Кіріспе
Біздің заманымыздан бұрын 3 ғасырдан біздің заманымыздан кейін 13 ғасырға дейінгі Үндістан субконтинентіндегі саяси бірлестіктер. Үндістанның орталық мемлекеттері біздің заманымыздан бұрын 230 жылдан біздің заманымыздан 1206 жылға дейінгі Үндістан субконтинентіндегі саяси бірлестіктер болды. Бұл кезең Маурья империясының әлсіреуінен және Сатавахана әулетінің, Симұка бастауымен, көтерілуінен кейін басталды, біздің заманымыздан бұрын 230 жылдан бастап. "Орталық" кезеңге шамамен 1436 жыл созылды және 1206 жылы құрылған Дели сұлтандығының өркендеуімен, сондай-ақ Кейінгі Чолалардың (1279 жылы қайтыс болған Раджендра Чола III) аяқталуымен аяқталды. Бұл кезең екі дәуірді қамтиды: Маурья империясынан бастап 500 жылы Гупта империясының соңына дейінгі Классикалық Үндістан және 500 жылдан бастапғы ерте ортағасырлық Үндістан. Сондай-ақ, бұл кезең 200 жылдан 1100 жылға дейінгі классикалық индуизм дәуірін қамтиды. Біздің заманымыздың 1-ші жылынан 1000-шы жылына дейін Үндістан экономикасы әлемдегі ең ірі экономика болған деп есептеледі, ол әлемдік байлықтың үштен бірінен төрттен біріне дейін құрады. Бұл кезеңнен кейін 13 ғасырдағы соңғы ортағасырлық кезең басталды.
The middle kingdoms of India were the political entities in the Indian subcontinent from 230 BCE to 1206 CE. The period begins after the decline of the Maurya Empire and the corresponding rise of the Satavahana dynasty, starting with Simuka, from 230 BCE. The "middle" period lasted for almost 1436 years and ended in 1206 CE, with the rise of the Delhi Sultanate, founded in 1206, and the end of the Later Cholas (Rajendra Chola III, who died in 1279 CE). This period encompasses two eras: Classical India, from the Maurya Empire up until the end of the Gupta Empire in 500 CE, and early Medieval India from 500 CE onwards. It also encompasses the era of classical Hinduism, which is dated from 200 BCE to 1100 CE. From 1 CE until 1000 CE, India's economy is estimated to have been the largest in the world, having between one third and one quarter of the world's wealth. This period was followed by the late Medieval period in the 13th century.
Солтүстік-батыс
Б.з.д. 2-ғасырында Маурья империясы шекаралары үстіртен тоғысқан аймақтық биліктердің жиынтығына айналды. 200-300 жылдары аралықта бүкіл солтүстік-батыс аймағына бірнеше шапқыштар тартылды. Пураналарда осы тайпалардың көптегені шетелдіктер және таза емес варварлар (Млекхалар) деп сипатталған. Алдымен Сатавахана әулеті, содан кейін Маурья империясының мұрагері болған Гупта империясы, осы соғыстардың қысымынан іштен ыдырағанға дейін, бірінен соң бірі келетін шапқыштардың кеңеюін тоқтатуға тырысты. Шапқыштар тайпалары буддизмнің ықпалында болды, ол шапқыштардың және Сатаваханалар мен Гупталардың қолдауымен гүлдене берді, сондай-ақ екі мәдениет арасында мәдени байланыс құрады. Уақыт өте келе, шапқыштар Ганг жазығындағы қоғам мен философияға әсер еткендіктен, өздері де "үнділік" мәдениетке сіңіп, керісінше одан әсер алды. Бұл кезең Жібек жолы бойында орналасқан жаңа мемлекеттердің пайда болуымен мәдени таралым мен синкретизмге негізделген интеллектуалдық және көркем жетістіктермен ерекшеленеді.
Үнді-гректер
Индо-грек патшалығы біздің заманымызға дейінгі соңғы екі ғасырда Солтүстік-Батыс Оңтүстік Азияның әртүрлі аймақтарын қамтыды және оған 30-дан астам эллиндік патшалар билік етті, олар көбінесе бір-бірімен қақтығысқа түсті. Патшалық б.з.д. 2-ші ғасырдың басында Бактриялық Димитрий I-нің Үндістанға басып кіруімен құрылды. Үндістандағы гректер ақырында Бактрияда (қазіргі Ауғанстан мен Өзбекстан шекарасы) орналасқан Греко-Бактрия патшалығынан бөлінді. "Индо-грек патшалығы" термині бірнеше түрлі династиялық мемлекеттерді шартты түрде сипаттайды. Пәкістанның Пенджаб аймағында Таксила, Пушкалавати және Сагала сияқты көптеген қалалар болды. Бұл қалаларда әр кезде түрлі династиялар билік еткен, ал Птолемейдің географиясы мен кейінгі патшалардың атауларына сүйене отырып, оңтүстіктегі Теофила деген белгілі бір орын да бір кезде сатраптық немесе патшалық резиденция болған болуы мүмкін. Полибийдің сөзіне қарағанда, Евтидем I – Магнезиялық грек. Оның ұлы Димитрий, Индо-грек патшалығының негізін қалаушы, кем дегенде әкесі тарапынан грек тегіне ие болған. Димитрийдің Антиох III Ұлының қызымен неке шарты жасалды, ол жартылай парсы тегінен шыққан. Кейінгі Индо-грек билеушілерінің этникалық жақындығы нақты емес. Мысалы, Артемидор Аникетос (б.з.д. 80 ж.) индо-скифтік тегінен болуы мүмкін. Аралас некелер де болған, мысалы, Александр Македонский Бактриялық Роксанаға, ал Селевк I Никатор Согдиялық Апамаға үйленген. Биліктің екі ғасырында Индо-грек патшалары грек және үнді тілдерін, символдарды біріктірді, бұл олардың монеталарында көрінеді, сондай-ақ грек, индуизм және буддалық діни практикаларды үйлестірді, бұл олардың қалаларының археологиялық қалдықтарында және буддизмді қолдау белгілерінде көрінеді, бұл үнді және эллиндік әсерлердің бай қосылуын көрсетеді. Индо-грек мәдениетінің таралуының салдары бүгінгі күнге дейін сезіледі, әсіресе греко-буддистік өнердің ықпалы арқылы. Индо-гректер саяси бірлік ретінде шамамен 10 жылы Индо-скифтердің басып кіруінен кейін жоғалып кетті, бірақ грек халқының шағын топтары келесі Индо-парфтар мен Кушан империясының билігі кезінде бірнеше ғасыр бойы сақталған болуы мүмкін.
Явандар
Явана немесе Йона халқы, сөзбе-сөз "иондық" және "батыс шетелдігі" деген мағынаны білдіреді, олар Гандарадан тыс жерде мекендеген деп сипатталған. Яван, сак, пахлав және хун тайпалары кейде млечча, "варварлар" деп аталған. Камбожалықтар, Мадра халқы, Кекея патшалығы, Инд өзені аймағы және Гандара тұрғындары да кейде млеччалар деп есептелген. Бұл атау оларды Куру патшалығы мен Панчала мәдениетінен ерекшелендіретін фактор ретінде қолданылған.
Үнді-скиф сакалары
Индо-скифтер – сактардың оңтүстік Сібірден Бактрияға, Согдияға, Арахосияға, Гандараға, Кашмирге, Пенджабқа және Батыс және Орталық Үндістанның, Гуджараттың, Махараштраның және Раджастханның бір бөлігіне б.з.д. 2 ғасырдың ортасынан б.з. 4 ғасырына дейін көшіп келген тармағы. Үндістандағы алғашқы сака патшасы Мауес немесе Мога Гандарада сака билігін орнатып, біртіндеп солтүстік-батыс Үндістанға үстемдік құрды. Үндістандағы индо-скифтік билік 395 жылы Батыс сатраптарының соңғысы Рудрасимха III-імен аяқталды. Орталық Азиядан скиф тайпаларының Үндістанға басып кіруі, көбінесе «Индо-скифтік басып кіру» деп аталады, Үндістан және көрші елдер тарихында маңызды рөл атқарды. Шындығында, Индо-скиф соғысы – Батыстағы Римге дейін созылған Бактрия, Кабул, Парфия және Үндістанға ұзақ әсер еткен қытай тайпаларымен болған қақтығыстардан Орталық Азия көшпелілерінің қашуынан туған оқиғалардың бір бөлігі ғана. Үндістанға басып кірген және түрлі мемлекеттер құрған скифтер қатарында сактардан басқа, мидиялықтар, скифтер, массагеттер, геттер, Парама Камбоджа мемлекеті, авалар, бахликалар, ришикалар және Парада мемлекеті сияқты одақтас тайпалар да болды.
Үнді-парфтар
Индо-парфтық патшалығы Гондофар шамамен б.з.д. 20 жылы құрылды. Патшалық біздің заманымыздың 1-ші ғасырының соңында Кушан империясының басып алуына дейін қысқа ғана уақытқа созылды және көптеген кішігірім династиялар өз тәуелсіздігін сақтайтын, шала құрылған мемлекет болды.
Пахлавалар
Пахлавалар – ежелгі үнділік мәтіндерде, мысалы, "Манусмрити", түрлі Пураналар, "Рамаяна", "Махабхарата" және "Брахтамхита" сияқты шығармаларда еске алынатын халық. Кейбір мәтіндерде Пахлавалар Оңтүстік Үндістанның Паллава әулетімен теңестіріледі. Ваю Пурана Пахлава мен Пахнава арасын ажыратады, ал Вамана Пурана мен Матся Пурана оларды екеуін де Паллава деп атайды. Брахманда Пурана мен Маркендейя Пурана оларды Пахлава немесе Паллава деп атайды. "Махабхаратаның" "Бхишама парава" бөлімі Пахлавалар мен Паллавалар арасында ешқандай айырмашылықты көрсетпейді. Пахлавалар сак тайпасы – Парасикалармен бірдей деп есептеледі. П. Карнегидің пікірінше, Пахлавалар – парфян тілінде палуви немесе пельви тілінде сөйлейтін халық болған. Бюлер де Пахлаваның Партхаваның үнділік түрі екенін айтады, яғни "парфян" дегенді білдіреді. Б.з.д. 4 ғасырда Катьяянаның "Вартикасында" Сака Партхава туралы айтылады, бұл олардың сауда арқылы танылғанын көрсетеді.
