Кіріспе

Пәнжаб тарихы Пәнжаб аймағының өткен тарихын білдіреді, ол Оңтүстік Азияның солтүстік-батысындағы геосаяси, мәдени және тарихи аймақ болып табылады. Оған Пәкістанның шығыс Пәнжаб провинциясы және Индияның батыс Пәнжаб штаты кіреді. Пәнжабта адам қоныстануының ең ерте дәлелі Индус және Джелум өзендері арасындағы Потохардың Соан аңғарында табылды. Бұл жерде 774 000 және 11 700 жылдар аралығында Соан мәдениеті дамыған. Бұл кезең екінші мұз дәуірінің алғашқы мұз аралық периодына жатады, сол кезден тас және кремень құралдарының қалдықтары табылған. Пәнжаб аймағы ежелгі өркениеттердің алғашқы ошақтарының бірі болды, мысалы, шамамен б.з.д. 3000 жылдан бастап гүлденген қола дәуірінің Харрапа өркениеті. Бұл өркениет 1000 жылдан кейін, б.з.д. 1500 мен 500 жылдар аралығында аймақты басып өткен Индо-Арийлік көші-қондардан кейін құлдырады. Көшіп келген Индо-Арий тайпалары темір дәуірінің Ведалық өркениетіне бастама берді, ол б.з.д. 500 жылға дейін сақталды. Осы кезеңде Пәнжабта Ригведа жазылды, ол индуизмнің негізін қалады. Б.з.д. 6 ғасырда Гандара монархы Пушкарасарин Ахеменид империясының кеңею амбицияларын тоқтатуға белсенділік танытты. Бір ғасырдан кейін Пәнжабтың жанападалары Александрдың кең ауқымды жобаларымен бетпе-бет келді. Жанападалар оның ілгерілеуіне қарсылық көрсетті, атап айтқанда Гандараның Ашвакасы, Оңтүстік Пәнжабтың Маллиандары және Орталық Пәнжабтың Порусы. Александрдың қайтысынан кейін Таксила қаласында білім алған Чандрагупта Маурья Тригарта және Гандара сияқты республикалардан қолдау алды. Ол кейіннен Нанда империясын жаулап алды, ал Таксила Солтүстік-Батыс аумақтарының провинциялық астанасы болып тағайындалды. Оның құлдырауынан кейін Индо-гректер, Индо-сактар және Индо-парфянтар Пәнжабта бірінен соң бірі билік құрды. Алайда, осы уақытта Апрахараджалар деп аталатын жергілікті патшалық автономиясын сақтап қалды, ал Яудхейя және Шығыс Пәнжабтағы Аудумбара сияқты басқа жанападалар олардың кеңеюіне қарсылық көрсетті. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырының соңында Кушан империясы Пәнжабты басып алды. Осы кезеңде Гандараның мәдени өркендеуі болды, аймақтың көркем туындылары гүлденді. Пәнжабқа Хундықтардың жойқын шабуылдары 5 және 6 ғасырларда болды, бірақ олар Вардана әулетімен жеңіліске ұшырады. Батыс Пәнжаб аймағының көп бөлігі ерте ортағасырлық кезеңде Таанк және Оди Шахи патшалықтарының билігінде бірікті. 8-12 ғасырлар аралығында Томара және Каточ әулеттері Пәнжабтың шығыс бөлігін басқарды. 855 жылы Мултан әмірлігімен бірге халифалықтан тәуелсіз болған Мултанға дейінгі аймақтың оңтүстік бөліктерін Омейяд халифаты жаулап алған кезде Ислам Пәнжабта орнықты. Газнавидтер 1025 жылы аймақты жаулап алды, содан кейін Дели сұлтандығы соңынан ерді. Лангах сұлтандығы 15 ғасырда Оңтүстік Пәнжабтың көп бөлігін басқарды. 1526 жылы құрылған Моғол империясы Пәнжабта зор мәдени және сәулеттік мұра қалдырды. Лахор қаласы моғолдар тұсында әлемдегі ең ірі қалалардың біріне айналды. 16 ғасырда Гуру Нанак Пәнжабтың орталық бөлігінде сикхтер дінін құрды, ол көптеген жақтастарды тартты. 18 ғасырда Моғолдардың құлдырауынан кейін туған ұзақ анархиядан кейін 1799 жылы сикх империясы Пәнжаб аймағының көп бөлігін біріктірді. Аймақ 1849 жылы Екінші ағылшын-сик соғысынан кейін британдық Ост-Индия компаниясымен жаулап алынды және 1857 жылы Пәнжаб провинциясы құрылды. 1947 жылы Пәнжаб зорлық-зомбылықпен екіге бөлінді.

Этимология

Пенджаб атауы парсы тілінен шыққан болса да, оның екі бөлігі (پنج және آب) санскрит тіліндегі бірдей мағынаны білдіретін сөздермен – және – туыс. Осылайша, Паñjāb сөзі «Бес судың елі» дегенді білдіреді, бұл Джелум, Ченаб, Рави, Сатледж және Биас өзендеріне сілтеме жасайды. Олардың бәрі Инд өзенінің салалары, ал Сатледж ең ірісі. Бес өзеннің жері туралы айтулар Махабхаратада да кездеседі, онда Ариявартадағы аймақтардың бірі Панчанад деп аталған. Ежелгі гректер бұл аймақты Пентапотамия (Πενταποταμία) деп атаған, бұл парсы сөзімен ұқсас мағынаға ие.

Географиялық аумағы

Қазіргі таңда Пенджаб аймағы көбінесе Пәкістанның Пенджаб провинциясы мен Үндістанның Пенджаб штатынан тұрады деп есептеледі. Аймақтың шекаралары нақты белгіленбеген және тарихи мәліметтерге сүйенгендіктен, "Пенджаб" терминінің географиялық анықтамасы уақыт өте келе өзгеріп отырды. 16 ғасырда Моғол империясы оны Инд және Сатледж өзендері арасындағы салыстырмалы түрде шағын аумақ деп атаған. Британдық Радж кезінде Пәкістанның Пенджаб және Исламабад астаналық аумағымен қатар, қазіргі Үндістанның Пенджаб, Харьяна, Химачал-Прадеш, Чандигарх және Дели штаттары мен одақтық аумақтарын қамтитын кең әкімшілік аймақ болды. Ол батысында Белуджистан және Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясымен, солтүстігінде Джамму және Кашмирмен, шығысында Хинди белдеуімен, оңтүстігінде Раджастан және Синдпен шектесетін.

Палеолит дәуірі

Хомо эректус Плейстоцен дәуірінде Пәкістанның Панджаб провинциясының жоғарғы бөлігінде, Потохар үстіртінде, Соан өзенінің жағасында (қазіргі Равалпинди қаласының жанында) өмір сүрді. Соан мәдениетіне қатысты ескерткіштер қазіргі Үндістан, Пәкістан және Непал аумақтарындағы Сивалик аймағында табылды. Соан мәдениеті – Сивалик төбелерінде пайда болған ежелгі технологиялық мәдениет. Ол Пәкістанның Панджаб провинциясындағы Соан аңғарының атымен аталады. Соан мәдениетінің шамамен Орта Плейстоцен кезеңіне немесе орта Холоцен дәуіріне (Northgrippian) жатқандығы болжанады. Соан артефактілері кварциттен жасалған кесек тастарда, құмдастарда және кейде үлкен тастарда өндірілді, олардың барлығы Сивалик ландшафтындағы әртүрлі су арналарынан алынған. Соан жиынтықтарында әдетте түрлі шұңқырлар, дискоидтар, сырғыштар, ядролар және көптеген қабықша тәрізді құралдар кездеседі, олардың барлығы әртүрлі орналасқан жерлерде әртүрлі технологиялық жиіліктерде ұшырасады.

