Кіріспе
Мэн және Нью-Брансуик шекарасының бір бөлігін анықтайтын өзен – Сент-Джон өзені (; Maliseet Passamaquoddy: Wolastoq) – Мэннің Квебек шекарасына жақын орналасқан Нотр-Дам тауларындағы бастауларынан Фанди шығанағының солтүстік-батыс жағалауына дейін Даунленд аймағында ағатын өзен. Шығыс Канаданың ең ұзын өзені, оның су жинау алабы шығыс жағалаудағы ең ірілердің бірі. Бұл "Жақсы толқынның өзені" және оның салалары Еуропалық отарлауға дейін Wolastoqiyik және Passamaquoddy тайпаларының аумақтық жерлерін құрады, және бүгінгі күнге дейін Wabanaki конфедерациясының мәдени орталығы болып табылады. Арустук соғысынан кейін жасалған Вебстер-Эшбёртон шарты Нью-Брансуик пен Мэн арасындағы шекараны өзеннің 130 км (80 миль) бойымен, ал Квебек пен Мэн арасындағы шекараның 55 км (35 миль) құрайтын саласы бойынша белгіледі. Мэн өзені бойындағы қалаларға Форт-Кент, Мадаваска және Ван-Бюрен жатады. Жаңа Брансуик елді мекендері, ағыс бағыты бойынша, Эдмундстон, Фредериктон, Оромокто және Сент-Джон қалаларын қамтиды. Оның су деңгейі Нью-Брансуиктегі Мактаквак, Бичвуд және Гранд-Фолс су электр стансаларымен реттеледі.
The Saint John River (; Maliseet Passamaquoddy: Wolastoq) is a river flowing within the Dawnland region from headwaters in the Notre Dame Mountains near the Maine Quebec border through western New Brunswick to the northwest shore of the Bay of Fundy. Eastern Canada's longest river, its drainage basin is one of the largest on the east coast at about This “River of the Good Wave” and its tributary drainage basin formed the territorial countries of the Wolastoqiyik and Passamaquoddy First Nations (named Wolastokuk and Peskotomuhkatik, respectively) prior to European colonization, and it remains a cultural centre of the Wabanaki Confederacy to this day. The Webster–Ashburton Treaty following the Aroostook War established a border between New Brunswick and Maine following 130 km (80 miles) of the river, while a tributary forms 55 km (35 miles) of the border between Quebec and Maine. Maine communities along the river include Fort Kent, Madawaska, and Van Buren. New Brunswick settlements through which it passes include, moving downstream, Edmundston, Fredericton, Oromocto, and Saint John. It is regulated by hydro power dams at Mactaquac, Beechwood, and Grand Falls, New Brunswick.
Гидроним
Самуэль де Шамплен 1604 жылы Иоанн Креститель мерекесі күні өзен сағасына барып, оны Rivière Saint Jean немесе ағылшын тілінде Сент-Джон өзені деп атады. Жүйенің көптеген су жолдары еуропалықтар келгенге дейінгі түпкі атауларын сақтап қалды. Малисет тайпасы оны Wolastoq деп атайды, бұл "мол және жақсы" деген мағынаны білдіреді және осы атауды қайта қолдануға ұмтылады.
Жоғарғы алабы
Су бұлақтары Мейн және Квебек штаттарының Жаңа Англия/Акадия ормандарында орналасқан, оның ішінде Оңтүстік-Батыс, Солтүстік-Батыс және Бейкер салалары бар. Алагаш өзені Эдмундстон қаласында Жаңа Брансуикке құйып, онда Мадаваска өзенімен бірігеді.