Батыс сатраптар
Батыс сатраптар (б.з. 35-405) – Үндістанның батыс және орталық бөлігін (Саураштра және Малва: қазіргі Гуджарат, Оңтүстік Синд, Махараштра, Раджастан және Мадхья-Прадеш штаттары) билеген сак тайпасының басшылары. Олардың мемлекетінің, немесе оның бір бөлігінің атауы "Ариакка" деп Еритрей теңізі туралы жазбаларда көрсетілген. Олар Индо-скифтердің ізбасарлары болды және солтүстік Үндістан субконтинентін билеген Кушан империясымен, сондай-ақ Орталық Үндістанда билік еткен Андхраның Сатавахана әулетімен бір замандас болды, Кушандар олардың үстемдігінде болуы мүмкін. Матура аймағында билік еткен "Солтүстік" индо-скиф сатраптарынан, мысалы Раджуваладан және оның Кушандардың басшылығымен билеген мұрагерлерінен – "Ұлы сатрап" Харапалланадан және "Сатрап" Ванаспарадан ерекшеленіп, олар "Батыс" деп аталды. Олар өздерін монеталарында "сатраптар" деп көрсеткенімен, бұл атау қазіргі "Батыс сатраптар" деген атаудың пайда болуына себеп болды, алайда Птолемейдің географиясында олар әлі де "Индо-скифтер" деп сипатталған. Барлығы 350 жылға жуық уақыт ішінде 27 тәуелсіз Батыс сатрап билеушілері болды.
Кушандар
Кушан империясы (б.з. 1-3 ғасырлар) бастапқыда Аму Дарьяның орта ағысының екі жағындағы Бактрияда қалыптасты, қазіргі Ауғанстанның солтүстігі, Тәжікстан және Өзбекстан аумақтарында. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында олар өз аумағын кеңейтіп, Пәнджаб пен Ганг алқабының көп бөлігін қамтыды, соның салдарынан Үнді субконтинентінің солтүстік бөлігіндегі бірнеше мемлекеттерді жаулап алды. Кушандар басты Жібек жолының орталық бөлігін бағындырып, осылайша Үндістан мен шығыстағы Қытай және батыстағы Рим империясы мен Парсы арасындағы құрлық арқылы жүзеге асылатын сауданы бақылады. Император Канишка буддизмнің ықпалды қолдаушысы болды; алайда, Кушандар Үнді субконтинентіне оңтүстікке қарай кеңейгенде, олардың кейінгі монеталарындағы құдайлар индуисттік басымдықты көрсетуге бағытталды.
Үнді-сасанилер
Жаңа парсы державасы – Сасанидтер империясының күшеуі олардың Индус аймағындағы ықпалын кеңейтіп, Кушан империясынан жерлерді жаулап алуына әкелді. Осылайша, шамамен 240 жылы Индо-Сасанидтер құрылды. Олар Рашид халифаты құлатқанға дейін аймақтағы ықпалын сақтап келді. Содан кейін, 410 жылы Ефталиттер империясының басқыншылығы нәтижесінде олар ығыстырылды.
Гунндық хетталиттер
Хефталиттер империясы – тағы бір Орталық Азия көшпелі тайпасы, шапқыншылық жасаған. Олар Кушан империясын құрған Юэчжилермен де байланысты. Бамианда (қазіргі Ауғанстан) орналасқан астаналарынан бастап, олар билігін Инд және Солтүстік Үндістанға дейін кеңейтіп, Гупта империясының ыдырауына себеп болды. Соңында олар Сасанидтер империясымен, түркі халықтарымен бірігіп жеңіліске ұшырады.
Раис
Синдтің Рай әулеті буддизмді қолдады, бірақ сонымен қатар олар өздерінің астанасы Арорға жақын Суккур қаласында Шиваның үлкен храмын да салды.
Гандара патшалығы
Гандара – қазіргі Солтүстік-Батыс Пәкістан және Шығыс Ауғанстанның Кабул, Пешавар, Сват және Таксила аймақтарында орналасқан ежелгі аймақ. Ол ежелгі Үндістанның 16 Махаджанападасының бірі болған.
Каркоталар
Қаркота империясы шамамен 625 жылы құрылған. VIII ғасырда олар Кашмир үкімділігін бекітті. Әулеттің ең көрнекті билеушісі Лалитадитя Муктапида болды. Калхананың "Раджатарангини" еңбегінде айтылғандай, ол тибеттіктерді және Каньякубжаның Яшоварманды жеңіп, содан кейін Магадха, Камарупа, Гауда және Калинганың шығыс мемлекеттерін бағындырды. Калхана сонымен қатар оның Мальва және Гуджаратқа ықпалын кеңейтіп, Сіндте арабтарды жеңгенін мәлімдейді. Тарихшылар пікірінше, Калхана Лалитадитяның жаулауларын әдейі асыра көрсеткен.
Кабул шахы
Кабул шахи әулеттері Кабул аңғары мен Гандараның бір бөліктерін 3-ші ғасырда Кушан империясының құлдырауынан бастап 9-шы ғасырдың басына дейін биледі. Патшалық 565 жылдан 670 жылға дейін Кабул Шахан немесе Ратбелшахан деп белгілі болды, оның астаналары Каписа мен Кабул қалаларында, ал кейін Хунд деп аталған Удабхандапурада орналасқан. Ежелгі заманда Шахи атағы Ауғанстанда және Үндістан субконтинентінің солтүстік-батыс аймақтарында кең таралған патшалық атақ болған сияқты. Оның түрлері бұрынғыда Таяу Шығыста, содан кейін Сакалар, Кушандар, Хундар, Бактриялықтар, Каписа/Кабул және Гилгит билеушілері қолданған. Парсы тілінде бұл атақ Кшатия, Кшатия Кшатиянам, Кушандардың Шаосы және Михиракуланың (Хун басшысы) Ссахасы ретінде кездеседі. Кушандар Ахеменидтер дәстүрін үлгі етіп, «шах» («шаонано шао») атағын қабылдаған деген болжам бар. Шахилар екі дәуірге бөлінеді: буддалық Шахилар және индуист Шахилар, олардың арасындағы ауысу шамамен 870 жылы болған деп саналады.
Ганг жазығы мен Декан
Маури империясы құлағаннан кейін, Сатаваханалар солтүстік-батыстан келген Орталық Азия тайпаларының шапқындауын тоқтату және олармен күресу үшін мұрагер мемлекет ретінде көтерілді. Декан үстіртінде орналасқан Сатаваханалар буддизмді таратуға және солтүстік Ганг жазығы мен оңтүстік аймақтар арасында байланыс орнатуға көмектесті, осы кезде Упанишадтар да кеңінен тарала бастады. Солтүстік-батыс шабуылдары мен ішкі тартыстардың салдарынан әлсіреп, Сатаваханалар ыдырап, Декан мен Орталық Үндістан аймақтарында бірнеше мемлекеттер құрылды. Үнді-Ганг жазығында Гупта империясы пайда болып, "Алтын ғасырды" бастады, империя жаңадан өркендеді, жергілікті басқару үлгісі орталықтандырылмай, үнді мәдениеті тарала берді, бірақ Хундардың шапқындарынан құлады. Гупта империясы құлағаннан кейін Ганг аймағы бірнеше мемлекетке бөлінді, Харша оларды уақытша біріктірді, содан кейін Раджпут әулеттері пайда болды. Деканда Чалукиялар күшейіп, мәдени және әскери билік орталықтарының Үнді-Ганг жазығынан Үндістанның оңтүстік аймақтарында құрылған жаңа мемлекеттерге көшуін белгіледі.
Сатавахана империясы
Сатавахана әулеті Маурья империясының қарастырылған феодалдары ретінде басталып, империяның құлдырауымен тәуелсіздік жариялады. Олар өз билеушілерінің суреті түсірілген монеталарды соққан алғашқы үнді билеушілері болды және буддизмді қамқорлыққа алғанымен танымал, нәтижесінде Эллара үңгірлерінен бастап Гунтур облысының Амаравати ауылына дейін буддалық ескерткіштер салынды. Олар мәдени байланыс құралы болды және саудада, сондай-ақ идеялар мен мәдениетті Ганг жазығынан Үндістанның оңтүстік ұшына таратуда маңызды рөл атқарды. Сатаваханалар өз билігін орнату үшін Шунга империясымен, содан кейін Магаданың Канва әулетімен күресуге мәжбүр болды. Кейіннен олар өз жерлерін сақтар, сактар, йоналар және пахлавалардың шапқыншылығынан қорғауға тура келді. Атап айтқанда, Батыс сатраптармен болған күрестер оларды әлсіретті және империя кішігірім мемлекеттерге ыдырады.
Махамегавана әулеті
Махамегаваханалар (б.з.д. 250-ші жылдары – 400-ші жылдары) – Маури империясының құлдырауынан кейін Калинганың ежелгі билеуші әулеті. Династияның үшінші билеушісі Харабэла біздің заманымыздың басында бірқатар жорықтарда Үндістанның көп бөлігін бағындырды. Калинганың әскери күшін Харабэла қайта жаңғыртты: Харабэланың басшылығымен Калинга мемлекеті сол кездегі Симхала (Шри-Ланка), Бирма (Мьянма), Сиам (Таиланд), Вьетнам, Камбоджа (Камбоджа), Борнео, Бали, Самудра (Суматра) және Джабадуипа (Ява) аймақтарымен сауда жолдары арқылы байланысқан, теңізде зор күшке ие болды. Харабэла Магда, Анга, Сатаваханалар және Пандия әулеті (қазіргі Андхра-Прадеш) билеген Оңтүстік Үндістан аймақтарына қарсы көптеген сәтті науқандарға жетекшілік етті және Калинганың шекарасын Ганг және Кавери өзендеріне дейін кеңейтті. Харавель мемлекетінің Шри-Ланка, Бирма, Таиланд, Вьетнам, Камбоджа, Борнео, Бали, Суматра және Яваға сауда жолдары арқылы байланысқан зор теңіз империясы болды. Калингадан келген отарлаушылар Шри-Ланка, Бирма, сондай-ақ Мальдив және теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияға қоныстанды. Осы себепті бүгінге дейін Малайзияда үндістерді “килинг” деп атайды. Діни көзқарастарына төзімді болғанмен, Харабэла джайнизмді қолдады және Үндістан субконтинентінде джайнизмнің таралуына ықпал етті, бірақ оның маңыздылығы Үндістан тарихының көптеген еңбектерінде ескерілмейді. Харабэла туралы негізгі мәліметтер көзі – Одиша штатының Бхубанешвар қаласына жақын Удайгири және Хандагири үңгірлеріндегі оның танымал он жеті жолдық Хатигумфа жазуы. Хатигумфа жазуында айтылғандай, ол Магдадағы Раджагриха қаласына шабуыл жасап, Бактриядан келген Индо-грек патшасы Димитрий I-ді Матураға шегінуге мәжбүр етті.