Қола дәуірі (б.з.б. 3300 - б.з.б. 1300)

Индус алқабы өркениеті Хараппа өркениеті деп те аталады, оның атауы Пәнджабта 20 ғасырдың басында алғаш қазба жұмыстары жүргізілген Хараппа типтік орнынан шыққан. Хараппа мен Мохенджо-Дароның табылуы 1861 жылы Британдық Үкіммет кезінде Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасы құрылғаннан кейін басталған жұмыстардың нәтижесі болды. Өркениет Пакистанның барлық ұзындығымен ағатын Инд өзенінің аллювиалды жазығында, сондай-ақ бір кезде Солтүстік-Батыс Үндістан мен Шығыс Пәкістанның маусымдық өзені Гхаггар-Хакраның жанынан өтіп, көп жылдық муссондық сумен толыған өзендер жүйесі бойында гүлденді. Ежелгі Индус қалалары қала құрылысы, күйдірілген кірпіштен салынған үйлер, күрделі дренаж жүйелері, сумен жабдықтау жүйелері, ірі тұрғын емес ғимараттардың топтары, сондай-ақ қолөнер және металлургия техникаларымен ерекшеленді. Мохенджо-Даро мен Хараппаның халқы 30 000 мен 60 000 аралығында болған болуы мүмкін, ал өркениет гүлденген кезеңінде бірден бес миллионға дейін адамды қамтыған болуы мүмкін. Б.з.д. 3-мыңжылдықта аймақтың біртіндеп құрғауы қала құрылысының бастапқы себебі болуы мүмкін. Соңында, бұл сумен жабдықтауды жеткіліксіз деңгейге дейін төмендетіп, өркениеттің құлауына және халқының шығысқа таралуына әкелді.

Темір дәуірі (б.з.д.

Темір дәуірінде Пәнжабта алғашқы аңыз патшалықтар пайда болды, оның ішінде Гандара, Кекая, Мадра, Сиви және Тригарта. Веда дәуіріндегі әдеби деректер ертедегі шағын жаналар немесе тайпалардан көптеген Джанападаларға (аумақтық өркениеттер) және ганасангхаларға өтуді көрсетеді. Соңғылары шала-олигархиялық немесе республикалық құрылымдар деп түсіндіріледі. Осы саяси бірлестіктер Ригведадан Панинидің Астадхьяиіна дейін сипатталған. Археологиялық тұрғыдан алғанда, бұл бірлестіктердің уақыт кезеңі Индо-Ганга аймағындағы және Жоғарғы Ганг алабындағы кезеңдермен сәйкес келеді. Ригведаның алғашқы жаналарының бірнешеуін Пәнжабқа байланыстыруға болады. Олардың таралу схемаларын толық анықтау мүмкін болмаса да, олар Порушни, Асикни, Сатудри, Випас және Сарасвати өзендерімен байланысты. Пәнжаб өзендері көбінесе шығыс Джанападаларымен сәйкес келді. Дрюхи, Анус, Пур, Яду, Турваса, Бхарата және басқалар сияқты Ригведалық жаналар Пәнжаб пен Индо-Ганга жазығында болды. Басқа Ригведалық Джанападалар, мысалы, Пакталар, Бхаланасалар, Висаниндер және Сивалар, Пәнжабтың солтүстігінде және батысындағы аймақтармен байланысты болды. Ригведа дәуірінің маңызды оқиғасы – б.з.д. 14 ғасыр шамасында Пәнжабтың орталық бөлігінде, Парушни (Рави) өзенінің жағасында өткен «Он патша шайқасы». Бұл шайқас Бхарата тайпасы мен он тайпадан құралған одақ арасында болды. Судасқа қарсы шыққан он тайпаның ішінде бес ірі тайпа болды: Пур, Дрюхи, Анус, Турваса және Яду; сондай-ақ бес кішкентай тайпа: Пакта, Алина, Бхалана, Висанин және Сива. Судасқа Ведалық Риши Васиштха қолдау көрсетті, ал оның бұрынғы Пурохитасы Риши Висвамитра он тайпаның одағымен бірге болды. Судас бұрын Самваранды жеңіп, оны Хастинапурден қуған еді. Самваран Судас қайтыс болғаннан кейін ғана өз патшалығына орала алды. Ежелгі мәтіндерде Махабхарат деп аталатын екінші шайқас Пәнжабта, Курукшетра деген жерде өтті. Бұл шайқас Пандавалар мен Кауравалар арасында болды. Дурьёдхана, Курудың ұрпағы (Самваран патшаның ұлы), өзінің атасы Самваранды жеңгені үшін Панчали ханшайымы Драупадини қорлауға тырысты. Көптеген Джанападалар Ведалық мәтіндерде айтылған, және Джанападалар арасындағы байланыс жоғары болды, сауда керуендері, университеттерден студенттердің қозғалысы және ханзадалардың саяхаттары сипатталған. Өркендеген шағында, ежелгі Таксила университеті бүкіл Үндістан субконтинентінен және айналасындағы елдерден студенттерді тартты.

Пукусати және Ахеменид Гандара (518 б.з.д.

Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда Гандараны Пукусати патшасы басқарған. Алғашқы буддалық деректер бойынша, ол Магадахамен дипломатиялық байланыс орнатып, Аванти мемлекеті сияқты көршілес елдерге қарсы жеңіс оддарына жеткен. Р. С. Мажумдар Пукусатидің Ахеменид патшасы Ұлы Кирдің замандасы болғанын, ал Будда Пракаш ғалымының пікірінше, Пукусати парсы Ахеменид империясының Гандараға қарай кеңеюіне қарсы бекініс қызметін атқарған болуы мүмкін. Осы гипотезаға сәйкес, Неархтың айтуынша, Кир Гедросияда жоғалтқан әскерін Пукусатидің Гандхари мемлекеті жеңген. Сондықтан, Пракаштың ұстанымы бойынша, Ахеменидтер Гандараны Пукусати билігінен кейін, Камбис II және Дарий I патшалар тұсында Ахеменид билігінің күшеюімен бірге ғана жаулап ала алған. Пукусати Ахеменидтердің басып алуынан кейін парсы вассалы ретінде билікте қалды ма, әлде оның орнына парсы сатрабы келді ме, белгісіз. Алайда буддалық дереккөздер ол тақтан бас тартып, Будданың шәкірті болғаннан кейін монахқа айналғанын мәлімдейді. Кирдің билігіндегі аннексия Гандараның батыс бөлігімен шектелді, ал Инд және Джелум өзендері арасындағы аймақ тек Дарий I патшалық кезінде ғана аннексияланды.

Александрдың шабуылдау

Жиі тайпалар арасындағы соғыстар әміршілер мен патшалар басқарған, Махаджанападалар деп аталатын ірі топтардың өсуіне ықпал етті. Ол (Абисареспен бірге) өзінің туысқандары басқарған Таксила патшалығымен жауынгерлік қарым-қатынаста болды. Порус бағынудан бас тартып, бір пілдің үстінде жүріп, жарақаттанғанша және әскері жеңілгенше аралап жүрді. Нәтижелер көріне берік болғанына қарамастан, Александр Порустың батырлығына таңсық қалды және оны тақтан түсірмеуді шешті. Оның аумағын қайтару ғана емес, Александрдың әскері Порус патшалығының солтүстік-шығысында билік еткен Глаусаестің жерлерін де жаңадан қосып, кеңейтті. Бұл шайқас тарихи маңызы бар, себебі ол ежелгі грек саяси және мәдени ықпалының Үндістанға таралуына, грек-буддалық өнер сияқты туындылардың пайда болуына әкелді, ол келесі ғасырлар бойы әсерін тигізе берді. Гидасп шайқасынан кейін Александр оңтүстікке қарай Панджабтағы жорығын жалғастырды, бұл оны оңтүстік Панджабтағы Малли тайпасымен кездестірді. Маллилер, жақын маңдағы Оксидрак тайпасымен бірігіп, 50,000 грек әскеріне қарсы күресу үшін 90,000 саяхатшыдан тұратын әскер жинады. Александр Малли жорығын бастады және Маллилер күткеннен гөрі жылдам ілгеріледі. Көбі өлтірілді, ал қалғандары Малли астанасы Мултанға қашты. Бірнеше күннен кейін қалаға келген Александр оны қоршап алды. Қаланың бекінісін қоршау кезінде Александр бекіністің ішкі аумағына секіріп кіріп, Маллилердің басшысын өлтірді. Александр өкпесіне тиген жебеден жарақат алды, бұл оны ауыр жағдайға түсірді. Содан кейін грек әскері жараланған басшыларынан кек алу үшін, олардың жолында кездескен бейбіт азаматтар мен жануарларды, барлық нәрсені өлтіре бастады. Малли әскері ақырында бағынып берді, осылай қан төгілудің алдын алды.

Маур империясы (б.з.д. 316 - 180 жж.)

