Кіріспе

Темір дәуіріндегі Үндістандағы республикалық тайпалар конфедерациясы, ежелгі топ.

Шакия (Pāḷi: Sakya;) – Оңтүстік Азияның солтүстік-шығыс аймағында болған ежелгі ру, оның Темір дәуірінде өмір сүргені куәландырылған. Шакиялар ганасангха (аристократиялық олигархиялық республика) ретінде ұйымдастырылған, бұл Шакия Республикасы деп те белгілі. Шакиялар географиялық және мәдени тұрғыдан Үлкен Магада мәдени аймағындағы шығыс Үнді-Ганг жазығының шетінде орналасқан.

Орналасқан жері

Шакьялар Терай аймағында өмір сүрді, ол Гималай тауларының етегінен оңтүстікке және Индо-Ганга жазығынан солтүстікке орналасқан. Олардың батысында және оңтүстігінде Косала патшалығы, шығысында Рохни өзені арқылы Колия тайпасымен, ал солтүстік-шығысында Кушинагардың Маллака тайпасымен көрші болды. Шакиялардың аумағы солтүстікке қарай Гималай тауларына дейін созылып, солтүстік шекарасын құрайтын орманды аймақтарға жетті. Шакиялардың астанасы Капилавасту қаласы еді.

Этимология

Шакьялардың есімі көбінесе пали тіліндегі Сакия және Сакка түрінде, ал санскрит тіліндегі Śākya түрінде кездеседі. Шакьялардың атауы санскрит түбірі śak (शक्) (śaknoti (शक्नोति), сирек śakyati (शक्यति) немесе śakyate (शक्यते)) арқылы туындаған, ол "болуға қабілетті", "лайықты", "мүмкін" немесе "іске асыруға болатын" деген мағынаны білдіреді. Шакьялардың есімі сонымен қатар шака немесе сака ағашының атынан шыққан, Брайан Левман оны теек немесе сала ағашымен байланыстырған, ал бұл сөздің түбі шаха (शाखा) сөзімен байланысты, ол "бұтақ" дегенді білдіреді және шака немесе сака ағашына табыну шамасы шакиялардың дәстүрімен байланысты болған.

Шығу тегі

Шакьялар – Үлкен Мағадха мәдени аймағындағы Шығыс Ганг жазығының шетінде, географиялық және мәдени тұрғыдан маргиналды орналасқан шығыс Гималай маңы этностық тобы болған. Шакьялар шығыс көршілері – Колия тайпасымен жақын туысқандық байланыста болған және олармен некелесіп, араласып өмір сүрген.

Альтернативті шығу тегі туралы гипотеза

Майкл Витцель және Кристофер I. Беквит сияқты ғалымдар шакияларды гректер скифтер, Ахеменидтер парсылары сака, ал индо-арийлер шака деп атаған Орталық Азия көшпелілерімен сабақтастырды. Бұл ғалымдар Будданың халқының Ахеменидтердің Инд өзені аңғарын жаулап алу кезінде Дарий I әскерімен бірге Оңтүстік Азияға келген сака сарбаздары болғанын және скиф-сака көшпелілігінде Будданың саяхат аскетизмінің бастауын көруге болатынын ұсынады. Ғалымдар дәлелдердің жетіспеуіне байланысты скифтік гипотезаны сынап, Брайан Левман шакиялардың солтүстік-шығыс Ганг жазығының түпкілікті тұрғындары болғанын және олардың ирандық сакалармен ешқандай байланысы болмағанын айтады.

Мемлекеттіклік

Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда шакиялар, колиялар, мориялар және маллакалар батыста каушалиялар, ал шығыста личчавикалар мен вайдехалардың территориялары арасында өмір сүрді, осылайша ваджика одағын косала патшалығынан бөліп тұрды. Сол кезде шакия республикасы үлкен косала патшалығының қарауындағы мемлекетке айналды. V ғасырдың өзінде шакиялардың билеуші аристократиялық олигархиясының мүшелерінің бірі Суддходана болды. Суддходана колия ақсүйегінің қызы Мая ханшайымға үйленді, ал Суддходана мен Маяның ұлы – тарихи Будда және буддизмнің негізін қалаушы Сиддхартха Гаутама болды. Будданың өмірінде шакиялар мен колиялар Рохини өзенінің суы үшін қарулы қақтығысқа түсті, бұл өзен екі мемлекеттің арасындағы шекараны құрады және олардың егістіктерін суару үшін оған мұқтаж болды. Будданың араласуы осы жағдайға нүкте қойды. Будда қайтыс болғаннан кейін шакиялар Кусинаралық маллакалардан оның дене сүйектерінің бір бөлігін талап етті, себебі ол шакия тегінен шыққан еді.