Бхаршива әулеті
Гупталардың билікке келуінен бұрын, Бхаршива патшалары Үнді-Ганга жазығының көп бөлігін биледі. Олар Ганг өзенінің жағасында он Ашвамедха құрбандығын өткізді. Самудрагупта Аллахабад жотасындағы жазуда Нага билеушілерін еске алады.
Вакаталар
Вакатака империясы Гупта империясымен бір дәуірде болды және Сатаваханалардың мұрагерлері еді. Олар солтүстіктің оңтүстік шекарасын белгілеп, 3-ші және 5-ші ғасырларда қазіргі Мадхья-Прадеш және Махараштра штаттарын басқарды. Вакатака билеушілерінің демеушілігімен салынған Аджанта үңгірлеріндегі (ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы) тасқа қашалған буддалық вихаралар мен чайтьялар орналасқан. Соңында олар Чалукиялармен жеңіліп қалды.
Гупталар
Классикалық дәуір – Үндістан субконтинентінің көп бөлігі Гупта империясының билігіне қайта біріккен кезеңді білдіреді (шамамен 320-600 жж.). Бұл кезең Үндістанның алтын ғасыры деп аталады және ғылым, технология, инженерия, өнер, диалектика, әдебиет, логика, математика, астрономия, дін және философия салаларындағы ауқымды жетістіктерімен ерекшеленеді. Бұл жетістіктер жалпы алғанда индуист мәдениеті деп танылатын элементтерді қалыптастырды. Осы кезеңде Үндістанда ондық санау жүйесі, соның ішінде нөл ұғымы ойлап табылды. Гупта басшылығымен орнаған бейбітшілік пен гүлдену Үндістанда ғылыми және көркем ізденістерге жағдай жасады. Осы мәдени шығармашылықтың биік белесі Гупта архитектурасы, мүсіншілігі және сурет өнерінде көрінеді. Гупта дәуірі Калидаса, Арьябхата, Варахамихира, Вишну Шарма және Ватсьяяна сияқты ғалымдарды дүниеге әкелді, олар түрлі ғылыми салаларда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Гупта дәуірінде ғылым мен мемлекеттік басқару дамыды. Сауда байланыстары аймақты маңызды мәдени орталыққа айналдырып, Бурма, Шри-Ланка және теңіз және құрлықтағы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы көршілес мемлекеттерге ықпал ететін база ретінде орнатты. Гупталар өз билігін заңдастыру үшін Ведалық құрбандықтар өткізді, бірақ сонымен қатар буддизмді де қолдады, ол Брахмандық ортодоксияға балама болып қала берді. Бірінші үш билеуші – Чандрагупта I (шамамен 319-335 жж.), Самудрагупта (шамамен 335-376 жж.) және Чандрагупта II (шамамен 376-415 жж.) – Үндістанның көп бөлігін өз басқаруларына алды. Олар 5 ғасырдың бірінші жартысында Ауғанстанға қоныстанған және Бамиянды астана еткен ғұндар келгенге дейін Солтүстік-Батыс мемлекеттеріне қарсы сәтті қарсылық көрсетті. Дегенмен, Декан мен Оңтүстік Үндістанның көп бөлігі солтүстіктегі осы өзгерістерден көп зардап көрмеді.
Харша Вардана
Гупта империясы құлағаннан кейін, Ганга жазығы көптеген шағын мемлекеттерге үзіліп кетті. Каннаудждың Харшасы оларды өзінің билігі астында, Харша империясы ретінде қысқа мерзімге біріктіре алды. Оның Нармада өзенінен оңтүстікке қарай билігін кеңейтуіне тек Чалукиялардың (Пулакешин II) қолынан жеңіліс кедергі келтірді. Бұл біртұтастық оның билігінен кейін ұзаққа созылмады және оның империясы 647 жылы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай ыдырады.
Гурджаралар
Қазіргі Раджастхан ғасырлар бойы Гурджара аймағы болды, астанасы Абу тауының солтүстік-батысына шамамен 50 миль қашықтықта орналасқан Бхилмал (Бхилмал немесе Шримал) қаласы еді. Бхилмалдың Пратихаралары 9-шы ғасырдың басында Ганг өзені жанындағы Каннуаж қаласына көшіп, астанасын Каннуажға көшірді және шыңында Бихармен шығыста, жоғалған Хакра өзенімен және Араб теңізімен батыста, Гималай және Сатлаж өзендерімен солтүстікте, ал Джумна және Нармада өзендерімен оңтүстікте шектелген империя құрды.
Вишнукундиналар
Вишнукундина империясы – 5-6 ғасырларда Декан, Одиша және Оңтүстік Үндістанның бір бөлігін Ваката империясынан бөліп алып, билік еткен үнділік династия. Вишнукудиндердің билеуі Шалукия Пулакешин II шығыс Деканды жаулап алуымен аяқталды. Пулакешин жаулап алынған жерлерді басқару үшін өзінің бауыры Кубжа Вишнувардананы вице-король етіп тағайындады. Көп ұзамай Вишнувардана тәуелсіздігін жариялап, Шығыс Шалукия әулетін құрды.
Майтракалар
Майтрака империясы шамамен 475-767 жылдар аралығында Батыс Үндістандағы Гуджаратты биледі. Династияның негізін қалаушы Сенапати (генерал) Бхатарка Гупта империясының Саураштра түбегінің әскери губернаторы болған, ол шамамен 5 ғасырдың соңғы тоқсанында Гуджараттың тәуелсіз билеушісі ретінде орнықты. Бірінші екі Майтрака билеушісі – Бхатарка мен Дхарасена I тек Сенапати (генерал) атағын қолданды. Үшінші билеуші Дроносимха өзін махараджа деп жариялады. Патша Гухасена өз атауларымен бірге Парамабхаттарака Паданудхьята терминін қолдануын тоқтатты, бұл Гупта билеушілеріне формалды бағынуды көрсетуді тоқтатуды білдіреді. Оның орнын ұлы Дхарасена II басты, ол Махадриджа атағын қолданды. Оның ұлы, келесі билеуші Силадитья I, Дхармадтияны Хьюэн Цанг "үлкен басқару қабілетімен және сирек кездесетін мейірімділік пен қайырымдылықпен" сипаттады. Силадитья I-нің орнын оның кіші інісі Хараграха I басты. Хараграха I-нің 616 жылғы Вирди мыс табағының жазуы оның территориясына Уджайын кіргенін көрсетеді.
Гурджара пратихаралары
Гурджара Пратихара империясы (хинди тілінде: गुर्जर प्रतिहार) – 6-11 ғасырларда Солтүстік Үндістанның көп бөлігін билеген үнділік династия. Өркендеу мен күштің шарықталу кезеңінде (шамамен 836–910 жж.) аумағының көлемі бойынша Гупта империясымен тең тартысқан. Үндістан тарихындағы Гурджара Пратихара империясының маңыздылығын атап көрсете отырып, доктор Р.С. Мажумдар былай деп жазды: «Гурджара Пратихара империясы, шамамен бір ғасыр бойы толық даңқпен өмір сүрген, Солтүстік Үндістанда мұсылман шапқыншылығына дейінгі соңғы ұлы империя болды». Көптеген беделді тарихшылар бұл құрметті Харша империясына жатқызады, бірақ оның нақты негізі жоқ, себебі Пратихара империясы, мүмкін, Гупта империясынан ірі болған, әрі одан кем емес, Солтүстік Үндістанның үлкен бөлігіне саяси біртүтастық пен оның артықшылықтарын әкелді. Алайда, оның ең басты еңбегі – Жүнайд заманынан бастап, батыстан келген шетелдік басқыншылықтарға қарсы табысты қарсылық көрсетуі. Бұл фактіні араб жазушылары да мойындады. Үндістан тарихшылары, Елифинстон заманынан бері, мұсылман басқыншыларының Үндістандағы баяу ілгерілеуіне, әлемнің басқа бөліктеріндегі олардың жылдам әрекеттерімен салыстырғанда, таңырқады. Бұл ерекше құбылысты түсіндіру үшін орынсыз аргументтер жиі келтірілді. Қазір күмәнсіз, Гурджара Пратихара армиясының күші мұсылмандардың үш жүз жылға жуық уақыттан бері жасаған алғашқы жаулауы – Синдтен тысқары аймақтарға ілгерілеуіне тиімді тосқауыл қойды. Кейінгі оқиғаларды ескере отырып, мұны «Гурджара Пратихараларының Үндістан тарихына қосқан ең басты үлесі» деп санауға болады.
"the Gurjara Pratihara Empire which continued in full glory for nearly a century, was the last great empire in Northern India before the Muslim conquest." This honour is accorded to the empire of Harsha by many historians of repute but without any real justification, for the Pratihara empire was probably larger, certainly not less in extent rivalled the Gupta Empire and brought political unity and its attendant blessings upon a large part of Northern India. But its chief credit lies in its successful resistance to the foreign invasions from the west, from the days of Junaid. This was frankly recognised by the Arab writers themselves. Historians of India, since the days of Eliphinstone, has wondered at slow progress of Muslim invaders in India compared to their rapid advance in other parts of the world. Arguments of doubtful validity have often been put forward to explain this unique phenomenon. Now there can be little doubt that it was the power of the Gurjara Pratihara army that effectively barred the progress of the Muslims beyond the confines of Sindh, their first conquest for nearly three hundred years. In the light of later events this might be regarded as the "chief contribution of the Gurjara Pratiharas to the history of India".
Раджпуттар
Раджпуттар – Ганг жазығынан Ауғанстан тауларына дейін кеңістікте билікке көтерілген индуистік рулар тобы. Олар Сасанидтер мен Гупта империяларының құлауынан кейін аймақтағы көптеген мемлекеттердің түрлі әулеттерін көрсетеді және буддалық билеуші әулеттердің индуистік билеуші әулеттерге ауысу кезеңін білдіреді.