Ортаңғы алабы
Ортаңғы бөлігі Арусток және Тобик өзендерінің қосылған жерінен басталып, оңтүстік-шығысқа қарай Мактаквак бөгетіне дейін ағады. Бұл бөлімдегі басқа да салалар арасында Meduxnekeag өзені бар. Бұл аймақ Атлантикалық Канадада Апалачиандық қатты ағаш орманы орналасқан жалғыз орын. Облыс үшін сирек кездесетін өсімдіктерге жабайы имбирь, қара бүлдірген, жабайы кофе, қызылшашты папоротник, көрнекті орхидеялар және басқалары жатады. Бұл орман түрі, сондай-ақ Сент-Джон өзенінің аңғарындағы қатты ағаш орманы деп аталады, бұрын бұл аймақтың көп бөлігін алып, адам әрекеті салдарынан жердің бір пайызынан азынады. Бұл - Нью-Брансуиктегі ең құнарлы және егіншілікке пайдаланылатын, дөңгелек төбелер мен топырақтары бар аймақ. Топырағы ұсақ, сазды, мұздық және жақсы кеуекті, әктас пен құмтасқа жатқан мұздық шөгінділерден тұрады. Фьордтың аузына жақын жердегі тереңдіктің өзгеруіне, соңғы мұздық периодының қалдығы – морена себеп. Гранд-Бейден (Нью-Брансуик) су жолы тарлып, тереңдейді, нәтижесінде кері құлаудағы су ағыны басым ағымға қарсы бұрылып ағады. Тұзды судың қабаты, үстінен тұщы су жамылған, өзен бойымен 10 метрлік (30 фунттық) тереңдіктегі Оак-Пойнтқа дейін созылады, одан әрі ілгерілей алмайды. Көктемнің басында өзеннің жоғарғы бөліктерінде мұз үйіліп, су тасқынына себеп болуы мүмкін. Төменгі бөліктерде, кең су тасқыны алабында, көктемнің соңында кері құлаудағы тар саңылау арқылы өтетін су көлемінен су тасқыны болуы мүмкін. Заң бойынша, Фредериктон мен Мактаквак провинциялық паркі арасындағы өзеннің барлық бөлігі жарық деп есептеледі. Өзен көбінесе тыныш, тек Гранд-Фолс және Бичвуд бөгетіндегі сарқырамалардан басқа. Су тасқыны туралы деректер 300 жылдан астам уақыттан бері тіркеліп келеді. Су тасқыны Эдмундстон, Гранд-Фолс, Перт-Андовер, Хартленд, Вудсток қалаларында, ал ең ауыр зардап Фредериктон және Сент-Джон аймақтарында байқалды. 1923 жылы су тасқыны кезінде су деңгейі қалыпты қысқы деңгейден 8 метрге (26 футқа) көтерілді. 1936 жылы жоғары температура қардың еруын жеделдетті, ал қатты жаңбыр су деңгейін 8.9 метрге (30 футқа) көтерді, бұл жазғы деңгейден шамамен 7.6 метрге (25 футқа) жоғары болды. Осыған ұқсас жағдайлар 1973 жылғы су тасқынында да су деңгейінің жоғарылауына әкелді. 2018 және 2019 жылдары да ірі су тасқыны болды. 2019 жылдан бері су тасқыны бұрынғыдай ауыр болған жоқ. Климаттың өзгеруіне байланысты су тасқынының жиілігі мен ауырлығы артуы күтілуде. Болжам бойынша, Нью-Брансуиктің орташа температурасы 2100 жылға қарай 5°C (9°F) артады және жауын-шашын мөлшері көбейеді.
