Кіріспе

Солтүстік Канададағы ірі өзен, сол аттас басқа өзендер.

Бэк өзені, бұрын Бэкс өзені (Dogrib: Thlewechodyeth, Inuktitut: Haningayok, немесе Ұлы Балық өзені) – Канаданың ең ұзын өзендерінің 20-сы. Ол Солтүстік-Батыс территориялар мен Нунавутта орналасқан. Өзен Солтүстік-Батыс территориялардың Солтүстік құл аймағындағы атаусыз көлден басталып, негізінен Нунавуттың Киваллик аймағы арқылы ағып, Қитикмеот аймағындағы Арктика мұхитында құяды.

Курс

Өзен аты аталмаған көлдің ағысынан басталады және батысқа қарай Сассекс көліне, содан кейін солтүстікке қарай Мускокс көліне, Солтүстік-Батыс Аймақтары мен Киваллик аймағы, Нунавут арасындағы шекарада, сол жақ саласы Айси өзенін қоса алады. Ол Мускокс шатқалы арқылы ағып, сол жақ саласы Контвойто өзенін қоса алады және Хейвуд жотасы арқылы шығысқа қарай ағады. Бэк өзені Малли шатқалы арқылы өтіп, сол жақ саласы Сиорак өзенін қоса алады және оңтүстік-шығыс бағытта Бичи көліне құяды. Ол шығысқа қарай ағып, оң жақ саласы Бэйли өзенін, сол жақ саласы Уоррен өзенін, оң жақ саласы Джервоиз өзенін қоса алады, Хок шатқалы арқылы өтеді, оң жақ саласы Маккинли өзенін және оң жақ саласы Консул өзенін қоса алады. Бейли және Консул өзендерінің арасында Бэк өзені Телон жабайы табиғат қорығының солтүстік шекарасын құрайды. Өзен солтүстік-шығысқа бұрылып, сол жақ саласы Буллен өзенін қоса алады және Пелли көліне жетеді. Ол шығысқа қарай ағып өтеді: Жоғарғы Гарри көлі, онда оң жақ саласы Морс өзені; Гарри көлі; Төменгі Гарри көлі; Булиард көлі; Жоғарғы Макдугалл көлі; және Төменгі Макдугалл көлі. Содан кейін Бэк өзені Рок шатқалы, Синклер сарқырамасы, Эскейп шатқалы, Сэндхилл шатқалы және Вольф шатқалы арқылы өтіп, оң жақ саласы Медоубанк өзенін қоса алады. Өзен Медоубанк тауының айналасын айналып, оң жақ саласы Герман өзенін және сол жақ саласы Монтресор өзенін қоса алады, Маккей шыңын өтеді, Вирлпул шатқалы арқылы өтеді және Франклин көліне жетеді. Солтүстік-шығысқа қарай жалғасады, оң жақ саласы Мистек өзенін қоса алады, солтүстікке қарай Китикмиот аймағына өтеді, оң жақ саласы Хейс өзенін қоса алады және Арктика мұхитындағы Чантрей шығанағындағы Кокберн шығанағына жетеді.

Тарих

Бэк-Ривер – ханингайогмиут (немесе ханингаюрмиут) мыс инуиттерінің тарихи отаны, сонымен қатар олардың карибу инуиттерінің солтүстік көршілері, уткусиксалинмиуттар оларды уалининмиут деп атайды. Каернермиут (сонымен қатар каинермиут) және мыс инуиттерінің оңтүстік ахиагмиуттары да осы аймақты жиі мекендеген. Бэк өзені мен Телон өзені – жауласқан тайпалардың, яғни желтоқнижестер мен чипеуян тайпаларының солтүстік және солтүстік-шығыс шекаралары болған. Еуропалықтардың алғашқы зерттеуін 1834 жылы Джордж Бэк жүргізді. Бэк өзен туралы ақпаратты жергілікті жетекшілерден алған, ал экспедициясы туралы естеліктерінде өзенді «Тхлев ии чо дезес» деп атады, оны «Ұлы балық өзені» деп аударды. 1845 жылы сэр Джон Франклиннің Солтүстік-Батыс өткелін картаға түсіру экспедициясының мүшелері кемелерін мұзға тастап, Бэк өзеніне бет алды, бірақ аман қалмады. Оларды іздеу үшін 1855 жылы Гудзон шығанағы компаниясының қызметкерлері Джеймс Андерсон мен Джеймс Стюарт өзен бойымен Чантрей шығанағы мен Монреаль аралына дейін түсті. Шамамен 100 жылдық үзілістен кейін, 1962 жылы екі топ қайтадан өзенге түсті. Бірі – төрт жас британиялық жігіт, екіншісі – төрт жас американдық жігіт. Британдық топты Роберт Канди басқарды, ол олардың саяхаты туралы «Beacon Six» атты кітап жазды, ал американдықтарды Остин Хойт жетекшілік етті. Америкалықтар өзеннің бастауы, Сассекс көлінен екі ағаш қабықпен жасалған каноэмен шығып, британдық командадан бұрын жағалауға жетті. Роберт Кандидің тобы Бичи көлінен төмен бастап, американдықтарды озып кетті. Британдықтар үш қабаттамалы каякпен жүрді, олардың бірі экспедиция кезінде қирады. Екі топ та саяхатты бейнеге түсірді, ал британдық «Beacon Six» фильмін Канадалық телерадиокорпорациясы (CBC) теледидардан көрсетті. 1963-1965 жылдары 17 ай бойы антрополог Жан Бриггс Бэк-Ривер мен Чантрей шығанағының төңірегінде тұратын уткусиксалинмиут инуиттерімен зерттеу жұмыстарын жүргізіп, «Never in Anger» атты еңбегін жазды, сондай-ақ Уткуиксиклик сөздігін құрастыруға көмектесті.

