Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Б.з.б. 1300 жылдан б.з.б. 1201 жылға дейінгі жүз жылдық б.з.б. 13 ғасыры болды.
One hundred years, from 1300 BC to 1201 BC
The 13th century BC was the period from 1300 to 1201 BC.
Азия
1300–1046 б.з.д.: Қытайда Шан әулеті гүлденеді және өзінің астанасы Иньді Аньян қаласына жақын орналастырады. Қытай қоныс аударушылары Янцзы бассейнінің оңтүстігіне, Шанси террасаларының солтүстік-батысына және Вэй өзені аңғарына жаңа жерлер ашу үшін тығыз топтарда қоныстанады. Шан әскерлері Хуаи өзені аңғарында тұратын, әлі де қытайланбаған халықтармен жиі соғысқа түседі. Аньян қаласында крест тәрізді шұңқырлар түріндегі қабірлер табылды, онда арбалар мен олардың жекпе-жектері, көптеген қола ыдыстар, адамдық құрбандықтардың қалдықтары, сондай-ақ оракул сүйектеріндегі (Жягувэнь) немесе қола ыдыстардағы алғашқы қытай жазулары сақталған. Қытайдың Шан әскерлері жүз адамнан тұратын взводтарға бөлінген жаяу әскер мен садақшылардан құралған, бес арбадан тұратын бөлімдермен күштелген. 1300 б.з.д.: Арийлер Солтүстік-Батыс Үндістанда Сарасвати өзеніне дейін үстемдік құрды. Ведалардағы айтылуынша, олардың жауы – дасалар (құлдар). Дасалар Солтүстік Иранның Даха тайпасы деп есептеледі. Арийлер раджа (патша) басқаратын тайпалық монархияларда ұйымдастырылған, ол билікті уақыт өте келе ерекшеленетін екі кеңес – сабха (әділет кеңесі) және самти (соғыс кеңесі) – мен бөліседі. Ригведада бір ғана патшаның аты аталған: Сарасвати өзенінің жоғарғы ағысында қоныстанған Бхарата тайпасының Судасы. Ол он патшадан құралған одақтың жеңімпазы ретінде танымал, олардың ең қуаттысы – Пуру. Кейіннен Куру тайпасы Бхарата тайпасын бағындырады. 1260 б.з.д.: Вити-Леву аралының оңтүстік-батысындағы Бурева табиғат ескерткішінде табылған Лапита керамикасы осы кезеңге жатады.
c. 1300–1046 BC: in China, the Shang dynasty flourishes as it settles its capital, Yin, near Anyang. Chinese settlers swarm in compact groups to create new clearing areas towards the Yangtze basin in the south, the Shanxi terraces in the northwest and the Wei River valley. The Shang then seem to frequently wage war with the still non Sinicized populations who inhabit the Huai River valley. Graves in the form of cruciform pits have been discovered in Anyang containing chariots with their yokes, numerous bronze vases and the remains of human sacrifices, as well as the first Chinese inscriptions on oracle bones (Jiaguwen) or bronze vases. China's Shang armies are organized into infantry and archers in companies of one hundred men, supporting sections of five chariots. c. 1300 BC: the Aryans dominate northwest India as far as the Sarasvati River. The Vedas mention the Dasas (slaves) as their enemies. Dasas are interpreted as being a North Iranian tribe, Dahae. The Aryans are organized in tribal monarchies headed by a raja (king), who shares power with two councils or assemblies that will differentiate over time, the sabhā (court of justice) and the samiti (council of war). Only one raja is named in the Rigveda: Sudas of the Bharatas, a tribe established on the upper reaches of the Sarasvatî. He is described as the victor of the coalition of ten kings, the most powerful of which was Pûru. Subsequently, the Kurus take control of the Bharatas. c. 1260 BC: Lapita pottery discovered at the Bourewa site southwest of Viti Levu dates back to this period.
Таяу Шығыс
ж.б. 1350–1210: Эламда Игихалкид әулеті билік етеді. Олар "Аншан мен Суза патшалары" деген атақты қайта жаңартады. ж.б. 1306–1186: Мысырдың Он тоғызыншы династиясы. Мемфис, содан кейін Пи-Рамсес, Египеттің Жаңа Патшалығының астаналары болады. Бұл салыстырмалы түрде гүлденген кезең. Рамсес II билік еткен жылдары Карнак ғибадатханасының Ұлы гипостиль залы, Луксор ғибадатханасы және Әбу Симбел ғибадатханаларының құрылысы аяқталады. ж.б. 1307–1275: Ассириялық деректерде Ахалам, протоарамдық халық туралы алғашқы мәліметтер Евфраттың солтүстігінде, Адад нирари I билігінде кездеседі. Арамалықтар – б.з.д. 14 ғасырдан бері Амарна және Угарит мұрағаттарында айтылған семит халқы. Олар Солтүстік Месопотамияда, содан кейін Арамда (қазіргі Сирия) және Ливанда қоныстанды, б.з.д. 11 ғасырында мемлекеттер құрды. Киелі кітаптағы Жақыптың ұлдары туралы дәстүр, көрінеу, Евфрат өзенінің айналымындағы Харан және Нахур қалаларындағы Арама Нахараим немесе "Екі өзеннің Арамынан" шыққан, бұл аймақты б.з.д. 13 ғасырында протоарамдық малшылар мекендегенін көрсетеді. ж.б. 1274: Египет және Хет империялары Кадеш шайқасында қақтығысады, екі тарап та ауыр шығынға ұшырайды, бірақ шешуші нәтиже болмайды. ж.б. 1207: Ұлы Карнак жазуынша, Мернепта өзінің билігінің 8-ші жылында солтүстік шабуылшыларының ("Теңіз халықтары") шабуылын тойтарып алады. Эрик Клайн бұл оқиғаны Соңғы қола дәуірінің құлдырауының басталуымен тығыз байланыстырады.