Адамзат тарихы
Соңғы мұздық дәуірдің соңында, шамамен 13 000 жыл бұрын Лорантид мұздықтарының шегінуінен кейін, аймақ толығымен өсімдіктер мен топырақтан айырылды. Шамамен 10 000 жыл бұрын, қазіргі Нью-Брансуик аймағында Палеоиндейлер қоныстанған болуы мүмкін. Аймақ мыңдаған жылдар бойы адамның әсеріне ұшыраса да, түпкілікті американдықтардың әсері олардың аз санына және төмен қарқынды егіншілікпен айналысуына байланысты минималды болды. Масштабты өзгерістер 1800 жылдардың басында ғана басталды. Пасамакудди Фанди шығанағының солтүстік-батыс жағалауында теңіз жануарларын ауласа, ал Воластокииктер, жоғарғы Сент-Джон өзені мен оның салаларындағы ішкі аңшылар, өзара түсіністі диалектте сөйлесті. Воластокииктер су тасқынынан сақтану үшін Медуктик сияқты, ауылдарын су тасқыны деңгейінен жоғары орналастырды. Воластокииктер өздерін аң аулау, балық аулау және сауда үшін каноэларымен саяхаттайтын өзеннің халқы деп есептеді. Қыстың суық кезеңін ішкі аймақта аң аулау және құрлыстар құрумен өткізгеннен кейін, өзен сағасындағы Уигуди және кеме жүзе алатын жердегі Аукпаке ауылдары еуропалық тері саудагерлері үшін жазғы жиын орындары болды. Англия және Франция тері саудагерлері арасындағы бәсекелестік Солтүстік Американың отарлануына дейін туындады. Сент-Джон өзені бойындағы отарлау қысымы Мэн шығанағының суық тогының салдарынан өсу маусымын Массачусетс пен Нова-Скотия түбегіне қарағанда қысқа ұстады. Алғашқы акадиялықтар француз теңізшілері мен кеме жасаушыларының ұрпақтары болды, олардың балық аулау, сауда және қайық жөндеуге баса назар аударуы жерді пайдаланудағы жанжалдарды азайтты. Бұл акадиялықтар түпкілікті халықтармен жақсы қарым-қатынас сақтады, ал Филипп патшаның соғысы Воластокииктерді Жаңа Англияға қарсы әскери қимылдарға қатысу үшін Уабанаки конфедерациясына қосылуға ынталандырды. Француз отаршылары Акадияның бір бөлігі ретінде төменгі өзен аңғарын мекендеді, қазіргі Фредериктондағы Форт-Нэшвак және Сент-Джон мен Нерепсис өзендерінің қосылған жеріндегі Форт-Бойшеберт салынды. Француздық феодалдық жүйеде жерлер өзен жағалауындағы ұзын, тар жолақтарға, «сеньорияларға» бөлінді. Алайда, маусымдық су тасқынына байланысты мұндай жүйе тиімді болмады, сондықтан акадиялықтар биік жерге көшті. Чесапик шығанағы мен Сент-Лоуренс шығанағы арасындағы ең ұзын өзен ретінде Сент-Джон, Солтүстік Американың Атлантикалық жағалауындағы ағылшын отарлауынан қашуға тырысқан түпкілікті халықтар үшін ең қолайлы көлік дәлізі болды. Шамамен мың Воластокиик жүздей акадиялық отбасыны Сент-Джон өзенімен жоғары қарай шегінуге баспана берді, өйткені Сент-Джон өзені жорығы акадиялықтардың қоныстарын малдарымен бірге өртеді, тіпті Сент-Анн-дес-Пе-Басқа дейін.