Маури дәуірінде Пәнджаб империяның өзекті аймағы ретінде маңызды рөл атқарды, ал Таксила Гандарадағы Солтүстік-Батыс провинциясының астанасы болды. Маури империясын құрудағы маңызды тұлға – Чанакья, алғашқы Маури императоры Чандрагупта Маурияны тәрбиелеп, үлкен үлес қосты. Чанакьяның жетекшілігімен Чандрагупта Таксилада 7-8 жыл бойы әскери оқытуды қоса алғанда, сол заманғы түрлі өнер салаларында жан-жақты білім алды. Чандрагупта, сонымен қатар, Паропамисадае (Батыс Пәнджаб) аймағындағы Шасхигуптамен (Чандрагуптамен бірдей этимологиясы бар) өмірлік оқиғаларының ұқсастығына байланысты түрліше сәйкестендірілді. Буддалық дәстүрлерге сәйкес, Таксила – Чанакьяның туған қаласы, ол брахман отбасында өскен. Плутархтың мәліметтері бойынша, Ұлы Александр Пәнджаб аймағында жас Чандрагупта Мауриямен кездескен, мүмкін ол университетте оқып жүрген кезде. Александрдың қайтысынан кейін Чанакья мен Чандрагупта Тригарта патшасы Парватакамен бірігіп, Нанда империясын жаулап алды. Бұл одақ нәтижесінде, Мудраракшасада жазылғандай, Гандаралықтар мен Камбоджалықтардан құралған біріккен әскер құрылды. Тараннатханың сөзіне қарағанда, Ашока қайтыс болғаннан кейін солтүстік-батыс аймағы Маури империясынан бөлініп, Вирасена оның патшасы атанды. Вирасенаның ізбасары Субхагасена дипломатиялық қабілетімен көзге түсіп, Селевкид гректерімен қарым-қатынас орнатты. Бұл оқиғаны Полибий растайды, ол Ұлы Антиох III-тің б.з.д. 206 жылы Сүбхагасена патшамен байланысын жаңарту үшін Үндістанға келгенін және монархтан 150 піл сыйлығын алғанын жазды. Биджайгхад жотасының жазуынша, Маури әскерінің басшысы әрқашан Яудхея сарбазы болған, олар өздерінің басшыларын сайлап, Маури империясының генералдары ретінде қызмет еткен. Маури армиясының көп бөлігі Пәнджаб жаналастарынан құралған.

Үнді-Грекия патшалығы (б.з.б. 180 ж. б.з.б. 20 ж.)

Индо-грек патшалығы грек-бактриялық патша Деметрий (кейінірек Евкратид) б.з.д. 200 жылы Бактриядан Пәнджабқа шабуыл жасап, Мауриялықтардың әлсіреуінен пайдаланғанда құрылды. Үндістан субконтинентіндегі гректер ақырында Бактрияға (қазіргі Ауғанстан мен Өзбекстан шекарасы) ортасталған грек-бактриялықтардан және қазіргі Үндістан субконтинентінің солтүстік-батыс бөлігіндегі индо-гректерден бөлінді. Кейіннен Менандр I Сотер Пәнджабты жаулап алып, Сагала қаласын (қазіргі Сиалкот) Индо-грек патшалығының астанасы етті. Менандр грек буддизмін қабылдағаны және индо-грек патшаларының ең ұлысы саналады. "Индо-грек патшалығы" термині әртүрлі династиялық мемлекеттерді білдіреді, олар дәстүрлі түрде Таксила, Пушкалавати және Сагала сияқты аймақтық астаналармен байланысты. Басқа мүмкін орталықтар туралы тек болжамдар бар; мысалы, Птолемейдің "Географиясы" және кейінгі патшалардың атаулары Индо-грек ықпалы аймағының оңтүстігіндегі Теофила атты тұлға бір кезде сатраптық немесе патшалық резиденция болғанын көрсетеді. Өздерінің билігінің екі ғасырында индо-грек патшалары грек және үнді тілдерін, символдарды біріктірді, бұл олардың монеталарында көрінеді, сондай-ақ грек және үнді идеяларын араластырды, бұл археологиялық қалдықтарда байқалады. Индо-грек мәдениетінің таралуының салдары бүгінге дейін сезіледі, әсіресе грек-буддистік өнердің ықпалы арқылы. Менандрдың қайтысынан кейін оның империясының көп бөлігі бөлініп, индо-гректердің ықпалы айтарлықтай азайды. Рави өзенінің шығысында көптеген жаңа патшалықтар мен республикалар әскери жеңістерді бейнелейтін жаңа монеталар шығара бастады. Ең маңыздылары – Яудхейя Республикасы, Арджунаяналар және Аудумбаралар. Яудхейялар мен Арджунаяналардың екеуі де "қылымен жеңіске жеткені" айтылады, ал Аудумбаралар индо-гректердің жоғарғы Бари Доабқа дейін жылжуын тоқтатты, бұл Шығыс Пәнджабтағы қысқа мерзімді индо-грек үкімділігін көрсетеді. Матурада Датта және Митра әулеттері пайда болды. Индо-гректер б.з.д. 10 жылы индо-скифтердің шапқындарынан кейін саяси бірлік ретінде жойылды, бірақ грек халқының қалдықтары келесі индо-парфян және Кушан билігі кезінде бірнеше ғасыр бойы сақталды.

Апрахараджас (шамамен б.з.д.

Апрахараджалар – Гандхара аймағында орналасқан тарихи династия, Индо-грек патшалығындағы Менандр I билігінен бастап ерте Кушандар дәуіріне дейін өркендеген. Олардың Буддизмді айрықша қолдауы археологиялық қазбалар нәтижесінде Таксила мен Баджаур арасындағы негізгі иеліктерінен табылған көптеген сыйлықтармен дәлелденеді. Археологиялық мәліметтер сонымен қатар олардың қазіргі Суат аймағындағы Одияна билеушілерімен туыстық байланыстарын көрсетеді. Династияның негізін Виякамитра қалаған деген болжам бар, ол Шинкот сандығында көрсетілгендей Менандр II-нің қарауындағы вассал болған. Бұл жазбалық дереккөз Виякамитраның ұрпағы Виджаямитраның алғашқы жазу жасалғаннан шамамен жарты ғасыр өткен соң, зардап шеккен сандықты қалпына келтіргенін айтады.

Үнді-Скиф патшалығы

Индо-скифтер б.з.д. 2-ші ғасырдың ортасынан б.з.д. 1-ші ғасырына дейін Оңтүстік Сібірден Пәкістанның Пәнджаб аймағына және Арахозияға көшіп келген сактардан (скифтер) тараған. Олар бұрынғы индогректерді ығыстырды. Сака билеушілерінің күші біздің заманымыздың 2-ші ғасырында әлсіреп, біздің заманымыздың 1-ші ғасырының ортасына қарай индопарфтармен алмастырылды. Таксилаға жақын Сиркапта табылған күміс реликвиарда кейбір апрахалардың есімдері тіркелген, олар "Стратега" атағын алған, бұл Сенапатиге тең дәрежелі лауазымды білдіреді. Мысалы, Апрахараджа Виджамитраның тұсында генерал болған Индраварма. Индраварма Индо-скиф монархы Харахостестен аталған күміс реликвиарды алғандығымен ерекшеленеді, ол кейіннен будда реликвиар ретінде қайта бағышталды, бұл сыйлық немесе қолдау үшін жасалған сый болғанын көрсетеді. Тағы бір реликвиарлық жазуда Индраварма Гандараның билеушісі және Виджамитраның тұсындағы генерал ретінде көрсетілген. Апраха тарихына сәйкес, Индраварма Виджамитрадан бұрынғы Апрачраджа Вишнуварманың ұлы болған. Индраварманың ұлы Аспаварманың өмірі біздің заманымыздың 20-50 жылдары аралығында болған, сол кезде нумизматикалық деректер оны Индо-скиф билеушісі Азес II және индопарфтардың Гондофаресімен байланыстырады, сонымен қатар оны Апрахалардың "Стратегасы" немесе генералы деп сипаттайды. Буддалық Авадана бойынша, Аспаварма мен сак ақсүйекі Жадамитра жаңбырлы маусымда монахтарға жатақ салу мәселесін талқылаған, бұл оның буддизмді қолдаушы екенін көрсетеді. 50 жылы Ариясрава есімді әйелдің реликвиарлық жазуы Гондофардың туысы Абдагасе I және Аспаварманың тұсында оның сыйлық бергенін көрсетеді, бұл апрахалар мен индопарфтардың бірлескен билігін көрсетеді.

