы Огайо полкіне қарсы көтерілісшілердің тас қабырғаға қарсы айқайлауымен басталды. Осыған дейін Эймс 17-Коннектикут полкін сол жақтан ортаға қарай жіберді. Бұл бос орын қалды, оны Хейстің Луизианалықтары пайдаланып, тас қабырғадан асып өтті. Басқа әскерлер желідегі басқа әлсіз жерлерді пайдаланды, көп ұзамай конфедераттардың кейбірі төбе басындағы батареяларға жетті, ал басқалары тас қабырғаның артындағы төрт Одақ полкімен қараңғыда шайқасты. Төбенің шыңында капитан Майкл Видрихтің Нью-Йорк батареясы мен капитан Р. Брюс Рикеттстің Пенсильвания батареясының артиллериялықтары басып кіргендермен қолма-қол шайқасқа түсті. 6-шы Солтүстік Каролина полкінің майоры Сэмюэл Тейт кейіннен былай деп жазды:

Алтыншы полктің 75 Солтүстік Каролиналық және Хейстің бригадасынан 12 Луизианалық қабырғаны басып өтіп, Алтыншы Солтүстік Каролина және Тоғызыншы Луизиананың туларын қаруларға орнатты. Бұл уақытқа дейін толығымен қараңғы болды. Дұшман олар бұрын көрсетпеген жанкештілікпен тұрды, бірақ пышақ, соққылаған мылтық, қылыш, тапанша және қабырғадан таспен біз биіктікті тазалап, қаруларды үнсіз қалдырдық. |Майор Сэмюэл Тейт|Ресми есеп

Гарри Пфанц Тейттің пікіріне қарама-қарсы тұратын басқа көзқарас ұсынады: «Конфедераттар төбені басып алғанын және батареяларды жаулап алғанын жазғанмен, Одақ есептері конфедераттардың сәттілігін азайтады. Видрих батареясының сирек есептері конфедераттардың кенеттен және зорлықпен шабуыл жасағанын және батарея позициясына кіргенін, бірақ олар онда қысқа ғана уақыт болғанын мәлімдейді». «Қырым төбесінің құлауы, Одақ шебінің кіліті», «Мидті оның позициясын тастауға мәжбүр ететін еді», бірақ келесі күні осында орналасқан артиллерия Пикетт, Петтигрю, Тримбл, Уилкокс және Лангтың танымал шабуылын тойтаруға көмектесті. Генералдар Ховард пен Шурц қыжылдағанды естіп, капитан Влодзимеж Кшижановскийдің бригадасынан 58-ші және 119-шы Нью-Йорк полктерін Батыс Қырым төбесінен Видрих батареясына көмектесу үшін жіберді. Ховардтың қатарлары жұқарып бара жатқандықтан, ол II корпустың генерал-майор Уинфилд С. Хэнкоктан көмек сұрады. Хэнкок генерал Сэмюэл С. Кэрролдың басқаруындағы өзінің бригадаларының біреуін Қырым қыратынан асығыс түрде қорғаушыларға көмектесу үшін жіберді. Олар зираттан қараңғыда шабуыл басталып келе жатқанда, екі есе жылдамдықпен келді. Кэрролдың әскері Рикеттстің батареясын қамтамасыз етіп, Солтүстік Каролиналықтарды төбеден төмен қуды. Видрих батареясының жанында Кшижановский өзінің әскерін Луизианалық шабуылдаушыларды төбеден төмен қууға басшылық етті, олар төмен жеткенде Видрихтің қаруларымен шегінетін конфедераттарға канистралық оқтармен оқ жаудырды. Шығыс Қырым төбесін қорғау жалпы шабуыл жақсы үйлестірілгенде әлдеқайда қиын болған болар еді. Солтүстік-батысқа қарай генерал-майор Роберт Родстың дивизиясы Эрли шайқасы аяқталар кезде шабуылға дайын болған жоқ. Ол қаладан батысқа қарай және қараңғыда шамалы ілгерілегеннен кейін қазіргі Узун жолы болып табылатын топырақ жолының бойындағы далаға орналасты. Жетекші бригада командирі генерал-майор Додсон Рамсур екі қатарлы Одақ әскерінің артындағы тас қабырғаларға қарсы түнгі шабуылдың бекер екенін түсінді. Родстың шайқастан кейінгі есебі А. П. Хиллдің сол жағындағы көрші дивизиядан ынтымақтастық болмауына қатысты алаңдаушылықты білдірді. Генерал-майор Уильям Дорси Пендер сол күні қабылдаған оқтан жараланған және генерал-майор Джеймс Х. Лейн Пендер дивизиясының басқаруын жүзеге асырды. Эуэлл Лейнмен сөйлесу үшін штаб офицерін жіберді, ол өзінің бұйрықтарына сәйкес «қолайлы мүмкіндік туғанда» шабуыл жасау керектігін түсіндірді. Эуэлл Лейнге шабуыл басталып жатқанын хабарлағанда және ынтымақтастық сұрағанда, Лейн жауап қайырмады. Екі тараптан да ауыр шығын болды; қаза тапқандардың арасында полковник Эвери болды, оның мойнына мылтық оғы тиіп, оны аттан құлатты...