Косаланың жаулауы

Будда қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, оның әкесі Пасенадиді тақтан құлатқан Каушалия патшасы Видудабха, Шакия және Колия республикаларына шабуыл жасады. Олардың жерлерін жаулауды мақсат еткені, бұрын Косала мемлекетінің бір бөлігі болғандықтарынан туындады. Ұзақ және қанды соғыстан кейін Видудабха ақыры Шакиялар мен Колияларды жеңіп, олардың мемлекетін өз патшалығына қосты. Кейінгі буддалық әңгімелерде бұл соғыстың мән-жайлары әлдеқайда жоғарылатылып көрсетілді, Видудабханың Шакияларды жаза ретінде жойғанын айтты, себебі олар оның анасы болған құл қызды оның әкесіне үйлендірген еді. Бірақ шындығында, Видудабханың Шакияға жасаған шабуылы, Видудабханың туысы, Магадхи патшасы Аджатасаттудың Ваджжика Одағын жаулап алуымен ұқсас себептерге ие болуы мүмкін. Аджатасатту Ваджжика ханшайымының ұлы болғандықтан, анасының туған жеріне қызығушылық танытқан болатын. Каушалияның шабуылының нәтижесінде Шакиялар мен Колиялар Видудабха патшалығына қосылғаннан кейін саяси маңыздылығын жоғалтты. Бірақ Шакиялар аннексиядан кейін көп ұзамай этникалық топ ретінде жоғалып, Косала халқының құрамына сіңіп кетті, тек шамалы көшіп қонған отбасылар ғана Шакия есімін сақтап қалды. Колиялар да аннексиядан кейін көп ұзамай мемлекеттік құрылым мен тайпа ретінде жойылды. Косаланың Шакия мен Колияны жаулап алған кездегі ауыр шығындары оны осылайша әлсіретті, одан кейін ол Магадха патшалығына қосылды, ал Видудабха Магадхи патшасы Аджатасаттудан жеңіліп, қаза тапты.

Буддизмде

Буддаға оның ізбасарлары «Шакьялардың данасы» деген лақап атты берді, пали тілінде Сакка муни, ал санскрит тілінде – Сакия муни деп атады. Буддистік космологиядағы тәңірлердің иесі Сакка билеген Трайастримша көктегі іс-шаралардың жүргізілуі Шакья сантагара, яғни жалпы жиналыс залының үлгісімен салынған.

Түпнұсқалық талап

Үндістан мен Непалдың Тарай аймағындағы Тару халқы Сакиядан тарағандықтарын айтады. Непалдың Катманду аңғарындағы Невар халқының көп бөлігі Шакия тегін қолданады және Шакия тайпасының ұрпақтары екенін мәлімдейді, бұрын Шакьявамса (Sākyavamsa) сияқты Шакия тегіне байланысты атақтар қолданылған. 1823 жылы алғаш жарияланған «Хманнан Язавин» еңбегінде Тагаунг патшалығын және Бирма монархиясын құрған Абияза атты аңыз патша Будданың Шакия тайпасына жатқандығы айтылады. Ол Косала мемлекеті Шакья патшалығын жаулап алғаннан кейін қазіргі Бирмаға көшіп келген. Алдыңғы бирмалық жазбаларда оның Күн рухы мен ажыдаһар ханшайымынан туған Пюсавхтидің ұрпағы екені көрсетілген.

Ұлты

Шакьялар қазіргі ғалымдар Үлкен Магада мәдени аймағы деп атап жүрген жерде өмір сүрді, ол Гангга және Ямуна өзендерінің қосылған жерінен шығысқа қарай, Шығыс Ганг жазығында орналасқан. Үлкен Магада аймағының басқа шығыс топтары сияқты, Шакьялар да самкирна йонаях ("аралас текті") болғандықтан, брахмандардан, кхаттиялардан, вессалардан және суддралардан тұратын катурварна әлеуметтік ұйымына кірмеді. Үнді-арийлік емес жергілікті руларға суддра, яғни құл немесе қызметші мәртебесі берілсе, ал үнді-арийлік рулармен ынтымақтасқан жергілікті рулар кхаттия мәртебесіне ие болды. Будда сутралары Будданың мәртебесіне қатысты беймаз, кейде оны кшатрия деп атайды, бірақ көбінесе варна жүйесіне назар бөлмейді. Сонымен қатар, Үлкен Магада халқы Арияварта халқының брахмандарының басымдығын мойындамады, ал кхаттиялар Үлкен Магада қоғамдарында жоғарырақ саналды. Осы себепті, Веда әдебиеті Үлкен Магада халқын Арияварта шегінен тыс жерде өмір сүретін халықтар деп қарастырды. Манусмрити Шакьялардың көршілері болған Вайдехаларды, Магадилерді, Личчавикаларды және Маллакаларды "арий емес" және аралас касталық некелерден туған деп топтастырды, ал Баудхаяна Дхармашастралары осы жерлерге келушілерден тазарту ритуалдарын өтеу ретінде талап етті. Веда халқының Үлкен Магада аймағының халқына деген бұл теріс көзқарасы Шакьяларға да қатысты, Амбатха сутрасында жазылғандай, онда брахмандар Шакьяларды "қатыгез, дөрекі сөйлейтін, аса сезімтал және зорлық-зомбылыққа бейім" деп сипаттады және оларды "төмен текті" болғандықтан брахмандарға құрмет көрсетпеген, сыйламаған, қадірлемеген және құрбандық шалмаған деп айыптады.