Индо-парф патшалығы (б.з.б. 30-50 жж.)

Индопарф патшалығы Гондофар құрған, біздің заманымыздың 19 жылынан 226 жылына дейін сақталды. Таксила қаласы Индопарфтардың астанасы болған деп есептеледі, бірақ империяның шығыс шекарасы осы қаламен ғана шектелген. Грек философы Аполлоний Тианалық, Филостраттың «Аполлоний Тианалықтың өмірі» еңбегінде, 46 жылы Үндістанға, әсіресе Таксилаға келгенін айтады. Ол грек стиліндегі құрылыстарды сипаттайды, бұл, әдетте, Сиркапқа сілтеме жасайды, және Таксиланың Индопарф патшасы Фраоттың сарайда грек білімі алғанын түсіндіреді. Патшалық 1-ші ғасырда Кушан империясымен бағындырылды. Индопарфтардың үкімдігі кезінде, нумизматикалық деректерде Аспаварманың немере інісі ретінде танылатын Апрахараджа Сасан маңызды тұлға ретінде көзге түсті. Гондофардың замандасы болған Апрахараджа Аспаварманнан кейін Сасан билікке келді, ол Гондофардың мұрагерлерінің бірі ретінде мойындалды. Ол Абдагазы I-ден кейін осы лауазымды иеленді. Кушан билеушісі Вима Такто Сасанның монеталарын қайта басып шығарғаны мәлім, ал табылған сандық қорда Сасанның және Кужула Кадфисінің монеталары бірге кездесті. Сондай-ақ, Сасан Батыс сатраптардың Нахапанасының монеталарын басып шығарғаны анықталды, бұл монеталар шамамен 40-78 жылдар аралығында жасалған. Филострат пен Аполлоний Тианалық Фраотпен 46 жылы кездескендерінде, Кабул өзені мен Таксила арасында тұратын гандхаралықтардың қола және қара мырыштан жасалған монеталары болғанын, ал үйлері сырттан бір қабатты сияқты көрінгенін, бірақ ішке кіргенде жер асты бөлмелері де бар екенін айтты. Олар Таксиланың Ниневиямен шамалас өлшемде екенін, грек қаласы сияқты қабырғаланғанын, сонымен қатар тар жолдармен салынғанын сипаттайды, және Фраоттың патшалығында Порустың ежелгі аумағы бар екенін көрсетеді. Патшамен келісімге келгеннен кейін, Фраот өзінің патшалығына басып кіруді болдырмау үшін варварлар мен көрші мемлекеттерге жәрдем бергені хабарланды. Фраот сондай-ақ әкесінің кішкентай кезінде жетім қалғанын айтады, өйткені ол патшаның ұлы болған. Үнді дәстүріне сәйкес, оның екі туысы оның тәрбиесін өз мойнына алды, бірақ олар Инд өзенінің жанындағы діни рәсім кезінде көтерілісшіл ақсүйектер тарапынан өлтірілді. Бұл оқиға Фраоттың әкесін Гидасп өзенінен әрі орналасқан патшаға, қазіргі Пенджабта, пана іздеуге мәжбүр етті, бұл патша Фраоттың әкесінен жоғары тұрды. Фраоттың әкесі патшаның өтініші бойынша брахмандардан білім алғанын, Гидаспий патшасының қызына үйленгенін және Фраоттың өзі болған бір ұлы болғанын айтады. Фраот өзінің ата-бабаларының патшалығын қайтаруға мүмкіндік берген жағдайды, Таксила азаматтарының узурпаторларға қарсы көтерілісін баяндайды. Халықтың ыстық қолдауымен Фраот узурпаторлардың резиденциясына жеңіспен кірді, ал азаматтар біріккен қарсылықтың белгісі ретінде машақтар, қылыштар мен садақтарды көтеріп жүрді.

Кушан империясы (б.з.б.

Біздің заманымыздың 1-ші ғасырының ортасында Кушан империясы Орталық Азиядан Пәнжабқа дейін, олардың алғашқы императоры Куджула Кадфисес басшылығымен кеңейді. Олар индоевропалық, Орталық Азиялық халық – Юэчжиден тараған, оның бір тармағы Кушандар деп аталды. Оның немересі Канишканың тұсында империя Оңтүстік Азияның көп бөлігін қамтыды, кем дегенде Сакета мен Сарнатқа дейін, Варанасиге (Бенарес) жақын жерлерге дейін. 3-ші ғасырда Үндістан субконтинентіндегі олардың империясы ыдырап, соңғы белгілі императорлары I Васудева болды. Батыстағы аумақтарды жоғалтқаннан кейін (Бактрия Кушано-Сасанилерге өткен), және шығыста (Матура Гупта империясына өткен), бірнеше "Кіші Кушандар" белгілі болды, олар Пәнжаб аймағында Таксила астанасымен жергілікті билік жүргізді: Васудева II (270–300), Махи (300–305), Шака (305–335) және Кипунада (335–350). Олар, мүмкін, Гупта империясының вассалдары болған, бірақ Кидариттердің шапқыны Кушан билігінің соңғы қалдықтарын жойғанға дейін. Б.з.д. 3-ші ғасырдың басында Пәнжаб жанпадалары Кушандарды қуу үшін одақ құрды, нәтижесінде Кушандар жеңіліп, Шығыс Пәнжабтан толығымен ығыстырылды. Осылайша империяның құлдырауы басталды, ал Гуптаның кеңеюі алдында Пәнжабта бір ғасырлық бейбітшілік орнады.

Хунндық көші-қон (б.з.б.

Кушан империясының құлдырауынан кейін Орталық Азияның ғұндары Пәкістанның Пәнджаб және басқа да аймақтарына көші бастады. Олардың біріншілері – Кидариттер, олар шамамен 390 жылы Пәнджабқа шапқындап, Кушандардың қалған бөліктерін ығыстырды. Олар Гупта империясының батыс бөлігін, әсіресе орталық және батыс Пәнджабты, 5-ші ғасырдың соңында Алхон ғұндарының шабуылына дейін сақтап қалғандай көрінеді. Алхон ғұндары – 5-ші және 6-шы ғасырларда Оңтүстік Азияға басып кірген көшпелі халық. Олар алғаш рет Паропамис аймағында болған деп еске алынады. 460 және 470 жылдар аралығында Алхондар Гандара мен Батыс Пәнджабты жаулап алды, бұл аймақтар бұрын Кидариттердің бақылауында болған еді, ал Гупта империясы одан әрі шығысқа қарай орналасқан.

Буддизмнің құлдырауы

Алхондықтар Таксиладағы будда монастырлары мен ступаларын жаппай қиратқанға ұқсайды, бұл білімнің маңызды орталығы еді және ешқашан бұл қиратудан қалпына келмеді. Таксила аймағында табылған Алхон монеталарының барлығы дерлік өртенген монастырлардың қираған қалдықтарында табылды, онда көрінетіндей, кейбір басқыншылар жергілікті қорғаушылармен бірге қирату толқыны кезінде қаза тапқан. Бұл оқиғаның ұзақ мерзімді салдарының бірі – Пәнджабта буддизмнің әлсіреуі болды, ол көп ұзамай индуизммен ығыстырылды.

Таанк патшалығы (б. з. 6 - б. з. 8 ғ.)

Хун тайпалары 6 ғасырдың басында шегінгеннен кейін, Пәнджабтың ежелгі жауынгерлік тобы – Таккалар Пәнджабты басып алды. Қытай саяхатшысы Сюаньцзан 630 жылы бұл жерге келіп, оны ірі және гүлденген мемлекет деп сипаттады. VI және VII ғасырлардағы Сюаньцзанның жазбалары мен басқа да дереккөздер бұл аймаққа олардың билік еткенін көрсетеді. Таккалар Пәнджабтағы Таанк мемлекетінің орнына келді, Батыс Пәнджабтың көп бөлігін және Шығыс Ауғанстанды басқарды. 800 жылдардың ортасында Сіндтегі Аббасидтердің билігі әлсіреп, бес тәуелсіз княздық құрылды. Бану Муннабихтер Мултан қаласында бекінді. Бану Муннабихтер кейіннен Аббасидтерге адалдық серт берді және бір ғасырдан астам уақыт бойы ешқандай қарсылыққа ұшырамады. Сол кездегі саяхатшылар Бану Муннабихтердің билігі аймаққа әкелген күшін, мәртебесін және гүлденуін атап өтті.