Геттисбург шайқасы, үшінші күн

3 шілдеде Көрімдік төбеде жаяу әскердің шабуылы болған жоқ; Конфедерацияның басты шабуылдары Калпс Хиллі мен Көрімдік қыраттың төменгі бөлігіне жасалды. Көрімдік төбедегі Одақтың артиллериясы Пикетт шабуылына дейін Конфедерация артиллериясының атысына қарсы шабуыл жасады және Конфедерация жаяу әскерінің шабуылы кезінде қарсы атыспен қолдау көрсетті. Ұлттық саябақтар қызметінің тарихшысы Трой Харманның жазуынша, Роберт Лидің 2 және 3 шілдеде Лонгстриттің шабуылдарының басты мақсаты Көрімдік төбе болды, ол Одақтың сол қанатын Көрімдік қыраты бойымен жаяу айналып өтуді көздеді.

Салдары

Ұрыс аяқталғаннан кейін Шығыс зират төбесі бірнеше апта бойы штат әскерлерімен басылып алынды. Олар әскери күшін сақтап тұру, шайқас даласын тонаушылар мен жаңалық іздеушілерден қорғау, қалған әскери қару-жарақтарды жинау және аймақтың ауруханаларына жұмыс күші мен қызметтер көрсету үшін шатырлы лагерь құрды. Элизабет С. Торн (соғыста болған Эвергрин зиратының қараушысының жүкті әйелі), оның ата-анасы және жалданып жұмыс істегендер зират төбесінде немесе оның жанында қаза болған сарбаздар үшін 105 қабір қазыды. Геттисбург ұлттық зираты 1863 жылы Эвергрин зиратының солтүстігінде салынды. Абрахам Линкольннің Геттисбург сөздері Геттисбург ұлттық зиратын тойлау кезінде айтылды.

Соғыстан кейінгі тарих

1867 жылы Геттисбургтегі Ұлттық үй төбесінің солтүстік жағында жетімдер үйі қызмет етті, ал 1878 жылы Шығыс Кладбище төбесінде 40 фут (12 м) биіктіктегі ағаштан жасалған бақылау мұнарасы Пенсильвания жеңіл артиллериясының B батареясының ескерткішіне жақын салынды. 1893–1917 жылдар аралығында Геттисбург электр темір жолы төбенің бірнеше жағынан өтті, ал 1921–2008 жылдар аралығында Геттисбург ұлттық мұражайы Танитаун жолы бойындағы Кладбище төбесінің батыс жағында орналасқан. Қазіргі кезде төбенің солтүстік және батыс беткейлерінде туризммен байланысты кәсіпорындар (қонақүйлер, мейрамханалар, сыйлық дүкендері, жауынгерлік турлар ұйымдастыратын агенттіктер, жекеше музейлер және т.б.) көптеп орналасқан. Бұл биіктіктердің әскери маңызы бұрынғыдай айқын емес, себебі бір кезде басымдыққа ие болған көрініс осы кеңейген аумақпен кесіліп қалды.