c. 1350–1210 BC: the Igihalkid dynasty in Elam. They resume the title of "Kings of Anshan and Susa". c. 1306–1186 BC: the Nineteenth Dynasty of Egypt. Memphis, then Pi Ramesses, are the capitals of the New Kingdom of Egypt. It is a period of relative prosperity. During the reign of Ramesses II, the construction of the Great Hypostyle Hall of the temples of Karnak, the Luxor Temple and the temples of Abu Simbel are completed. 1307–1275 BC: the first Assyrian mention of the Ahlamu, proto Aramaic people, during the reign of Adad nirari I, in the region of the north of the Euphrates. The Aramaeans, a Semitic people reported from the 14th century BC by the archives of Amarna and then Ugarit, settled in North Mesopotamia, then in Aram (now Syria) and Lebanon where they formed kingdoms in the 11th century BC. The biblical tradition of the sons of Jacob, apparently originating from the Aram Naharayim or "Aram of the two rivers", in the loop of the Euphrates, around the towns of Harran and Nahur, seems to confirm that this region was populated by Proto Aramaic pastors around the 13th century BC. 1274 BCE: the Egyptian and Hittite Empires clash in the Battle of Kadesh, with heavy losses to each side but no decisive outcome. 1207 BC: Merneptah repels attacks by northern invaders (the "Sea Peoples") in the 8th year of his reign, according to the Great Karnak Inscription. Eric Cline closely links this event with the beginning of the Late Bronze Age collapse.
Еуропа
1300–1200 ж.б.з.б.: Грецияда III Бронза дәуірінің IIIB кезеңі. Арыстан қақпасы мен Атрей қазынасы Микенде салынды. Бұл Эгей теңізі аймағындағы бейбітшілік пен гүлденудің шағы. Микендік тауарлардың Левантқа импорты ең жоғары деңгейге жетті. Анадолияның оңтүстік жағалауында табылған кемеде мыс, қалайы, піл сүйегі, сириялық, кипрлік және микендік құмыралар, сондай-ақ піл мен бегемот сүйектерінің бөліктері болған. Афина Акрополісі дамыды: ғасырдың соңына қарай төрт-алты метр қалыңдықтағы «пеласт қабырғасы» (Пеларгикон) деп аталатын киклоптық қабырға және цитадельді сумен қамтамасыз ету үшін құдық салынды. Пилоста Сызықтық В тақташалары жасалды. 1300–1200 ж.б.з.б.: шамамен 4000 адам Солтүстік Германиядағы Толленсе аңғарындағы төбеде шайқасқа қатысты, бұл Альп тауларының солтүстігіндегі ең ірі ежелгі шайқас болып табылады. 1300–500 ж.б.з.б.: Польшадағы, Чехия мен Словакияның бір бөлігіндегі, Шығыс Германиядағы және Солтүстік Украинадағы Лузация мәдениеті. 1250–850 ж.б.з.б.: Батыс Еуропадағы соңғы қола дәуірін көрсететін Урнфилд мәдениеті, оның ерекшелігі – қайтыс болғандардың күлі мен сыйлықтар салынған үлкен зираттар. 1250–1000 ж.б.з.б.: Сицилияның ішкі аймағында Панталика мәдениеті дамыды. 1225–1190 ж.б.з.б.: Грецияның материгіндегі Соңғы Гелладикалық IIIB2 кезеңі. Микен сарайларының (Микен, Тиринт, Мидея) қорғаныс жүйелерінің шекарасы кеңейтілді, бұл қауіпсіздіктің нашарлауын көрсетеді. Осы кезеңнің соңы көптеген орындарда кең ауқымды қиратулармен аяқталды: Микен, Тиринт, Мидея, Фива, Орхомен, Димини және Пилос, олардың бекінісі жоқ сарайлары қайта жаратылмады.
c. 1300–1200 BC: Bronze IIIB in Greece. The Lion Gate and the Treasury of Atreus are built in Mycenae. It is a time of peace and prosperity in the Aegean. Mycenaean imports to the Levant peak. A wreck found on the southern coast of Anatolia contained ingots of copper, tin, ivory, Syrian, Cypriot and Mycenaean vases, and pieces of elephant and hippo ivory. The Acropolis of Athens is developed: towards the end of the century, a Cyclopean wall four to six meters thick, known as the “pelasgic wall” (Pelargikon), is constructed, as well as a well to supply the citadel with water. Linear B tablets are created in Pylos. c. 1300–1200 BC: approximately 4,000 men fight a battle at a causeway over the Tollense valley in Northern Germany, the largest known prehistoric battle north of the Alps. c. 1300–500 BC: the Lusatian culture in Poland, parts of the Czech Republic and Slovakia, eastern Germany and northern Ukraine. c. 1250–850 BC: the Urnfield culture, characterized by vast cemeteries housing urns with the ashes of the deceased and offerings, marks the Late Bronze Age in Western Europe. c. 1250–1000 BC: the culture of Pantalica develops inland in Sicily. 1225–1190 BC: Late Helladic IIIB2 in mainland Greece. The perimeters of the defense systems of the Mycenaean palaces (Mycenae, Tiryns, Midea) are widely extended, a sign that insecurity is increasing. The end of the period was marked by widespread destruction on most sites: Mycenae, Tyrinth, Midéa, Thebes, Orchomenus, Dimini, and Pylos, whose unfortified palaces have not been rebuilt.
Тәуелсіз мемлекеттер
Б.з.б. 13 ғасырындағы тәуелсіз мемлекеттер тізімі.