Газнавидтер империясы (б.з.б. 10-нан 12-ге дейін)

977 жылы Саманидтердің Газни билеушісі Сабуктигин Батыс Ауғанстанда Газниді астана етіп тәуелсіз мемлекет құрды. Ғазнавилер шығысқа қарай кеңейген кезде индус шахилерімен қақтығысқа келді. Бұл индус шахи билеушісін Пәнжабтағы Раджпут билеушілерімен одақтасып, Ғазнавилердің кеңеюін тоқтатуға итермеледі. 997 жылы Сабуктигиннің ұлы Махмуд әкесінен кейін билікке ие болып, Солтүстік Үндістанға бірнеше шабуылдар жасады. 1001 жылы Пешавар шайқасында ол Жаяпаланы жеңіп, Синд өзенінен солтүстікке қарайғы индус шахи жерлерін жаулап алды. 1006 жылы Махмуд Мултан мемлекетіне шабуыл жасады және бірнеше жылдан кейін жергілікті исмаили тұрғындарын қырғынға ұшыратты. Газни Гуридтер империясымен басылып алынғаннан кейін, Ғазнавилердің астанасы Пәнжабтағы Лахорға көшірілді, ол олардың соңғы астанасы болды.

Дели сұлтандығы

Панджаб атауымен аталған аймақтың ең алғашқы жазбалары Дели сұлтандығының алғашқы кезеңімен байланысты, мысалы, 13 ғасыр тарихшысы Вассафтың "Тарих-и Вассаф" еңбегінде, ол оны Инд [Синд], Джелум [Джелум], Лахор [Лохавар] (қазір Рави), Сатлуж [Сатлут] және Беас [Бияха] өзендерімен суарылатын аймақ деп сипаттады. 1173 жылы Газниде Газнавилерден кейін Гуридтер әулеті билікке келді, ал Гор әмірі Мұхаммедтің басшылығымен олар шығысқа қарай кеңейе бастады. 1175 және 1192 жылдар аралығында Гуридтер әулеті Уч, Мултан, Пешавар, Лахор және Дели қалаларын жаулап алды. 1206 жылы Гурид әскербасы Құтб әд-Дин Айбек және оның ізбасары Илтутмиш Дели сұлтандықтарының біріншісін құрды. Әрбір әулет түрлі ішкі Азия әскери феодалдары мен олардың қол астындағыларының алмасуынан тұрды, олар үнемі билік үшін күресті. Осы сұлтандықтар Делиді монғол шапқыншылығынан қашқан мұсылман түркілері мен парсылары үшін қауіпті баспанаға айналдырды. Пәнджабқа алғашқы монғол шапқыншылығы 1221 жылы Инд шайқасында жеңілген Хорезм шахы Джалал әд-Динды қуғанда болды. Әулеттің алғашқы кезеңінде Пәнджабқа көптеген монғол шапқыншылықтары жасалды, тіпті Мултан мен Лахор қалалары тоналып, қиратылды. Ақырында, олар Пәнджаб мұсылмандары болған Зәфар хан, Айн әл-Мүлк Мултани және Гази Малик сияқты қабілетті әскербасылардың басшылығымен жеңіліске ұшырады. 1297 жылдың қысында Чағатай нояны Кадар Пәнджаб аймағын қиратып, Касурға дейін жеткен әскерді басқарды. Алауддиннің әскері, Улуғ хан мен, мүмкін, Зәфар хан басшылығымен, 1298 жылы Лахор маңындағы Джаран Манжур шайқасында басқыншыларды жеңіп, көптегенін тұтқынға алды.

Тұғлақ әулеті (1320 ж. 1410 ж.)

Туғлақ әулетінің билігі 1320 жылы Делиде Гази Малик Лахрават шайқасында Хусрау ханны жеңгеннен кейін Ғият әл-Дин Туғлук атағымен таққа отырғанда басталды. Гази Малик билік құрған кезде, 1321 жылы ол өзінің үлкен ұлы Жауна ханны, кейіннен Мұхаммед бин Туғлақ ретінде белгілі болған, Арангал мен Тилангтың (қазіргі Теланганың бөлігі) индуистік патшалықтарын тонау үшін Деогирге жіберді. Оның алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды. Төрт айдан кейін Ғиясуддин Туғлақ ұлына үлкен әскер күшін жіберіп, одан Арангал мен Тилангты қайтадан тонауға тырысуын сұрады. Бұл жолы Жауна хан жеңіске жетіп, Арангал құлдырады, оның аты Сұлтанпур болып өзгертілді, ал барлық тоналған байлық, мемлекеттік қазына және тұтқындар тұтқынға алынған патшалықтан Дели сұлтандығына жеткізілді. Лухнаутидегі (Бенгал) мұсылман аристократиясы Ғиясуддин Туғлақты шабуылдау арқылы өз төңкерісін кеңейтуге және шығысқа қарай Бенгалияға кеңейтуге шақырды, Шамсуддин Фироз Шахқа қарсы, ол 1324-1325 жылдары жасады. Ол Мальва, Гуджарат, Лакхнаути, Читтагонг, Митила және Үндістанның басқа да көптеген аймақтарына шабуыл жасап, тонады. Оның алысқа созылған науқандары қымбатқа түсті, бірақ мұсылман емес патшалықтарға жасалған әрбір шабуыл жаңа тоналған байлық пен тұтқынға алынған адамдардан алынған құн төлемін әкелді. Кеңейтілген империяны ұстап тұру қиын болды, ал Үндістан субконтинентінің барлық жерінде көтерілістер жиі бола бастады. Мұхаммед бин Туғлақ 1351 жылғы наурыз айында Синд пен Гуджараттағы көтерілісшілерді қууға және салық төлеуден бас тартқандары үшін жазалауға тырысқанда қайтыс болды. Мұхаммед бин Туғлақ қайтыс болғаннан кейін Туғлақ империясы тәртіпсіздікке ұшырады, көптеген аймақтар тәуелсіздік алды, осы кезде Гази Маликтың немере інісі Фирүз Шах Туғлақ билікке келді. Оның әкесінің аты Раджаб (Гази Маликтің кіші інісі) болған, ол Сипахсалар атағын алған. Оның анасы Найла Дипалпур мен Абохардан шыққан панджаби Бхатти ханшайымы (Рана Малдың қызы) болды, демек тарихшы Уильям Круктың айтуынша. Оңтүстік штаттар сұлтандықтан алыстады, Гуджарат пен Синдте көтерілістер болды, ал Бенгал тәуелсіздігін жариялады. Ол 1353 және 1358 жылдары Бенгалияға қарсы жорықтар ұйымдастырды. Ол Каттакты басып алды, Пуридегі Джаганнатх ғибадатханасын зақымдады және Орисадағы Джажнагардың Раджа Гаджпатиін құрмет көрсетуге мәжбүр етті. Сонымен қатар ол Кангра бекінісін қоршап алып, Нагаркотты алым-салық төлеуге мәжбүр етті. Оның кезінде Үлкен Хорасанның Татар ханы Пәнжабқа шабуыл жасады, бірақ ол жеңіліске ұшырады және оның беті Фероз Шах Туғлақ берген қылышпен кесілді, ол Пәнжабтағы Нагаркот аймағын билеген Раджа Кайлас Палға берілген еді.

Сейид әулеті (1410 - 1440 жж.)