Катох әулеті
Катохтар – индус-Раджпут тайпасы, Чандраванши тегінен шыққан. Жақындағы зерттеулер Катохтар әлемдегі ең көне патшалық династиялардың бірі болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Шохандар
Чуахан әулеті біздің заманымыздың 8-12 ғасырларында гүлденді. Бұл сол дәуірдегі үш негізгі Раджпут әулеттерінің бірі, ал қалғандары – Пратихаралар мен Парамаралар. Чуахан әулеттері Солтүстік Үндістанның бірнеше аймағында және Батыс Үндістанның Гуджарат штатында орнықты. Олар сондай-ақ Раджпутананың оңтүстік-батысындағы Сирохиде, шығысындағы Бунди мен Котада да маңызды рөл атқарды. Жазбаларда олар Амбер (кейін Жайпур) ауданындағы Самбар тұзды көл аймағымен де байланыстырылады (Сахамбари тармағы Самбар көліне жақын қалды және сол кезде Солтүстік Үндістанда билік еткен Гурджара Пратихарамен туыс болды). Чуахандар саяси стратегияны қабылдады, оның негізгі бөлігі – Чалукияларға және шапшыншылық жасаған мұсылман әскерлеріне қарсы жорықтарға қатысу болды. 11 ғасырда олар өздерінің мемлекеттерінің оңтүстік бөлігінде Аджаямеру (Аджмер) қаласын құрды, ал 12 ғасырда Чуахандар Томаралардан Дхиликаны (Делидің ежелгі атауы) басып алып, Ямуна өзені бойындағы олардың бір бөлігін аннексиялады. Чуахан мемлекеті Патша Притхирадж III (1165–1192 жж.), сондай-ақ Притхирадж Чаухан немесе Рай Питора атымен танымал болған тұсында Солтүстік Үндістандағы жетекші мемлекетке айналды. Притхирадж III 1191 жылы Тарайн шайқасының бірінші кезеңінде Гордың Мұхаммедтің басқындығына қарсы тұрып, оны жеңген Делидің Чуахан патшасы ретінде халық ауыз әңгімелерінде және тарихи әдебиеттерде мәшһүр болды. Оған Меварды қоса алғанда, басқа Раджпут мемлекеттерінің әскерлері де көмектесті. Притхирадж бен оның әскерлері 1192 жылы Тарайн шайқасының екінші кезеңінде Гордың Мұхаммедінен жеңілгеннен кейін Чуахан мемлекеті құлады.
Качваха
Качвахалар аймақтағы бұрынғы үстемдіктердің қарауындағы тайпалар ретінде пайда болды. Кейбір ғалымдар 8-10 ғасырларда Каннаудждің (Харша империясының ыдырауынан кейін аймақтық билік орталығы) құлауынан кейін ғана Каччапагхата мемлекеті қазіргі Мадхья-Прадеш штатының Чамбал аңғарында маңызды күшке айналғанын көрсетеді.
Парамаралар
Парамара әулеті – ерте ортағасырлық Үндістанның Раджпут әулеті, Орталық Үндістанның Малва аймағын билеген. Бұл әулетті шамамен 800 жылы Упендра құрған. Әулеттің ең көрнекті билеушісі – философ-патша және көп білімді ғалым Бхожа болды. Парамара патшалығының орталығы Дара Нагари (қазіргі Мадхья-Прадеш штатындағы Дар қаласы) еді.
Шалукиялар
Чаулюкиялар (соланкилер деп те аталады) – тағы бір Раджпут әулеті. Гуджараттағы Анхильвара (қазіргі Сиддхпур Патан) олардың астанасы болды. Гуджарат Үнді мұхиты саудасының маңызды орталығы болды, ал Анхильвара Үндістанның ең ірі қалаларының біріне жатты, 1000 жылы оның халқы 100 000-ға жуық деп есептелді. Чаулюкиялар Катиявардағы Сомнат Патандағы Шиваның ұлы теңіз жағалаундағы ғибадатханасын қолдады; 1026 жылы Газнилік Махмуд шабуыл жасағаннан кейін Бхима Дев ғибадатхананы қайта құруға көмектесті. Оның ұлы Карна, Бхил патшасы Ашапалды немесе Ашавалды жеңіп, жеңісінен кейін Сабармати өзенінің жағасында Карнавати деген қала салды, ол қазіргі Ахмадабад орнында орналасқан.
Делидегі Томарас
Делидегі Томарас – 9-12 ғасырларда өмір сүрген раджпут тайпасы. Дели Томаралары қазіргі Дели мен Харьянаның бір бөлігін биледі. Осы әулет туралы көптеген мәліметтер тарихи құндылығы төмен бард әңгімелерінен алынған, сондықтан олардың тарихын қайта құру қиын. Бардтық дәстүрге сәйкес, әулеттің негізін қалаушы Анангапал Туар (яғни Анангапала I Томара) 736 жылы Дели қаласын құрған. Дегенмен, бұл мәлімдемеге күмән тудырады. Бард әңгімелерінде Томара әулетінің соңғы патшасы (Анангапал есімді) Дели тағын анасының немересі Притвирадж Чхауханға тапсырғаны айтылады. Бірақ бұл да дұрыс емес: тарихи деректер Притвирадждың Делиді әкесі Сомешварадан мұраға алғанын көрсетеді. Сомешвараның Биджолия тас жазуында оның інісі Виграхараджа IV Дхиллика (Дели) мен Ашика (Ханси) қалаларын жаулап алғаны айтылады; ол, мүмкін, Томара билеушісін жеңген болуы керек.
Гахадавала әулеті
Гахадавала әулеті 11 және 12 ғасырларда қазіргі Үндістанның Уттар-Прадеш және Бихар штаттарының бір бөлігін биледі. Олардың астанасы Ганг жазығындағы Варанаси қаласында болған.
Хайаравала әулеті
Хайаравала әулеті 11- және 12-шы ғасырларда қазіргі Үндістанның Бихар және Джаркханд штаттарының бір бөлігін биледі. Олардың астанасы Шахабад ауданындағы Хаяргарх қаласында орналасқан. Рохтас жазбаларына сәйкес, Пратапдхавала және Шри Пратаппа осы әулеттің патшалары болған.
Пратихарлар
Пратихарлар қазіргі Жодхпур қаласының жанындағы Мандор қаласынан билік жүргізді, Читтордағы Гухилоттарға жеңіліске дейін олар Рана атағын алып жүрді.
Палалар
Пала империясы – Үндістан субконтинентінің солтүстік-шығыс аймағынан билік жүргізген буддалық династия. Пала (қазіргі пал) атауы «қорғаушы» дегенді білдіреді және барлық Пала монархтарының есімдеріне қосымша ретінде қолданылған. Палалар буддизмнің Махаяна және Тантрикалық мектептерінің ізбасарлары болды. Гопала – осы әулеттің алғашқы билеушісі. Ол 750 жылы демократиялық сайлау арқылы Гаурда билікке келді. Бұл оқиға Маха Джанапада дәуірінен бері Оңтүстік Азиядағы алғашқы демократиялық сайлаулардың бірі ретінде танылады. Ол 750-770 жылдары билік құрды және бүкіл Бенгалияға билігін кеңейтіп, өзінің беделін нығайтты. Буддистік династия төрт ғасыр бойы (750–1120 жж.) өмір сүрді және Бенгалияда тұрақтылық пен өркендеу кезеңін бастады. Олар көптеген ғибадатханалар мен өнер туындыларын жасады, сондай-ақ Наланда мен Викрамашила университеттерін қолдады. Дхармапала салған Сомапура Махавихара – Үндістан субконтинентіндегі ең үлкен буддалық вихара. Империя Дхармапала мен Девапала тұсында өркендеді. Дхармапала империяны Үндістанның солтүстік бөлігіне дейін кеңейтті. Бұл континенттің билігі үшін күрес қайтадан басталды. Дхармапаланың мұрагері Девапала империяны Оңтүстік Азияның көп бөлігін және одан тыс жерлерді қамтыды. Оның империясы шығыста Ассам мен Уткаладан, солтүстік-батыста Камбоджадан (қазіргі Ауғанстан) және оңтүстікте Деканға дейін созылды. Паланың мыс жазуына сәйкес, Девапала Уткалаларды жойды, Прагжётишаны (Ассамды) жаулап алды, Хуналардың мақтанышын талқандады және Гурджаралардың (Гурджара Пратихараларының) және Дравидалардың билеушілерін жеңді. Девапаланың өлімімен Пала империясының үстемдік кезеңі аяқталды және осы уақыт ішінде бірнеше тәуелсіз әулеттер мен патшалықтар пайда болды. Алайда, Махипала I Палалардың билігін қайта жаңғыртты. Ол бүкіл Бенгалияны қайтадан бақылауға алып, империяны кеңейтті. Ол Раджендра Чола мен Чалукияның шабуылынан аман қалды. Махипала I-ден кейін Пала әулеті тағы да құлдырады, бірақ оның соңғы билеушісі Рамапала әулеттің беделін белгілі бір дәрежеде қайтарып алды. Ол Варандра көтерілісін басып, өз империясын Камарупа, Одиша және Солтүстік Үндістанға дейін кеңейтті. Пала империясын Бенгалияның алтын ғасыры деп санауға болады. Палалар Махаяна буддизмін Тибет, Бутан және Мьянмаға таратты. Палалар Оңтүстік-Шығыс Азияда кең көлемде сауда жасады және ықпал етті. Бұл Саилендра империясының (қазіргі Малайя, Ява, Суматра) мүсіндері мен сәулет стилінде көрінеді.
Митиланың Карнаталары
1097 жылы Митиланың Карнат әулеті Бихар/Непал шекаралық аймағында пайда болды және Дарбанга мен Симраонгхад қалаларын астана етіп сақтады. Бұл әулетті Карнатакадан шыққан әскери қолбасшы Наньядева құрды. Осы әулет билігінде маитилли тілі дами бастады, ал маитилли әдебиетінің тұңғыш туындысы – Жйотиришвар Тхакурдың 14 ғасырда жазған «Варна Ратнакара» шығармасы жарық көрді. Карнаталар Непалға да шабуылдар жасады. Олар 1324 жылы Гиясуддин Туглақтың басып кіруінен кейін құлап кетті.
Кандралар
Шығыс Бенгалияны билеген және Палалармен бір заманда болған Чандра әулеті.