Халықаралық шекаралық дау
Ағылшын-француз соғысындағы жеңістерден кейін Воластокиик тайпасы мен олардың акадиялық одақтастары Канада мен АҚШ-тың билігін мойындамады. Ал Америка революциялық соғысынан кейін көптеген лоялист босқындары өзен сағасындағы Сент-Джон қаласына және Фредериктон болып қайта аталған Сент-Анн-де-Пе-Ба қаласына қоныстанды. Воластокиик тайпасымен болған үздіксіз қақтығыстар ағылшын шарттарына қол қойған тараптарға өзеннің бастауын картаға түсіруге кедергі келтірді. Сент-Крой өзенінің қай саласы бастау деп есептелетінін анықтаудағы күмәнділіктен басқа, Сент-Джон өзені, жақсы карталанған Гудзон және Коннектикут өзендері туралы білімнен күтілгендей, тікелей оңтүстікке ақпайды. Бірақ Канада үшін үлкен алаңдаушылық тудырған нәрсе – дренаждық бөліністің Сент-Лоуренс өзенінің оңтүстік жағалауына қаншалықты жақын екендігі болды. Бұл Канадаға Атлантикалық Канаданы Квебекпен байланыстыратын қысқы айларда мұз басып, келуге жарамсыз болатын Сент-Лоуренс өзенінен өтетін жол салу үшін қолайсыз жердің тар жолағын қалдырды. Канада шартының мақсаты Сент-Джон су алабының барлық бөлігін Канаданың бақылауында ұстау деп түсіндіруді жөн көрді. Акадиялық және Воластокиик босқындары ағылшын билігіне қарсы күресін жалғастырды, Сент-Крой шартының батысындағы Акадиялық қонысқа қарай өзен бойымен жоғары көшіп, Квебекке қашқан басқа акадиялық босқындармен қосылды. 1800 жылдардың басында, көбінесе шотланд және ирландтар, көптеген адамдар бұл аймаққа қоныстанды. 1850 жылдардың соңына қарай орталық Сент-Джон аңғарының көп бөлігі ескі өсімдіктерден тазартылып, егіс жеріне айналдырылды. Теміржолдар пайда болғанға дейін өзен маңызды сауда жолы болды, соның ішінде ағаш ағызу да осы жол арқылы жүзеге асырылды. 1820 жылы Мэн штаты Массачусетс штатынан тәуелсіздік алғаннан кейін, Мэн ағаш өңдеушілері акадиялық босқындарды тәуелсіз Мадаваска Республикасын құруға ынталандырды және Сент-Джон өзенінің бастауларын Пенобскот өзеніне бұрып, жоғары Сент-Джон су алабында жиналған ағаштарды Бангор пилорамаларына жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл қадамдар 1842 жылғы Вебстер-Эшбертон шарты арқылы Канада мен АҚШ арасындағы даулы шекараны нақтылауға себеп болды. Осы шарт бойынша Сент-Кройдан батысқа қарай Сент-Джон өзенінің солтүстік жағалауы Канадаға берілді, ал батысқа қарайғы кейбір аумақтар АҚШ-қа ауыстырылды.
Қазіргі заман
Бүгінгі Транс-Канада тас жолы өзеннің солтүстік жағалауымен су алабының даулы бөлігі арқылы ұсынылған ағылшын жолының бағытын ұстанады. Сент-Джон су алабының көп бөлігі, даулы оңтүстік жағалауда, Мэн штатының Арустук округіне айналды, онда Мадаваска қаласы әлі де Эдмундстонмен бірге аккад француз диалектін бөліседі. Тарихи оқшаулану диалектіні сақтауға көмектесті. Аллагаш өзені және Сент-Джон өзенінің Бейкер саласы Мадавасканың жоғары ағысында сирек қоныстанған Мэннің Солтүстік Ормандары арқылы өтеді. Бұл қара қарағай ормандары 20-шы ғасырда Мэндегі қағаз фабрикалары үшін ағаш массасының негізгі көзі болды. Мэн қалаларынан алыс болғандықтан, жер иелері Квебек ағаш кесушілерін жұмысқа алды. Эдуард Лакруа өзеннің бастаулары үшін жаңа көлік әдістерін жасады, соның ішінде 1927 жылы Lac Frontière, Квебекке дейін Eagle Lake және West Branch теміржолын салуға арналған жол, және 1931 жылы өзен үстінен Nine Mile көпірін салды. Өзеннің төменгі ағысы ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпке пайдаланылды. Франкофон квебектер солтүстік өзен аңғарына қоныс аударды. Соғыс аралық кезеңде көптеген ескі шаруашылықтар урбанизацияға байланысты тасталып, қайтадан орманды жағдайға келтірілді. 2011 жылы бүкіл су алабы Воласток Ұлттық тарихи ескерткіші деп жарияланды және Воластокиик тайпасының дәстүрлі территориясы болып табылады.