Соңғы Тұғлұқ билеушісі Насыр-уд-дин Махмуд қайтыс болғаннан кейін, Хизер хан Сейид әулетін құрды, ол Тұғлұқтардың құлдырауынан соң Дели сұлтандығының төртінші әулеті болды. Тимурдың 1398 жылғы Делиге жасаған шабуылынан кейін, ол Хизер ханды Мултанның (Пенджаб) орынбасары етіп тағайындады. Ол Лахор, Дипалпур, Мултан және Жоғарғы Синдті бақылады. Хизер хан 1414 жылғы 28 мамырда Делиді басып алып, осылайша Сейид әулетін орнатып, билікке келді. Хизер хан сұлтан титулын қабылдамады, бірақ Тимурдың Раят и Ала (вассал) ретінде Тимуридтерге адалдығын сақтады – бастапқыда Тимурға, кейін оның ұлы Шах Рухқа. Хизер хан билікке келгеннен кейін Пенджаб, Уттар Прадеш және Синд Дели сұлтандығының құрамына қайта біріктірілді, онда ол көтерілістерді басумен айналысты. Пәнжаб Хизер хан мен оның ұрпақтарының күш-қуаты болды, өйткені олардың билігі кезінде Дели әскерінің көп бөлігі Мултан мен Дипалпурдан жиналды. Хизер ханның орнын 1421 жылғы 20 мамырда қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Сәйід Мұбарак Шах басты. Мұбарак Шаһ өзінің монеталарында өзін Муизз-уд-Дин Мұбарак Шаһ деп атады, Тимурид есімін алып тастап, оның орнына халифтің есімін қойды және өзін шаһ деп жариялады. Ол Мальва сұлтандығының билеушісі Хошанг Шах Гориді жеңіп, билігінің басында одан ауыр салық алды. Мұбарак Шаһ Жасрат Хохардың көтерілісін де бастырып таратты және Кабулдан Тимуридтердің бірнеше шабуылына тойтарыс берді. Сейидтердің соңғы билеушісі Алауддин 1451 жылғы 19 сәуірде Дели сұлтандығының тағынан Бахлул хан Лодинің пайдасына өз еркімен бас тартты және Бадаунға кетіп, 1478 жылы онда қайтыс болды.

Лоди әулеті (1451 - 1526 жж.)

Кейіннен Бахлул Лоди Делиді жаулап алып, Дели сұлтандығының соңғысы – Лоди әулетін құрды. Лоди әулеті Бахлулдың немересі Сикандер Лоди тұсында ең гүлденген кезеңін басынан өткерді. Оның билігінде түрлі жолдар мен суару жобалары іске асырылды, сондай-ақ парсы мәдениеті демеушілікке ие болды. Бұл тұрғысынан қарағанда, Матурадағы сияқты көптеген храмдардың қиратылуына және индустарға қарсы кең таралған кемсітушілік жүйесіне қарамастан, жергілікті индустар қудалауға ұшырады. Соңғы Лоди императоры Ибрахим хан Лодидің билігі әлсіз болды және Бабур әскерінің келуімен тоқтатылды.

Лангах сұлтандығы

1445 жылы Ланга тайпасының басшысы Сұлтан Құтбудин Мултан қаласында Ланга сұлтандығын құрды. 1469-1498 жылдар аралығында билік құрған Сұлтан Хусейн I-нің тұсы Ланга сұлтандарының ең жарқыны саналады. Сұлтан Хусейн II билік еткен кезде Арғун әулетінің билеушісі Шах Хусейн қалаға шабуыл жасады, бұл Бабурдың ықпалымен немесе түрік немесе түрік-моңғол тегінен болуы мүмкін. 1528 жылы ұзақ қоршаудан кейін Мултан түсті, Шах Хусейн өзінің ұлы Мирза Аскариді қаланың губернаторы етіп тағайындады, оған Сұлтан Махмуд Ланга I-нің қуатты әмірлерінің бірі Лангар хан көмектесті. Бірақ Шах Хусейн Мултаннан Таттаға кеткеннен кейін губернатор қаладан қуылды. Сұлтан Махмуд II басқарымындағы көтерілісшілер біраз уақыт Мултанды тәуелсіз басқарды, алайда 1541 жылы Шер Шах Сури Мултанды жаулап алды, осымен сұлтандық аяқталды.

Сикхтер дінінің негізі

XV ғасырдың соңында Пәнжабтағы маңызды оқиға – Гуру Нанактың сикх дінін қалыптастыруы болды. Гуру Нанак Пәкістанның Пәнжаб провинциясындағы Дели сұлтандығының Лахор аймағында, Нанкана Сахиб қаласында дүниеге келген. Сикх дінінің тарихы Пәнжаб тарихымен және 17 ғасырда Үндістан субконтинентінің солтүстік-батыс аймағындағы әлеуметтік-саяси жағдаймен тығыз байланысты. Гуру Нанак құраған гимндер кейіннен сикхтердің орталық діни кітабы – Гуру Грант Сахибке жинақталды.

Моғол империясы

1526 жылы Ферғана аңғарынан шыққан Тимур мен Шыңғыс ханның ұрпағы Бабур Орта Азиядағы ата-бабаларының иелігінен қуылды. Бабур Үндістанға бет бұрып, Хайбер асуын кесіп өтті. Ол Пәнджабты бағындырып, 1526 жылы Панипаттың бірінші шайқасында Дели сұлтаны Ибрахим Лодидің әскерін жеңді. Келесі жылы ол Мевардың Рана Сангасы бастаған Раджпут конфедерациясын жеңіп, 1529 жылы Дели сұлтандығының қалдықтарын талқандады. 1530 жылы қайтыс болған кезде Моғол империясы Солтүстік Үндістанның көбін қамтыды. Бабурдың ұлы Хумаюн (1530–40 және 1555–56 жылдары билік еткен) Шер Шах Суриге аумақтарын жоғалтып, Гакхарларға қарсы жорықтар ұйымдастырды, олардың Моғолдармен дос болуы мүмкін деген күдікпен қарады. Осы кезеңде Шер Шах Желум маңында Рохтас бекінісін салды. Шер Шахтың өлімінен кейін, 1556 жылы Хумаюн бастаған Моғол әскері Панипат шайқасында Сикандарды жеңіп, Пәнджаб және Солтүстік Үндістан бойынша Моғол империясын қайта орнатты. 1580 жылы Пәнджаб екі провинцияға бөлінді: Лахор Субасы және Мултан Субасы. 1586 жылдан 1598 жылға дейін Лахор Моғол империясының астанасы болды. Келесі жиырма төрт жылда Моғолдар Пәнджабтағы билігін нығайтты. Жергілікті заминдарды және төбедегі бекіністерді бағындыру үшін жорықтар жасалды. Гакхарлар Раи Саранның ұлы Камал хан басшылығымен Моғол мемлекетіне қосылып, сіңірілді. Чиниоттан шыққан адам 1645 жылдан 1656 жылға дейін Моғол империясының бас уәзірі (немесе премьер-министрі) болды. Мұхаммед Шах (1719–48) тұсында империяның құлдырауы басталды, соғыстар мен тартыстар оны күшейтті. 1748 жылы Мұхаммед Шах қайтыс болғаннан кейін Маратхалар Солтүстік Үндістанның көбіне шабуыл жасап, билік етті. Моғол билігі Дели маңындағы шағын аумаққа дейін азайды, ол Маратхалардың (1785) және британдықтардың (1803) бақылауына өтті. Соңғы Моғол Баһадүр Шах II (1837–57 жылдары билік еткен) британдықтармен Бірмаға жер аударылды. Адина Бег Араин және Шахбаз хан Камбо.

Моғолдар сикхтармен қақтығысады

Сикх дінінің негізін қалаушы Гуру Нанак өмірі Солтүстік Үндістанды Бабурдың жаулап алуымен және Моғол империясының құрылуымен бірге өтті. Жахангир Гуру Аржан Девті, оның ұлы Хусрау Мирзаның таққа талап етуін қолдағандығы үшін Моғол тұтқынында өлтіруге бұйырды. Гуру Аржан Девтің қазасы алтыншы гуру Гуру Харгобиндтің Акал Тахт құрып, Амритсарды қорғау үшін бекініс салу арқылы тәуелсіздік жариялауына себеп болды. Жахангир Гуру Харгобиндті Гуалиорда түрмеге қамады, бірақ ол өзін қауіпсіз сезінгеннен кейін бірнеше жылдан соң босатты. Жахангирдің ұлы Шах Джахан Гуру Харгобиндтің жариялаған тәуелсіздігіне наразылық білдірді және Амритсарға жасалған шабуылдардан кейін сикхтерді Сивалик тауларына шегінуге мәжбүр етті. Тоғызыншы гуру Гуру Тег Бахадур сикх қауымын Анандпурға көшірді және Аурангзебке қарсы тұрып, оның Рама Райды жаңа гуру етіп тағайындау әрекетіне қарсы уағыз айту үшін көп саяхат жасады.