Шығыс Ганг
Шығыс Ганг әулетінің билеушілері 11-ғасырдан 15-ғасырдың басына дейін Калинга мемлекетіне билік етті. Бұл мемлекет қазіргі Үндістанның Одиша, Батыс Бенгал, Жаркханд, Чхаттисгарх, Мадхья-Прадеш және Андхра-Прадеш штаттарының аумақтарын қамтыды. Олардың астанасы Калинганагар деп аталды, ол бүгінде Андхра-Прадеш штатының Шрикакулам ауданындағы Шримухалингам қаласы болып табылады, және Одишамен шектес орналасқан. Бүгінде олар Одиша штатының Конарк қаласындағы Конарк Күн ғибадатханасын салғандығымен танымал, бұл ғибадатхана – ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген орын. Оны король Нарасимхадева I (1238–1264 жж.) салған. Олардың билігі кезінде (1078–1434 жж.) ғибадатхана архитектурасының жаңа стилі қалыптасты, ол Индо-Арий архитектурасы деп аталады. Бұл әулетті король Анаттаварма Чодаганга Дева (1078–1147 жж.) құрған. Ол дінге берілген адам және өнер мен әдебиеттің меценаты болды. Ол Одишадағы Пури қаласындағы әйгілі Джаганнатх ғибадатханасын салғанмен есімдері сақталған. Король Анаттаварман Чодагандадевадан кейін Нарасимхадева I (1238–1264 жж.) сияқты көптеген көрнекті билеушілер билік құрды. Шығыс Ганг әулетінің билеушілері өз мемлекетін Солтүстік және Оңтүстік Үндістанның мұсылман билеушілерінің үздіксіз шабуылдарынан қорғап қана қоймай, мұсылман қарсыластарын жеңген санаулы империялардың бірі болды. Шығыс Ганг патшасы Нарасимха Дева I Бенгал мұсылман мемлекетіне шабуыл жасап, сұлтанға ауыр жеңіліс сыйлады. Бұл Ганг императорларының аумағына сұлтандықтың бір ғасырға жуық уақыт бойы енбеуін қамтамасыз етті. Оның әскери ерліктері Одишадағы халық ауыз әңгімелерінде әлі де сақталған. Бұл мемлекет сауда-саттық арқылы гүлденді, ал кіріс көбінесе ғибадатханалар салуға жұмсалды. Әулеттің билігі 15-ғасырдың басында король IV Бханудеваның (1414–1434 жж.) тұсында аяқталды.
Сеналар
Палалардың ізінен 12 ғасырда Бенгалияны бір билеушінің билігіне біріктірген Сена әулеті келді. Осы әулеттің екінші билеушісі Виджай Сен соңғы Пала императоры Маданапаланы жеңіп, өзінің билігін орнатты. Баллал Сена Бенгалияда Кулина жүйесін енгізіп, Набадуипті астана етті. Бұл әулеттің төртінші патшасы Лакшман Сен империяны Бенгалиядан тыс Бихар, Ассам, Солтүстік Одиша және, мүмкін, Варанасиге дейін кеңейтті. Кейін Лакшман мұсылмандардан жеңіліп, шығыс Бенгалияға қашып, онда тағы бірнеше жыл патшалық құрды. Сена әулеті Үндістанда индуизмді жаңғыртып, санскрит әдебиетін дамытты.
Вармандар
Варман әулеті (Камарупа әулетімен шатастырмаңыз) Шығыс Бенгалияны биледі және Сена әулетімен бір заманда өмір сүрді.
Қамарупа
Камарупа, сондай-ақ Прагжётиша деп аталады, Давакамен қатар 350-ден 1140 жылдарға дейін болған Ассамның тарихи патшалықтарының бірі еді. Қазіргі Гувахати, Солтүстік Гувахати және Тезпур қалаларында орналасқан үш әулет билік еткен, өркендеген шағында Брахмапутра аңғарының барлық бөлігін, Солтүстік Бенгалды, Бутанды және Бангладештің бір бөлігін, ал кейде Батыс Бенгал мен Бихардың аймақтарын қамтыды.
Вармандар
Варман әулеті (350-650 жж.), Камарупаның алғашқы тарихи билеушілері; Пушьяварман құрған, ол Самудрагуптаның замандасы болған. Бұл әулет Гупта империясының қарауында болды, бірақ Гупталардың күші әлсіреген кезде Махендраварман (470-494 жж.) екі ат құрбандығын өткізіп, империялық тәуелділіктен азат болды. Үш Камарупа әулетінің біріншісі – Варман әулетінен кейін Млечха және Пала әулеттері келе жатыр.
Млехалар
Млечхалар династиясы Варман династиясынан кейін билікке келді және 10 ғасырдың соңына дейін үстемдік құрды. Олар Харрупешвара (Тезпур) аймағындағы астаналарынан билік жүргізді. Билеушілер аборигендер болды және Наракасурадан тегін шығарды. Тарихи жазбалар бойынша, осы династияда он билеуші болған. Камарупадағы Млечха династиясын Пала патшалары бастырып озды.
Палалар
Пала әулеті Камарупа Млечча әулетінен кейін билікке келді және астанасы Дурджая (Солтүстік Гаухати) қаласынан басқарды. Бұл әулет 12 ғасырдың соңына дейін билік етті. Брахма Пала (900-920 жж.) Камарупа Пала әулетінің (900-1100 жж.) негізін қалаушы болды. Әулет астанасы Дурджая, қазіргі Солтүстік Гувахатиден билік жүргізді. Пала патшаларының ең ірісі Дхарма Паланың астанасы Камарупа Нагара болды, ол қазір Солтүстік Гувахатимен теңестіріледі. Ратна Пала осы әулеттің тағы бір маңызды билеушісі болды. Оның жер сыйлықтарына қатысты жазбалар Баргаон және Суалкучиде табылды, ал Гувахатиде Индра Палаға тиесілі ұқсас жәдігерлер анықталды. Пала әулеті Джая Паламен (1075-1100 жж.) аяқталды.
Қиындық
Твипра патшалығы ежелгі Трипураны биледі. Патшалық Брахмапутра өзенінің Мегхна және Сурма өзендерімен қосылатын жер шамасында, қазіргі Орталық Бангладеш аймағында құрылған. Астанасы Хоронгма деп аталды және қазіргі Бангладештің Силхет бөлімінде Мегхна өзенінің жағасында орналасқан.
Декан жазығы мен оңтүстік
Мыңжылдықтың бірінші жартысында Оңтүстікте Ганг жазығындағы қырқыстар мен Буддизм мен Джайнизмнің Үндістанның оңтүстік шебіне таралуына байланысты түрлі шағын мемлекеттердің пайда болып, құлауы байқалды. VII ғасырдың ортасынан XIII ғасырдың ортасына дейін аймақтық сипат Үндістан субконтинентінің саяси және династиялық тарихының басты тақырыбы болды. Осы кезеңнің әлеуметтік-саяси жағдайы үш негізгі ерекшелікпен сипатталады. Біріншіден, брахманикалық діндердің таралуы – жергілікті культтардың санскриттенуі және брахманикалық әлеуметтік тәртіптің жергілікті жағдайға бейімделуі сияқты екі жақты процесс болды. Екіншіден, аймақтық институттар мен саяси оқиғаларға кейіннен үстемдік еткен брахман дін қызметкерлері мен жер иелерінің билікке көтерілуі болды. Үшіншіден, көптеген династиялардың үздірілмейтін әскери шабуылдарға төтеп беру қабілетінің арқасында аймақтық мемлекеттер жиі жеңіліске ұшырады, бірақ толығымен жойылған жоқ. Жарым арал Үндістаны 8 ғасырда Чалукьялар (556–757 жж.), Канчипурам Паллавалары (300–888 жж.) және Пандиялар арасындағы үштік билік күресіне тартылды. Чалукья билеушілерін олардың қарастырылғандары – Раштракуттар (753–973 жж.) құлатты. Паллава және Пандия мемлекеттері жау болғанымен, саяси үстемдік үшін нақты күрес Паллавалар мен Чалукьялар арасында болды. Раштракуттардың пайда болуы Оңтүстік Үндістан тарихында жаңа дәуірдің басталуын қадағалады. Панүнділік империя идеясы оңтүстікке жылды. Оңтүстік Үндістан мемлекеттері бұрын Нармада өзеніне дейін және оңтүстігіндегі аумақтарды ғана басқарды. Раштракуттар алғаш рет солтүстікке Ганг жазығына қарай жылжып, Бенгал Палаларымен және Гуджарат Раджпут Пратихараларымен күш сынасты. Өңіраралық қақтығыстарға қарамастан, оңтүстікте жергілікті тәуелсіздік жоғары деңгейде сақталды, онда ол ғасырлар бойы қалыптасқан еді. Жоғары орталықтандырылған үкіметтің болмауы ауылдар мен аудандарды басқарудағы тиісті жергілікті тәуелсіздікпен байланысты болды. Батыс жағалаудағы арабтармен және Оңтүстік-Шығыс Азиямен кең ауқымды және жақсы құжатталған құрлық және теңіз саудасы гүлденді. Сауда Оңтүстік-Шығыс Азияда мәдени таралуды жеңілдетті, онда жергілікті элиталар Үндістанның өнерін, сәулетін, әдебиетін және әлеуметтік әдет-ғұрыптарын таңдап, бірақ ерікті түрде қабылдады. Династиялық бәсекелестік пен маусымдық шабуылдарға қарамастан, Декан мен Оңтүстік Үндістанның билеушілері буддизм, индуизм және джайнизм сияқты үш дінді де қолдады. Діндер патшалық қамқорлыққа ие болу үшін күресті, бұл жер берілу арқылы және, ең бастысы, сәулет өнерінің керемет ескерткіштері болып табылатын монументалды ғибадатханалар құру арқылы көрінді. Элефанта аралының (бұрынғы Мумбай немесе Бомбей маңында), Ажанта мен Эллараның (Махараштрада) үңгір ғибадатханалары, Карнатакадағы Паттадакал, Айхоле, Бадами және Тамил Надудағы Махабаллипурам мен Канчипурамның құрылымдық ғибадатханалары – басқа да соғысқан аймақтық билеушілердің мәңгілік мұрасы. VII ғасырдың ортасына қарай буддизм мен джайнизм төмендеуге басталды, өйткені Шива мен Вишнуның секталық индуист діни культтары халықтың қолдауы үшін күшті бәсекелестікке түсті. Санскрит Оңтүстік Үндістанда, солтүстіктегідей, білім мен теологияның тілі болғанымен, бхакти (ия) қозғалыстарының өсуі дравид тілдеріндегі жергілікті әдебиеттің қалыптасуын күшейтті: каннада және тамил; олар көбінесе санскриттен тақырыптар мен сөздіктер алды, бірақ жергілікті мәдени дәстүрді сақтады. Тамил әдебиетінің мысалдары ретінде екі ірі поэманы – «Жақұт білезік» (Cilappatikaram) және «Жақұт белдік» (Manimekalai) атауға болады, сондай-ақ шайвизм мен вайшнавизмнің құлшылық әдебиетін – индуист діни қозғалыстарын және 12 ғасырда Камбан жазған «Рамаянаны» айтуға болады. Оңтүстік Азияның әртүрлі аймақтарында ең аз ортақ белгілері бар жалпы мәдени синтез орын алды, бірақ мәдени инфузия мен ассимиляция процесі Үндістан тарихын ғасырлар бойы қалыптастырып, оған әсер етуін жалғастыра берді.