Табиғат тарихы

Өзен айналасындағы аймақ жануарлармен толы, өзенде көп балық, сондай-ақ аймақта карибу, мускоксен және қасқырлар мекендейді, кейде қоңыр аюлар, құндыз бен арктикалық қояндар көрінеді. Өзен Арктика мұхитына жақындағанда ақ аюлар да кездеседі. Пелли көлінен Төменгі Гарри көліне дейінгі бөлігінде орналасқан Middle Back River маңызды құс аймағы, Канада қаздары, кіші қар қаздары және басқа да су құстары үшін маңызды мекен. Солтүстік Канаданың басқа да аймақтары сияқты, Бэк-Риверде де суық ауа райы мен арктикалық желдің күшті соғуы жиі болады.

Қазіргі заманғы каноэ спорты

Бек өзені – күшті және тәжірибелі Арктикалық (дуо) каноэшілердің бір айдан астам уақыт бойы тынымсыз еңбегінен кейін толысқан, ұзақ және қиын сапарды құрайды. Бек өзені Қазан және Дубаунт өзендерінен әлдеқайда қиын. Көптеген тасқынның соңы тығыз "тасқа бау" болып аяқталады, сондықтан көбінесе каноэні тасымалдау қажет болады. Мұндай тасымалдаулар жалаңаш тастарда және кейде тұрақсыз үлкен тастардың үстінен жүргізілуі керек. "Құтылу тасқындары" деп аталатын тасқыннан кейін каноэні тасымалдау қажеттілігі азаяды, содан кейін көптеген тасқынды (бірақ барлығын емес) жүзуге болады, себебі өзен азырақ тасты және қауіпті бола бастайды. Су деңгейіне қарай, тағы екі тасқынды жүзуге болады: Sandhill тасқыны көбінесе сол жағалаудан, ал Wolf тасқыны оң жағалаудан жүзіледі. Арктика мұхитының жанындағы өзен учаскелерінде ақ аюлардан қорғану үшін аюға қарсы спрей қолдану ұсынылады. Өзенде ағаштар жоқ болғандықтан және барлық өсімдіктер төмен бойда өсетін, отын ретінде қолдануға жарамсыз болғандықтан, тамақ пісіруге қажет отынды да әкелу керек. Өзеннің бастауына Йеллоунайф қаласынан (Солтүстік-Батыс Териториялар) гидросамолетпен жетуге болады. Сапар соңында Нунавуттағы Бейкер көлінен шақырылған буш-ұшақ тундрада алдын ала белгіленген жерге қона алады. Қатты каноэні буш-ұшақтың сыртына бекітуге болады. Егер мүмкін болмаса, қатты емес, жиналмалы каноэ қолдану керек. Өзеннің соңына дейін саяхаттап, содан кейін Инуиттер қауымы Гжоа Хейвенге дейін кемемен сүйреуге болады, онда Йеллоунайфқа коммерциялық рейстер бар. Егер өзенде каноэмен саяхаттауды жоспарласаңыз, ауа райына байланысты, 8 тамызға дейін Гарри көлін кезіп өту ұсынылады, себебі бұл ауа райының нашарлауына байланысты маусымдық өзгерістің белгісі. Кез келген уақытта желдің кедергісін сезіну мүмкін екенін ескеру керек. Арктика аймағына жақындығы мен суықтан қабылу кез келген айналудың салдарынан гипотермияға және өлімге әкелуі мүмкін. Көлдерде де, тасқындарда да спрейлі палубасы бар каноэді пайдалану қатты ұсынылады.