Дуррани мен Маратха басқыншылығы

1747 жылы Пәкүн генералы Ахмет Шах Абдали Дуррани мемлекетін құрды. Ахмет Шах алғаш рет Хиндустанға шабуыл жасағанда, Моғол империясының әскері оның ілгерілеуін табысты тоқтатты. Бірақ кейінгі оқиғалар Ауған патшасы мен Моғол императоры арасында екі жақты одаққа – бірі неке арқылы, екіншісі саяси одаққа әкелді. Панипат шайқасы осы саяси одақтың салдары болды. Панипат шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Ахмет Шах Дуррани Солтүстік Үндістанның басты билеушісіне айналды. Дуррани монархиясының ықпалы Солтүстік Үндістанда оның өліміне дейін сақталды. 1757 жылы сикхтер пойыздарды тонау үшін күзетшілерге жиі шабуыл жасады. Мұндай оқиғалардың қайталануын болдырмау үшін Ахмет Шах Шри Харимандир Сахибті қиратты және Сароварды (қасиетті су тоғанын) сиыр мүрделерімен толтырды. 1758 жылы Маратха империясының генералы Рагхунатрао Лахор мен Аттокты шапты және бағындырды, соның салдарынан Ахмет Шах Абдалидің ұлы және вице-патшасы Тимур Шах Дурраниді ығыстырды. Лахор, Мултан, Кашмир және Аттоктың шығысындағы басқа да субалар Маратха билігінде болды. Пәнджаб пен Кашмирде Маратхалар маңызды рөл атқара бастады. 1761 жылы Дуррани мен Маратха империясы арасындағы үшінші Панипат шайқасындағы жеңістен кейін Ахмет Шах Абдали Пәнджаб және Кашмир аймандарындағы Маратха империясының қалдықтарын басып алып, оларға бақылауын толыққанды нығайтты. 1762 жылы сикхтермен үздірілмейтін қақтығыстар болды. Вадда Галлугара Лахордағы мұсылмандық провинциялық үкімет кезінде сикхтерді жою мақсатымен жүзеге асырылды, нәтижесінде 30 000 сикх қаза тапты. Бұл шабуыл моғолдармен, Чхота Галлугарамен басталды және оның мұсылмандық ізбасар мемлекеттері кезінде ондаған жылдарға созылды. Жаңадан салынған Харминдер Сахиб тағы да қиратылды, ал тоған қайтадан сиырдың ішек-қарнымен толтырылды.

Сикх империясы

1799 жылы Ранжит Сингх Пенджабты біріктіру процесін бастады. Ол әскерін Шығыс Үндістан компаниясының үлгісімен оқытып, Пенджаб пен оның төңірегіндегі көптеген аймақтарды жаулап алды. Ахмад Шах Абдалидің екінші мұрагері Заман Шахтың жорықтары осы процесті жеделдетті. Бірінші жорықтан кейін Сингх Рохтастағы бекінісін қайтарып алды. Екінші жорық кезінде ол ірі сикх басшысы ретінде көзге түсті. Үшінші жорықтан кейін ол Заман Шахты мүлттік жеңіске жеткізді. Бұл 1799 жылы Лахорды басып алуына әкелді. 1809 жылы Сингх британдықтармен Амритсар шартына қол қойды. Бұл шарт бойынша британдықтар Сингхті Сатледж өзеніне дейінгі Пенджабтың жалғыз билеушісі деп мойындады. Ранжит Сингх 1839 жылы қайтыс болғаннан кейін он жыл ішінде бұл империяны британдықтар басып алды, олар бұған дейін бүкіл Субконтинентте тікелей немесе жанама ықпал етіп келген еді. Лахорда билік үшін таласатын ақсүйектердің саны көбейді. Күшейіп келе жатқан тұрақсыздық британдықтарға аймақты басып алып, бақылауға алуға мүмкіндік берді. 1845-46 жылдары Сатледж шайқасындағы британдықтардың жеңісінен кейін, жас Раджа Дулип Сингхтің әскері мен аумағы шектелді. Лахор британдық әскерлермен бекітілді және Дурбарға резиденция тағайындалды. 1849 жылы британдықтар ресми түрде бақылауды қолға алды.

Бахавалпур патшалығы

Бахавалпур мемлекеті 1609 жылы Наваб Бахавал хан Аббаси құрған. Бахавалпур мемлекетінің рөлі, Пәкістанның Пенджаб аймағындағы жалғыз сақталған мұсылман мемлекеті ретінде маңызды болды. 1833 жылдың 22 ақпанында Аббаси III, кеңейіп келе жатқан Сік империясынан қорғану үшін британдықтармен одақ жасасты. 1947 жылы британдық үкімет аяқталып, Британдық Үндістан Үндістан мен Пәкістанға бөлінген кезде Бахавалпур Пәкістан доминионына қосылды. Бахавалпур 1955 жылдың 14 қазанына дейін тәуелсіздігін сақтап тұрды, содан кейін Батыс Пәкістан провинциясымен біріктірілді.

Колониялық кезең (1849 ж. 1947 ж.)

Пәнжаб 1849 жылы Шығыс Үндістан компаниясымен аннексияланды. Атаулы түрде Бенгал президенттігінің бір бөлігі болғанымен, әкімшілік тұрғысынан тәуелсіз болды. 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде, Ахмет Хан Харал бастаған көтерілістен және 1857 жылғы Мурри көтерілісінен басқа, Пәнжаб салыстырмалы түрде тыныш қалды. 1858 жылы Виктория патшайымының жарлығымен Пәнжаб Ұлыбританияның тікелей басқаруына көшті. Отаршылдық билік пенджабтықтардың өмірінің барлық саласына терең әсер етті. Экономикалық тұрғыдан Пәнжабты Үндістанның ең өнімді шаруашылық аймағына айналдырды, әлеуметтік тұрғыдан ірі жер иелерінің билігін нығайтты, ал саяси тұрғыдан жер иелері топтары арасындағы ынтымақтастықты қолдады. Шаруалар мен саудагерлерге ағылшын білімі арқылы әлеуметтік сатыда көтерілген кәсіби орта тап қосылды, бұл заң, мемлекеттік басқару және медицина салаларында жаңа мүмкіндіктер ашты. Осы дамуларға қарамастан, отаршылдық билік ресурстарды қанаумен сипатталды. Экспорт үшін сыртқы сауданың көп бөлігі британдық экспорттық банктердің бақылауында болды. Империялық үкімет Пәнжабтың қаржысын бақылап, кірістің басым бөлігін өзіне алды.

Діни жаңғыру

Бұл кезеңдегі діни дау-жанжалдардың ең маңыздысы Мирза Ғұлам Ахмед бастаған Ахмадия қозғалысы болды. Құран негізінде исламды жаңарту мақсадымен жазылған "Бурахин-и Ахмадия" еңбегінде ол христиан миссионерлерін, индустар мен сикхтерді жоққа шығаруға тырысты. Ахмед тағы бір еңбегінде Гуру Нанак мұсылман болғанын айтты. Ол джихадты бейбітшіл жол ретінде түсіндіріп, өзін Мессия деп жариялады. Бұл үлкен дау тудырды. 20 ғасырдың басындағы бірінші және екінші онжылдықтарда индустар мен мұсылмандарды бөлу идеясы белсенді саяси мәселеге айналды. Мұсылмандарға Үндістан тәуелсіздігін көздеген басты ұйым – Үндістан Ұлттық Конгресінен қашық болу керектігі айтылды, себебі сайлаулар арқылы өкілдік ету және бәсекеге негізделген жұмысқа орналасу олардың мүддесіне қайшы келеді деген жалпы алаңдаушылық болды. 1909 жылы Амритсарда Бүкіл Үндістан Мұсылман Лигасының мұсылмандар үшін жеке сайлау жүйесін енгізу талабы қабылданды. Мұсылман Лигасы сондай-ақ, мұсылман халқы басым емес провинцияларда да жеке сайлау жүйесін талап етті, және бұл талап 1916 жылы Үндістан Ұлттық Конгресі тарапынан да қабылданды.