Сангам дәуірінің патшалықтары
Оңтүстікке қарай үш ежелгі тамил мемлекеті орналасқан: Чера (батыста), Чола (шығыста) және Пандия (оңтүстікте). Олар аймақтағы үстемдік үшін бір-бірімен соғысқан. Олар грек және Ашоканың жазбаларында Маури империясының шегінен тыс, маңызды Үнді патшалықтары ретінде көрсетілген. "Сангам" (академия) деп аталатын көне тамил әдебиеттерінің жиынтығы б.з.д. 300-ден б.з. 200-ге дейінгі кезеңде осы патшалықтардағы өмір туралы маңызды ақпарат береді. Тамил қоғамы әртүрлі экологиялық аймақтарға негізделген. Қоғамның бөліктері аналық және аналық желі бойынша мұрагерлікпен сипатталды, бұл дәстүр 19 ғасырға дейін сақталды, сондай-ақ туысқан неке және күшті аймақтық идентичность болды. Тайпалық басшылар халықтың мал өсіруден суармалы егіс шаруашылығына, өзендермен және кішкентай су қоймаларымен (Үндістанда жасалмаған тоғандар) және теңіз арқылы Рим және Оңтүстік-Шығыс Азиямен саудаға көшуімен бірге "патшалар" ретінде пайда болды. Әртүрлі жерлерде римдік алтын монеталарының табылуы Оңтүстік Үндістанның сыртқы әлеммен кең байланыста болғанын көрсетеді. Солтүстік-шығыстағы Паталипутра және солтүстік-батыстағы Таксила (қазіргі Пәкістанда) сияқты, Пандия патшалығының (қазіргі Тамил Надуда) астанасы Мадурай қаласы да зияткерлік және әдеби орталық болды. Ақындар мен жыршылар патшаның қолдауымен поэзия жинақтарын және тамил грамматикасы бойынша зерттеулер жасау үшін жиналатын. Б.з.д. 1 ғасырдың соңына қарай Оңтүстік Азия жер арқылы сауда жолдарымен кесіліп өтті, бұл будда және джайнизм миссионерлерінің және басқа саяхатшылардың қозғалысын жеңілдетіп, аймақты көптеген мәдениеттердің бірігуіне ашты.
Шералар
Тарихи алғашқы дәуірден бастап, Керала мен Тамил Наду Чера, Чола, Пандия және Паллавалардың төрт Тамил-Малаялам мемлекетінің отаны болды. Б.з.д. 300-600 жылдар аралығында жазылған ең көне әдебиеттерде патшалардың, ханшайымдардың ерліктері және оларды мақтаған ақындар туралы айтылады. Малаялам тілінде сөйлейтін черандар Куттанад, Музирис, Карур қалаларынан билік етіп, Батыс Азия мемлекеттерімен кеңінен сауда-саттық жүргізді. 4-7 ғасырлар аралығында белгісіз Калабхрас әулеті Тамилдің үш патшалығын басып алып, биліктен ығыстырды. Бұл кезең Тамил тарихындағы қараңғы дәуір ретінде белгілі. Соңында олар Паллавалар мен Пандиялар тарапынан қуылды.
Калабхралар
Олардың шығу тегі мен билік құрған дәуірі туралы көп мәлімет белгілі емес, бірақ III-VI ғасырларда Үндістанның оңтүстік ұшының барлық аймағын билегендері, Сангам дәуіріндегі патшалықтарды жеңгендері мәлім. Олар джайнизм мен буддизмді қолдаған болуы мүмкін, себебі олар туралы ақпараттың жалғыз көзі – сол заманғы будда және джайни әдебиеттеріндегі сирек кездесетін деректер. Олар Кадамбалар және Батыс Ганг әулеттерімен бір заманда өмір сүрген. Паллавалардың күшеюі және Пандия патшалығының қайта жандануы олардың құлауына себеп болды.
Кадамбалар
Кадамба әулеті (345–525 ж.б.) – қазіргі Уттара Каннада ауданындағы Банавасиден билік жүргізген Карнатаканың ежелгі патшалық отбасы. Бұл әулет кейіннен ірі Каннада империялары – Чалукия және Раштракута империяларының қарауында бес жүз жылдан астам билік етті, осы кезеңде Гоа мен Ханагалға тарады. Патша Какуштаварма билікке келгенде әулет өкіметінің шарына жетіп, Карнатаканың үлкен бөлігін биледі. Кадамба әулетінен бұрын Карнатаканы басқарған Мауриялар, Сатаваханалар және Чутулар осы аймақтың тумасы емес еді, ал билік орталығы қазіргі Карнатаканың шегінен тыс жерде орналасқан. Кадамбалар – әкімшілік деңгейде жергілікті тіл – каннада тілін қолданған алғашқы жергілікті әулет. Карнатака тарихында бұл дәуір аймақтың тұрақты геосаяси бірлік ретінде дамуын зерттеудегі маңызды тарихи бастау нүктесі болып табылады, сондай-ақ каннада тілінің маңызды аймақтық тіл ретінде қалыптасуына ықпал етті. Әулетті 345 жылы Майурашарма құрған, ол кейде империялық деңгейге жете алу мүмкіндігін көрсетті, бұл оның билеушілері алған лақаптары мен атауларында көрінеді. Оның ұрпақтарының бірі Какуштаварма – қуатты билеуші болды, тіпті Солтүк Үндістанның Гупта әулеті патшалары оның отбасымен туыстық қарым-қатынас жасады, бұл олардың мемлекетінің тәуелсіздігін көрсетеді. Ұзақ соғыстар мен қан төгістерден шаршаған кейінгі ұрпақтарының бірі, Шивакоти патша джайнизмді қабылдады. Кадамбалар Талакадтың Батыс Ганг әулетімен бір замандас болды және олар бірлесіп елді толыққанды тәуелсіздікпен басқарған ең алғашқы жергілікті патшалықтарды құрды.
Батыс Ганг
Батыс Ганг әулеті (350–1000 ж.ж.) – Үндістанның ежелгі Карнатаканың маңызды билеуші әулеті. Олар Батыс Гангтар деп аталады, кейінгі ғасырларда қазіргі Одишаны билеген Шығыс Гангтардан айыру үшін. Батыс Гангтардың билігін бірнеше жергілікті рулар өз тәуелсіздіктерін жариялаған кезде бастағаны жалпыға белгілі. Бұл Оңтүстік Үндістанның Паллава әулетінің әлсіреуіне байланысты болған, кейде Самудрагуптаның оңтүстікке жасаған жорыстарына байланысты геосаяси оқиға ретінде қарастырылады. Батыс Гангтардың тәуелсіздігі шамамен 350 жылдан 550 жылға дейін сақталды, бастапқыда Колардан билік жүргізіп, кейіннен астанасын қазіргі Майсур ауданындағы Кавери өзенінің жағасындағы Талакадқа көшірді. Бадамидегі империялық Чалукия әулетінің күшеюінен кейін, Гангтар Чалукияның үстемдігін қабылдап, Канчипурамдағы Паллаваларға қарсы олардың мүддесі үшін күресті. 753 жылы Чалукиялардың орнына Манякхетаның Раштракуталары Декан аймағындағы үстем күшке айналды. Бір ғасыр бойы автономия үшін күрескеннен кейін, Батыс Гангтар Раштракутаның үстемдігін қабылдап, олармен бірге Танджавурдың Чола әулеті сияқты жауларына қарсы сәтті күресті. 10 ғасырдың соңында Тунгабхадра өзенінің солтүстігінде Раштракуталардың орнына жаңадан пайда болған Батыс Чалукия империясы келді, ал Чола әулеті Кавери өзенінің оңтүстігінде қайтадан күш алды. 1000 жыл шамасында Чолалардың қолынан жеңілген Батыс Гангтардың аймақтағы ықпалы аяқталды. Аумақтық тұрғыдан шағын патшалық болғанымен, Батыс Гангтардың қазіргі Оңтүстік Карнатака аймағының саясаты, мәдениеті және әдебиетіне қосқан үлесі маңызды деп есептеледі. Батыс Ганг патшалары барлық діндерге көзқарастың кеңдігін көрсетті, бірақ ең бастысы – олардың джайнизмді қолдауы, нәтижесінде Шраванабелагола және Камбадахалли сияқты жерлерде ескерткіштер салынды. Бұл әулеттің патшалары көркем өнерді дамытуға ынталанды, соның арқасында каннада және санскрит тілдеріндегі әдебиет гүлденді. Чавундараяның 978 жылғы «Чавундарая Пурана» шығармасы – каннада прозасының маңызды еңбегі. Дін тақырыптарынан бастап, піл шаруашылығына дейін қамтитын көптеген классикалық еңбектер жазылды.