Тіл

Шакиялар австроазиялық халық, нақтырақ айтқанда мунда тілдерінде сөйлейтін тайпалар еді. Олардың көптеген ауылдарының аттары мунда тілінен алынғандығы, сондай-ақ олардың руының негізін қалаушысының аты – санскрит тілінде Икшваку, пали тілінде Оккака түрінде сақталған, оның да мунда тіліне қатысы бар екені куәландырылған. Осы ведалық емес мәдени ортада Шраманя қозғалыстары пайда болды, олардың бірі – буддизмді Шакия Сиддхартха Гаутама, тарихи Будда құрды.

Күнге табыну

Шакья тайпасы Күн құдайына табынып, оны өз ата-бабалары деп есептеген, сондықтан Шакья хатия руы Адикка (санскрит тілінде Адития) готтарынан және Сурьявамша ("Күн әулетінен") тараған деп мәлімдеген.

Шығуы туралы аңыз

Шакия хатия кланы Күн құдайынан, Оккака (пали тілінде) және Икшваку (санскрит тілінде) деп аталатын оның ұрпағы арқылы тарағанын айтты. Оның сегіз егіз ұл-қызы бір-біріне үйленіп, Шакиялардың астанасын құрды және тайпаның ата-бабалары болды. Бұл – Шакия кланының хатия отбасыларының билік мәртебесінің мифі, олар сантхагарада өкілдік ету құқығына ие болды, көбінесе бір-бірімен туыс болды және жанындағы жерлерге иелік етті, осылайша туыстық байланыс орнатылып, жер меншігінің құқықтарын қалыптастыруға, демек саяси билікке жол ашты. Бұл миф қаланың да негізін салу туралы аңыз болды. Кланның билеуші отбасыларының тұрағы ретінде, саяси және экономикалық өмірдің орталығы болған бұл қала, кланның жанападасымен (аймағымен) байланысты болды және бүкіл жанападаның өзімен теңестірілді. Шакиялардың ата-бабалары төрт жұп үйленген егіздер болған миф, биліктегі Шакия отбасыларының тегін ортақ ата-бабаға дейін жегізетін аңыз, сонымен қатар адамдар жұптар болып туған ертедегі адамзаттың идеалды қоғамы туралы миф еді.

Ағашқа табыну

Буддалық мәтіндерде Саль ағашының Будданың өміріндегі маңызды рөлі, оның Бодхи ағашы ретінде бейнеленуі және дәл осындай ағаштың астында болған оның ағартуы, Шакиялардың ағашқа табыну салтын көрсетеді. Бұл обычай, әдетте, Мунда діни салтына тән қасиетті тоғайларға табынудан туындаған болуы мүмкін, сондай-ақ Саль ағашының олардың дәстүрлеріндегі маңызды орны, оның гүлдеуі Жаңа жыл және Гүл мерекесінің басталуын білдіреді: Сантал тайпасы Саль ағашына табынып, астында жиналып қоғамдық шешімдер қабылдайды. Ерте буддалық мәтіндердегі Пали тіліндегі якхалар мен якхистер (санскритте якшалар мен якшилер) деп аталатын ағаш рухтарының маңыздылығы, осы жандарға якха четияларында табыну фактісін куәландырады. Индо-арийліктерге дейінгі, жергілікті түпкіліктік мәніне ие яхкалар мен яхкилерге табыну Ұлы Магада аймағында кеңінен таралған.

Жыланға табыну

Нага патшасы Мукалинда буддалық мифологияда Будданы дауыл кезінде мукалинда ағашының астында қорғаған. Ол жылан да, ағаш құдайы да болған, осылайша Оңтүстік Азияның солтүстігіндегі индо-арийлік емес тибет-бирмандық халықтар арасында пайда болған Шакиялардың жыланға табыну дәстүріне ишара жасайды.

Жерлеу салттары

Будданың жаназасымен байланысты шакиялардың кремация рәсімдері, буддалық мәтіндерде сипатталғандай, оның денесін 500 қабат матаға орап, құрмет белгісі ретінде майға толы темір ыдысқа салуды, содан кейін өртеу алдында тағы бір темір ыдыспен жабуды қамтыды. Бұл рәсімдер шығыс Ганг жазығының үнді-арийлік емес, жергілікті халықтарынан бастау алған, сондай-ақ Будданың денесін ән айту, билеу және музыкамен құрметтеу, оның сүйектерін алтын құмыраға салу, осы қалдықтарға құрмет көрсету және оларды орталық тірегі, тулары, мата байрақтары және қосқыштары бар дөңгелек ступаға жерлеу сияқты амалдар да осы халықтардың үлкен билеушілері үшін орындаған рәсімдері болды.