Темір жолдар

1862 жылы Пәнджабтағы темір жолдың алғашқы бөлігі Лахор мен Амритсар арасында салынды және Лахор вокзалы ашылды. 1864 жылы Лахор мен Мултан, ал 1870 жылы Амритсар мен Дели арасында желілер ашылды. Синд, Пәнджаб және Дели темір жолдары 1870 жылы Синд-Пәнджаб-Дели темір жолын құру үшін біріктірілді, бұл Мултан арқылы Карачи мен Лахор арасында байланыс орнатты. 1883 жылы Пәнджаб Солтүстік мемлекеттік темір жолы Лахор мен Пешаварды байланыстырды. 1886 жылға қарай тәуелсіз темір жолдар Солтүстік-Батыс мемлекеттік темір жолына біріктірілді. Жекеменшік оқу орындары тек секулярлық білім беру қызметтерін ұсынған жағдайда ғана мемлекеттік гранттар алатын болды.

Қауіпті жағдайлар

Пәнджабтағы британдық биліктің маңызды оқиғасы – Джалианвала Багх қырғыны. 1919 жылы бригадир-генерал Реджинальд Дайер 1/9-шы Гурка, 54-ші Сикх және 59-шы Сикхтен құралған елу мылтықшыны Багхқа алып келді және жиналған халыққа оқ атуға бұйрық берді. Британ үкіметінің ресми мәліметінше, 379 адам қаза тапты, бірақ кейбір хабарламалар 1000-нан астам адамның қаза тапқанын көрсетті. Сол кезде Пәнджабта көптеген үнділік тәуелсіздік қозғалыстары да болды. Атап айтарлықтай, Бхагат Сингх, Сухдев және Раджгурудың 1928 жылғы 17 желтоқсанда жасаған ісі, олар Лала Ладжпат Райдың өліміне кек ретінде Дж. П. Сондерсті өлтірді. Олар сондай-ақ 1929 жылғы 8 сәуірде Делидегі заң шығару жиналысын бомбалауға да жауапты болды. Үшеуі де зорлықсыз қозғалыстың сәтсіздікке ұшырағанына сенді. Дегенмен, үштіктің 1931 жылғы 23 наурызда өлім жазасына кесілуінен кейін үнділік тәуелсіздік қозғалысында зорлық қолдануына қарсылық күшейді.

Саясат

Пәнджаб заң шығарушы кеңесі 1919 жылғы Үндістан Үкіметі актісіне сәйкес отарлық билік органдарымен құрылды. 1935 жылғы Үндістан Үкіметі актісі Пәнджабқа кеңейтілген провинциялық автономияны енгізіп, екі билік жүйесін (диархияны) алмастырды. Ол 175 мүшеден тұратын Пәнджаб заң шығарушы ассамблеясын құруды көздейтін, оған спикер төрағалық ететін және Ассамблеяға есеп беретін атқарушы үкімет қарастырылды. 1937 жылы Сэр Сикандар Хаят хан басшылығымен Одақтас партия үкімет құрды. 1942 жылы Сэр Сикандардың орнына Малик Хизар Хаят Тивана келді, ол 1947 жылғы бөліске дейін Пәнджаб премьер-министрі қызметін атқарды. Одақтас партия 1920 жылдардан бастап Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Пәнджаб саясатына үстемдік етті. Оның ауылдық халыққа тигізген ықпалы Үнді ұлттық конгресі мен Мұсылман лигасының жергілікті деңгейдегі тартымдылығы мен қолжетімділігін күрт шектеді.

Пәнжабтың бөлінуі (1947)

1947 жылы Британдық Үндістанның Пәнджаб провинциясы діни негізде Батыс Пәнджаб пен Шығыс Пәнджабқа бөлінді, Шығыс Пәнджабқа қазіргі Үндістанның Пәнджаб, Харьяна және Химачал-Прадеш штаттары кірді. 1947 жылғы Үндістанның бөлінуі бұрынғы Радж провинциясы Пәнджабты екіге бөлді; мұсылмандар көп шоғырланған батыс бөлігі Пәкістанның Батыс Пәнджаб провинциясы болды, ал сикхтер мен индустар көп шоғырланған шығыс бөлігі Үндістанның Пәнджаб провинциясы болды. Көптеген сикхтер мен индустар батыста, ал көптеген мұсылмандар шығыста тұрды, сондықтан бөлініс көптеген адамдардың қоныс аударуына және қауымдық зорлық-зомбылыққа әкеп соқты. Бахавалпурдан басқа барлық Пәнджаб княздықтары Үндістанның құрамына кірді. Бүгінде Пәкістанның Пәнджабының маңызды бөлігін құрайтын бөлінбеген Пәнджаб 1947 жылға дейін мұсылмандар көпшілігінен өзге, сикхтер мен индустардың азшылықтарына мекен болды. Гурдаспур ауданы, қазір Үндістанның Пәнджаб штатының бір бөлігі, бөлініске дейін мұсылмандардың аз ғана басымдығына ие болды (1941 жылғы халық санағы бойынша 50,2%). Көптеген мұсылмандар бөлініс кезіндегі зорлық-зомбылықтан қашып, Пәкістанға қоныстанды. Бөліністің маңызды салдары – провинция арқылы өтетін жаңа халықаралық шекараға байланысты Пәнджабтың барлық аудандарында діни біртектілікке кенеттен ауысу болды. Бұл жылдам демографиялық өзгеріске негізінен кең ауқымды көші-қон, сондай-ақ сол кездегі аймақта болған діни тазалауға байланысты бүкіл аймандағы тәртіпсіздіктер себеп болды. Тарихи демограф Тим Дайсонның сөзіне сүйенсек, тәуелсіздік алғаннан кейін Үндістанның Пәнджаб штатына айналған Пәнджабтың шығыс аймақтарында 1941 жылы 66% индус болған аудандар 1951 жылы 80% индусқа, ал 20% сикх болған аудандар 1951 жылы 50% сикхке дейін өсті. Керісінше, Пәкістанның Пәнджабына айналған Пәнджабтың батыс аймақтарында барлық аудандар 1951 жылға қарай дерлік толығымен мұсылмандарға толы болды.

Пунджаби тіліндегі Суба

Тәуелсіздік алғаннан кейін, негізінен Пәнджабта белсенділік танытқан сикхтердің саяси партиясы – Акали Дал, сикх мемлекетін құруға тырысты, бірақ бұл идея кең қолдау таппады. Дегенмен, Үндістанның көптеген аймақтарында тіл негізінде штаттарды қайта ұйымдастыруға ұмтылыс болды. Пәнджабта Акалилер дін емес, 1950 жылдары бұрынғы Үндістанның Шығыс Пәнджаб штатында панджаби тілінде сөйлейтін көпшіліктің "суба" (облыс) құруға бағытталған "Пәнджаби Суба" қозғалысын іске қосты. 1966 жылы осы қозғалыс нәтижесінде панджаби тілінде сөйлейтін көпшіліктің Пәнджаб штаты, хинди тілінде сөйлейтін көпшіліктің Харьяна штаты және Чандигарх орталық аумағы құрылды. Сондай-ақ, қозғалыстың нәтижесінде Шығыс Пәнджабтың пахари тілінде сөйлейтін бөлігінің бір бөлігі Химачал-Прадешпен біріктірілді.

Халистан қозғалысы

Сикхтар 1970 жылдары Пәкістан сияқты, Халистан деп аталатын жеке сикх мемлекетін құруды талап етті, бұл Индира Гандидің төтенше жағдай режимін жариялауына себеп болды. Ганди Халистанның құрылуы Үндістанды күрт әлсіретеді деп сенді, әсіресе Пенджаб аймағы елдің бидай өндірімінің 70%-ға дейін өндіріп отырғандықтан (Үндістандағы «Жасыл революция» кезінде Пенджаб халқына бидай өсіруге көшу үшін түрлі жеңілдіктер берілді). «Көк жұлдыз» операциясы барысында Ганди үнді әскерін шақырып, Алтын храмға тығылған бірнеше радикалды жоюға бұйрық берді, нәтижесінде мыңдаған бейбіт тұрғындар қаза тапты. Содан кейін шабуылдар Халистан құруға қарсы болған және Пенджабтың Үндістан құрамында қалуын қалаған Пәнджаб штатының полициясы мен Үндістан қауіпсіздік күштеріне бағытталды.

Журналдар

Талбот, И. А. (1980 ж.) "1946 жылғы Пәкістанның Пенджаб сайлауы" Қазіргі Азия зерттеулері 14(1), 65–91. Онлайн.