Бадами шалукийлері
Чалукия империясы, Карнатакадағы Айхоле және Бадами аймақтарының түпкілікті халқы, бастапқыда Кадамбалардың қарауында болды. Олар әкімшілік істерінде санскрит тілімен қатар каннада тілін де қолдануға ынталандырды. VI ғасырдың ортасында Чалукиялар Пулакешин I Бадами төбесін өкімет орталығы еткен кезде өздерінің күшіне енді. Пулакешин II билігі тұсында оңтүстік Үндістан империясы алғаш рет Тапти және Нармада өзендерінен солтүстікке жорықтар ұйымдастырып, Солтүстік Үндістанның патшасы (Уттарапатхешвара) Харшавардханаға қарсы тұрды. Пулакешин II-нің 634 жылы жазылған Айхоле жазуы, классикалық санскрит тілінде және көне каннада әрпінде жазылған, Кадамба, Батыс Ганга, Оңтүстік Канараның Алупа, Пуридің Маурья, Косала, Малва, Лата және Оңтүстік Раджастанның Гурджара патшалықтарына қарсы жеңістерін жариялайды. Жазуда Каннаудж патшасы Харшаның Пулакешин II-ге қарсы шайқаста көптеген соғыс пілдерінің қаза болғанын көргеннен кейін қуанышын (Харша) жоғалтқаны айтылады. Осы жеңістер оған Дакшинапатха Притхвисвами (оңтүстіктің мырзасы) атағын сыйлады. Пулакешин II шығыстағы жаулауларын жалғастырып, жолындағы барлық патшалықтарды бағындырып, қазіргі Одишадағы Бенгал шығанағына жетті. Гуджарат және Венгиде (жағалау Андхрасы) Чалукия вице-корольдігі құрылып, оларды басқару үшін Бадами әулетінен ханзадалар жіберілді. Канчипурам Паллаваларын жеңіп, Мадурай Пандияларынан, Чола әулетінен және Керала аймағының Чераларынан салық алды. Осылайша Пулакешин II Нармада өзенінің оңтүстігіндегі Үндістанның иесіне айналды. Пулакешин II Үндістан тарихындағы ең ұлы патшалардың бірі саналады. Осы кездегі қытай саяхатшысы Хиуэн Цзян Пулакешин II сарайына келді, ал парсы императоры Хосров II елшілер алмасты. Алайда, Паллавалармен үздіксіз соғыстар 642 жылы Паллава патшасы Нарасимхаварман I әкесінің жеңілісін қайтарғанда, Пулакешин II астанасын басып алып, тонағанда жағдай нашарлады, ал Пулакешин II шайқаста қаза тапқан болуы мүмкін. Бір ғасырдан кейін Чалукия Викрамадитья II Паллавалардың астанасы Канчипурамға жеңіспен кірді және оны үш рет басып алды, үшінші рет оның ұлы және мұрагер ханзада Киртиварман II басшылығымен. Осылайша ол Паллавалардың бұрынғы Чалукияларды қорлағаны үшін кек алды және Кайласанатха ғибадатханасындағы Жеңіс бағанасына каннада жазуын қашап жазды. Кейін ол Тамил елінің басқа дәстүрлі патшалықтарын – Пандияларды, Чолаларды және Кералаларды бағындырды, сондай-ақ Калабхра билеушісін де жеңді. Осы кезеңдегі Каппе Арабхатта жазбасы (700 жыл) трипади (үш жол) өлшемінде каннада поэзиясындағы ең ерте сақталған жазба саналады. Чалукия әулетінің ең ұзаққа созылған мұрасы – олар қалдырған сәулет және өнер. Карнатакадағы Малапрабха алқабында 450-700 жылдар аралығында салынған, оларға тиесілі жүзден астам ескерткіштер сақталған. Құрылыстар Чалукиялардың орталық аймағында салыстырмалы түрде шағын аумақта орналасқан. ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген Паттадакалдағы құрылыстық ғибадатханалар, Бадами үңгірлеріндегі ғибадатханалар, Махакутадағы ғибадатханалар және Айхоледегі ғибадатхана салудағы алғашқы тәжірибелер олардың ең танымал ескерткіштері болып табылады. Бұдан әрі, олар Алампурдағы Нава Брама ғибадатханаларында көрсетілгендей, Гуджарат және Венги сияқты алыс жерлердегі сәулетке әсер етті.
Паллавалар
VII ғасырда Тамил Надуда Махендраварман I және оның ұлы Мамалла Нарсимаварман I билікке келгенде Паллавалардың күші артты. Паллавалар 2-ғасырға дейін мойындалған саяси күш емес еді. Ғалымдар олардың бастапқыда Сатавахана империясының басқарушы лауазымдағы адамдары болғанын қабылдады. Сатаваханалардың құлауынан кейін олар Андхра және Тамил елінің бір бөлігін бақылауға алды. Кейіннен олар Деканды билеген Вишнукундина әулетімен туыстық байланыс орнатты. Шамамен 550 жылы Симавишну патша тұсында Паллавалар маңызға ие болды. Олар Чолаларды бағындырып, Кавери өзеніне дейін билік етті. Паллавалар Оңтүстік Үндістанның көп бөлігін басқарды, ал Канчипурам олардың астанасы болды. Дравид архитектурасы Паллавалар билігі тұсында өркендеді. Нарасимхаварман II Жағалау ғибадатханасын салды, ол ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген. Көптеген дереккөздер Қытайдағы Дзен буддизмінің негізін қалаушы Бодхидхарманы Паллава әулетінің ханзадасы деп сипаттайды.
Шығыс Халкыялар
Шығыс Чалукиялар Оңтүстік Үндістанның әулеті болған, олардың мемлекеті қазіргі Андхра-Прадеш жерінде орналасқан. Олардың астанасы Венги қаласы болды және олардың әулеті 7 ғасырдан бастап шамамен 500 жылға жуық, 1130 жылға дейін, Венги мемлекеті Чола империясымен біріккенге дейін сақталды. Венги мемлекеті 1189 жылға дейін Чола империясының қорғауындағы Шығыс Чалукия патшаларымен басқарыла берді, содан кейін Хойсалалар мен Ядаваларға бағынды. Олардың астанасы бастапқыда Батыс Годавари ауданындағы Элуру маңындағы Венгиде (қазіргі Педавеги, Чинавеги және Дендулуру) орналасқан, кейіннен Раджамахендраварам (Раджамундри) қаласына көшірілді. Шығыс Чалукиялар Ватапи Чалукияларымен тығыз байланыста болды. Тарихының барысында олар стратегиялық Венги аймағын бақылау үшін күшті Чолалар мен Батыс Чалукиялары арасында көптеген соғыстардың себебі болды. Шығыс Чалукияның Венгиде билеген бес ғасыры осы аймақтың біртұтас мемлекет болып қалыптасуын ғана емес, сонымен қатар Телугу мәдениетінің, әдебиетінің, поэзиясының және өнерінің гүлденуіне әкелді. Бұл Андхра тарихының алтын ғасыры деп айтуға болады.
Пандиялар
Паллавалардың орнына 8-шы ғасырда Пандиялар келді. Олардың астанасы Мадурай теңіз жағасынан шалқап, оңтүстікте орналасқан еді. Олардың Оңтүстік-Шығыс Азияның Шривиджая және оның ізбасарларының теңіз империяларымен кең сауда байланыстары болды. Сонымен қатар, Рим империясына дейін созылған тікелей және дипломатиялық байланыстар да болды. 13-шы ғасырда Марко Поло оны барлық империялардың ең байы деп айтқан. Мадурайдағы Минакши Амман және Тирунелвелидегі Неллаяппар храмдары – Пандия храмдарының сәулетінің ең көрнекті мысалдары. Пандиялар сауда және әдебиет саласында өте жақсы жетістіктерге жетті, сондай-ақ Шри-Ланка мен Үндістан арасындағы Оңтүстік Үндістан жағалауындағы інжу добының басқаруын жүзеге асырды, онда ежелгі әлемдегі ең құнды інжулер өндірілді.
Раштракуттар
8 ғасырдың ортасында Чалукья билігін олардың вассалы, Берар (қазіргі Махараштра штатының Амравати ауданы) Раштракута әулетінің билеушілері жойды. Чалукья билігінің әлсіреген кезеңін сезіп, Дхантидурга Чалукьялардың қуатты "Карнатабаласын" (Карнатаның күші) жеңді. Чалукьяларды құлатып, Раштракуталар Манякхетаны өздерінің астанасы етті (қазіргі Калабураги ауданындағы Малхед). 6 және 7 ғасырлардағы Орталық Үндістан мен Декандағы ерте Раштракута билеуші әулеттерінің шығу тегі даулы болғанымен, 8-10 ғасырларда олар әкімшілікте санскритпен қатар каннада тілінің маңыздылығын ерекше атап өтті. Раштракута жазулары тек каннада және санскрит тілдерінде жазылған. Олар екі тілде де әдебиетті дамытуға ынталандырды, осылайша олардың билігі кезінде әдебиет гүлденді. Раштракуталар тез арада Деканның ең қуатты империясына айналды, Дхрува Дхараварша билігі кезінде Ганг және Ямуна өзендері арасындағы доаб аймағына жасаған алғашқы сәтті шабуылдарымен көзге түсті. Оның ұлы Говинда III билігі жаңа дәуірді ашты. Раштракуталар Бенгалдың Пала әулетіне және Солтүстік-Батыс Үндістанның Гурджара-Пратихара әулетіне қарсы жеңіске жетіп, Каннауджды басып алды. Раштракуталар бай Ганг жазығының ресурстары үшін үш жақты күрес кезінде Каннауджді мерзімімен иеленді. Говинда III-нің жеңістеріне байланысты тарихшылар оны Ұлы Александрмен және индуист эпосы Махабхаратадағы Пандава Арджунамен салыстырды. Санжан жазуында Говинда III-нің аттары Гималай тауларының мұздай суын ішкені, ал соғыс пілдері Ганг өзенінің қасиетті суын татқандығы айтылады. Замандас араб саяхатшысы Сүлеймен әлемнің төрт ұлы императорының бірі деп мақтаған Амогхаварша I, Говинда III-нің орнына отырып, каннада және санскрит тілдерінде маңызды жазбалар жасалған маңызды мәдени кезеңде билік жүргізді. Оның билігінің ерекшелігі – джайнизм дінінің дамуына қолдау көрсетуі. Діни мінезі, өнер мен әдебиетке деген қызығушылығы және бейбітсүйгіштігі үшін ол император Ашокамен салыстырылды. 10 ғасырда Индра III билігі кезінде Раштракуталар Каннауджді қайта басып алып, императорлық билік ретіндегі беделін арттырды. 939 жылы Индра III-ден кейін Кришна III таққа отырды. Каннада әдебиетінің меценаты және күшті жауынгер болған оның билігінде солтүстіктегі Уджайннің Парамара әулеті мен оңтүстіктегі Чола әулеті бағындырылды. 851 жылғы араб жазуы "Силсилат ут-Таварих" Раштракуталарды әлемнің төрт негізгі империясының бірі деп атады. 912 жылғы "Китаб ул-Масалик ул-Мумалик" оларды "Үндістанның ең ұлы патшалары" деп атады және оларды мадақтаған көптеген басқа да кітаптар жарық көрді. Раштракута империясы өзінің гүлденген кезінде оңтүстіктегі Коморин мүйісінен солтүстіктегі Каннауджға дейін, шығыстағы Банарастан батыстағы Броачқа (Бхаруч) дейін созылды. Раштракуталар Деканда көптеген әсем ескерткіштер салғанмен, олардың ең кең және сәнді жұмысы – Элларадағы Кайласанатха ғибадатханасы, бұл ғибадатхана керемет жетістік. Карнатакадағы ең танымал ғибадатханалар – Кашивишванатха ғибадатханасы және Паттадакалдағы Джайна Нараяна ғибадатханасы. Барлық ескерткіштер ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген.
