Кіріспе

Б.з.б. 1300 жылдан б.з.б. 1201 жылға дейінгі жүз жылдық б.з.б. 13 ғасыры болды.

Азия

1300–1046 б.з.д.: Қытайда Шан әулеті гүлденеді және өзінің астанасы Иньді Аньян қаласына жақын орналастырады. Қытай қоныс аударушылары Янцзы бассейнінің оңтүстігіне, Шанси террасаларының солтүстік-батысына және Вэй өзені аңғарына жаңа жерлер ашу үшін тығыз топтарда қоныстанады. Шан әскерлері Хуаи өзені аңғарында тұратын, әлі де қытайланбаған халықтармен жиі соғысқа түседі. Аньян қаласында крест тәрізді шұңқырлар түріндегі қабірлер табылды, онда арбалар мен олардың жекпе-жектері, көптеген қола ыдыстар, адамдық құрбандықтардың қалдықтары, сондай-ақ оракул сүйектеріндегі (Жягувэнь) немесе қола ыдыстардағы алғашқы қытай жазулары сақталған. Қытайдың Шан әскерлері жүз адамнан тұратын взводтарға бөлінген жаяу әскер мен садақшылардан құралған, бес арбадан тұратын бөлімдермен күштелген. 1300 б.з.д.: Арийлер Солтүстік-Батыс Үндістанда Сарасвати өзеніне дейін үстемдік құрды. Ведалардағы айтылуынша, олардың жауы – дасалар (құлдар). Дасалар Солтүстік Иранның Даха тайпасы деп есептеледі. Арийлер раджа (патша) басқаратын тайпалық монархияларда ұйымдастырылған, ол билікті уақыт өте келе ерекшеленетін екі кеңес – сабха (әділет кеңесі) және самти (соғыс кеңесі) – мен бөліседі. Ригведада бір ғана патшаның аты аталған: Сарасвати өзенінің жоғарғы ағысында қоныстанған Бхарата тайпасының Судасы. Ол он патшадан құралған одақтың жеңімпазы ретінде танымал, олардың ең қуаттысы – Пуру. Кейіннен Куру тайпасы Бхарата тайпасын бағындырады. 1260 б.з.д.: Вити-Леву аралының оңтүстік-батысындағы Бурева табиғат ескерткішінде табылған Лапита керамикасы осы кезеңге жатады.

Таяу Шығыс

ж.б. 1350–1210: Эламда Игихалкид әулеті билік етеді. Олар "Аншан мен Суза патшалары" деген атақты қайта жаңартады. ж.б. 1306–1186: Мысырдың Он тоғызыншы династиясы. Мемфис, содан кейін Пи-Рамсес, Египеттің Жаңа Патшалығының астаналары болады. Бұл салыстырмалы түрде гүлденген кезең. Рамсес II билік еткен жылдары Карнак ғибадатханасының Ұлы гипостиль залы, Луксор ғибадатханасы және Әбу Симбел ғибадатханаларының құрылысы аяқталады. ж.б. 1307–1275: Ассириялық деректерде Ахалам, протоарамдық халық туралы алғашқы мәліметтер Евфраттың солтүстігінде, Адад нирари I билігінде кездеседі. Арамалықтар – б.з.д. 14 ғасырдан бері Амарна және Угарит мұрағаттарында айтылған семит халқы. Олар Солтүстік Месопотамияда, содан кейін Арамда (қазіргі Сирия) және Ливанда қоныстанды, б.з.д. 11 ғасырында мемлекеттер құрды. Киелі кітаптағы Жақыптың ұлдары туралы дәстүр, көрінеу, Евфрат өзенінің айналымындағы Харан және Нахур қалаларындағы Арама Нахараим немесе "Екі өзеннің Арамынан" шыққан, бұл аймақты б.з.д. 13 ғасырында протоарамдық малшылар мекендегенін көрсетеді. ж.б. 1274: Египет және Хет империялары Кадеш шайқасында қақтығысады, екі тарап та ауыр шығынға ұшырайды, бірақ шешуші нәтиже болмайды. ж.б. 1207: Ұлы Карнак жазуынша, Мернепта өзінің билігінің 8-ші жылында солтүстік шабуылшыларының ("Теңіз халықтары") шабуылын тойтарып алады. Эрик Клайн бұл оқиғаны Соңғы қола дәуірінің құлдырауының басталуымен тығыз байланыстырады.

Еуропа

1300–1200 ж.б.з.б.: Грецияда III Бронза дәуірінің IIIB кезеңі. Арыстан қақпасы мен Атрей қазынасы Микенде салынды. Бұл Эгей теңізі аймағындағы бейбітшілік пен гүлденудің шағы. Микендік тауарлардың Левантқа импорты ең жоғары деңгейге жетті. Анадолияның оңтүстік жағалауында табылған кемеде мыс, қалайы, піл сүйегі, сириялық, кипрлік және микендік құмыралар, сондай-ақ піл мен бегемот сүйектерінің бөліктері болған. Афина Акрополісі дамыды: ғасырдың соңына қарай төрт-алты метр қалыңдықтағы «пеласт қабырғасы» (Пеларгикон) деп аталатын киклоптық қабырға және цитадельді сумен қамтамасыз ету үшін құдық салынды. Пилоста Сызықтық В тақташалары жасалды. 1300–1200 ж.б.з.б.: шамамен 4000 адам Солтүстік Германиядағы Толленсе аңғарындағы төбеде шайқасқа қатысты, бұл Альп тауларының солтүстігіндегі ең ірі ежелгі шайқас болып табылады. 1300–500 ж.б.з.б.: Польшадағы, Чехия мен Словакияның бір бөлігіндегі, Шығыс Германиядағы және Солтүстік Украинадағы Лузация мәдениеті. 1250–850 ж.б.з.б.: Батыс Еуропадағы соңғы қола дәуірін көрсететін Урнфилд мәдениеті, оның ерекшелігі – қайтыс болғандардың күлі мен сыйлықтар салынған үлкен зираттар. 1250–1000 ж.б.з.б.: Сицилияның ішкі аймағында Панталика мәдениеті дамыды. 1225–1190 ж.б.з.б.: Грецияның материгіндегі Соңғы Гелладикалық IIIB2 кезеңі. Микен сарайларының (Микен, Тиринт, Мидея) қорғаныс жүйелерінің шекарасы кеңейтілді, бұл қауіпсіздіктің нашарлауын көрсетеді. Осы кезеңнің соңы көптеген орындарда кең ауқымды қиратулармен аяқталды: Микен, Тиринт, Мидея, Фива, Орхомен, Димини және Пилос, олардың бекінісі жоқ сарайлары қайта жаратылмады.

Тәуелсіз мемлекеттер

Б.з.б. 13 ғасырындағы тәуелсіз мемлекеттер тізімі.