Батыс шалукиялар
10 ғасырдың аяғында Батыс шалукиялар, сондай-ақ Каляни шалукиялары немесе "Соңғы" шалукиялар, феодал ретінде қызмет еткен Раштракуттарды құлату арқылы билікке келді. Манахета олардың алғашқы астанасы болды, кейін оны Кальяниге (қазіргі Басавакалян) көшірді. Бұл империяның патшалары Бадами шалукияларымен бір әулеттен шыққан-шықпағаны әлі де даулы мәселе. Батыс шалукиялардың шығу тегі қандай болса да, каннада тілі олардың әкімшілік тілі болып қала берді және сол кездегі каннада және санскрит әдебиеті өте дамыды. Тардавади (қазіргі Бижапур ауданы) феодалы Тайлапа II, Карка II билігі кезінде Раштракуттарды жеңіп, шалукиялардың билігін қайта орнатты. Ол өзінің көтерілісін 973 жылы Орталық Үндістаннан келген Парамаралардың Раштракуталар астанасына шабуыл жасауынан туған жағдаймен сәйкестірді. Бұл дәуірде Венгидегі Годавари және Кришна өзендері арасындағы аймақтың ресурстарын бақылау үшін Тамилакамның Чола әулетімен ұзақ соғыс жүргізілді. Батыл шалукия патшасы Самешвара I, Конкан, Гуджарат, Малва және Калинга аймақтарындағы феодалдарына бақылауды сақтап, кейбір жеңілістерге ұшырағанымен, Тунгабхадра өзенінен оңтүстікте Чола империясының өсуін тоқтатты. 11 ғасырдың басында Чолалар Оңтүстік Карнатака аймағының (Гангавади) үлкен бөлігін шамамен 100 жылға жаулап алды. 1076 жылы осы шалукия әулетінің ең танымал патшасы VI Викрамадитья билікке келді, бұл шалукиялардың күшінің өзгеруіне әкелді. Оның елу жылдық билігі Карнатака тарихында маңызды кезең болып саналады және "Чаллукья Викрама дәуірі" деп аталады. Оның 11-шы және 12-ші ғасырлардың аяғында Чолаларға қарсы жеңістері Венги аймағындағы Чолалардың ықпалын толығымен жойды. Өз шыңында Батыс шалукиялар солтүстікте Нармада өзенінен оңтүстікте Кавери өзеніне дейін созылған кең империяны биледі. VI Викрамадитья Үндістан тарихындағы ең беделді патшалардың бірі саналады. Бұл шалукиялар, әсіресе Тунгабхадра өзенінің аңғарында маңызды сәулеттік еңбектер жасады, олар Бадами шалукияларының және кейіннен Хойсалалардың сәулеттік ерекшеліктері арасындағы байланыс ретінде қызмет етті. 1126 жылы VI Викрамадитьяның қайтысынан кейінгі онжылдықтарда шалукиялардың әлсіреуімен, шалукиялардың феодалдары тәуелсіздік алды. Орталық Үндістаннан Оңтүстік Деканға көшіп келген Калачурилер, Мангалавададан (қазіргі Махараштрадағы Мангалаведе) феодал ретінде билік жүргізді. Бұл әулеттің ең күшті билеушісі Биджала II, шалукия Викрамадитья VI билігі кезінде қолбасшы (махамандалешвар) болды. Шалукиялардың құлдырап бара жатқан күшін пайдаланып, Биджала II 1157 жылы тәуелсіздік жариялады және олардың астанасы Кальяниді бағындырды. Оның билігі 1167 жылы қаза тауып, оның ұлдарының тақ үшін күресі нәтижесінде туған азаматтық соғыс осы әулеттің соңына сызық салды, себебі соңғы шалукия ұрпағы Кальяниді қайта бақылауға алды. Бірақ бұл жеңіс ұзаққа соймады, өйткені шалукиялар Сеуна Ядавалар тарапынан қуып шығарылды.
Ядавалар
Сеуна, Севуна немесе Ядава әулеті (маратхи: देवगिरीचे यादव, ) (шамамен 850–1334 ж.с.) – Үндістан әулеті, өркендеген шағында Тунгабхадрадан Нармада өзендеріне дейін, қазіргі Махараштра, солтүстік Карнатака және Мадхья-Прадештің бір бөлігін қамтитын мемлекетті басқарды. Астанасы – Девагири (қазіргі Махараштрадағы Даулатабад). Ядавалар бастапқыда Батыс Чалукьялардың қарауындағы феодалдар болып билік жүргізді. 12 ғасырдың ортасында тәуелсіздік жариялап, II Сингхана тұсында ең биік деңгейге жеткен билік құрды. Ядавалар маратхи мәдениетінің негізін қалады, ал Махараштраның әлеуметтік өмірінің ерекшеліктері олардың билігі кезінде қалыптасты.
Какатиялар
Какатия әулеті – Оңтүстік Үндістанның Андхра-Прадеш және Телангана аймақтарын 1083-1323 жылдары билеген әулет. Олар ғасырлар бойы сақталған ұлы Телугу мемлекеттерінің бірі болды.
Калачурилер
Калачури – 10-12 ғасырлардағы екі патшалықтың атауы, олардың әрқайсысы династиялар тізбегіне ие болған. Бірі Орталық Үндістан (батыс Мадхья-Прадеш, Раджастан) аймақтарында билік еткен және Чеди немесе Хайхая (Хейхея) (солтүстік тармағы) деп аталған. Екіншісі – Оңтүстік Калачури, Карнатаканың бір бөлігін басқарған. Олар уақыт және кеңістік бойынша өте алыс орналасқан. Династиялық атауынан және, мүмкін, ортақ тегінен басқа, оларды байланыстыратын нақты мәліметтер көздерде кездеспейді. Ең ерте белгілі Калачури әулеті (550–620 жж.) солтүстік Махараштра, Малва және батыс Деканды билеген. Олардың астанасы Нармада өзенінің аңғарындағы Махисмати қаласы болды. Олардың үш көрнекті өкілі болды: Кришнараджа, Шанкарагана және Буддхараджа. Олар осы аймақта монеталар мен жазуларды таратқан. Кальяни Калачурилері немесе Оңтүстік Калачурилер (1130–1184 жж.) өркендеген кезеңінде Деканның бір бөлігін, қазіргі Солтүстік Карнатака және Махараштраның аймақтарын билеген. Бұл әулет 1156 және 1181 жылдар аралығында Декан аймағында билікке жеткен. Олар өз тегін Калинджар және Мадхья-Прадеш штатындағы Дахала қалаларын жаулап алған Кришнаға дейін жегізеді. Осы әулеттің биі Биджала Карнатакада билік құрғандығы айтылады. Ол Чалукия патшасы Тайла III-тен билікті тартып алды. Биджаладан кейін оның ұлдары Сомешвара мен Сангама билік етті, бірақ 1181 жылдан кейін Чалукиялар аумақты біртіндеп қайтарып алды. Олардың билігі қысқа және тұрақсыз болғанымен, әлеуметтік-діни қозғалыс тұрғысынан маңызды болды: осы кезеңде Лингаятар немесе Вирашайва сектасы құрылды. 12 ғасырдың басында олар Оңтүстіктегі Чолалармен сәтті соғысып, Талакад шайқасында жеңіске жетіп, астанасын жақын орналасқан Халебидуға көшірді. Тарихшылар әулеттің негізін қалаушыларын Мальнад Карнатаканың тумасы деп санайды, себебі көптеген жазуларда оларды Малепарольганда немесе "Адам (төбе) басшыларының Иесі" (Малепалар) деп атайды. Батыс Чалукияның күші әлсіреген кезде Хойсалалар 12 ғасырдың соңында тәуелсіздіктерін жариялады. Осы кезеңде Хойсала билігінде Каннада әдебиетінің ерекше метрлері, мысалы, Рагале (бос өлең), Сангатья (музыкалық аспаптармен орындалатын өлең), Шатпуди (жеті жолдан тұратын өлең) және т.б. кеңінен қабылданды. Хойсалалар Чалукиялардан бастау алған Весара сәулетін дамытып, Хойсала сәулет өнері мен стиліне жеткізді, бұл Белурдағы Ченнакесава және Халебидудегі Хойсалесвара храмдарының құрылысында көрініс тапты. Бұл екі храм да 1116 жылы Хойсала Вишнувардананың Чолаларға қарсы жеңістерін еске алу үшін салынған. Хойсала билеушілерінің ең тиімдісі болған Веера Баллала II, Чола патшалығын басып алған кезде агрессивті Пандияны жеңіп, "Чола патшалығының негізін қалаушы" (Чолараджапратиштачарья), "Оңтүстік императоры" (Дакшина Чакраварти) және "Хойсала императоры" (Хойсала Чакраварти) атақтарын алды. 1225 жылға қарай Хойсалалар қазіргі Тамил Наду деп аталатын аймақтарда өздерінің ықпалын кеңейтіп, Шрирангамға жақын Каннаур Куппам қаласын провинциялық астана етіп белгіледі. 13 ғасырдың басында Хойсала билігі күшті болған кезде Оңтүстік Үндістанға мұсылман шабуылдары басталды. Екі онжылдықтан астам соғыс салдарынан, сол кездегі Хойсала билеушісі Веера Баллала III 1343 жылы Мадурай шайқасында қаза тапты. Бұл Хойсала империясының егемендік аумақтарының қазіргі Карнатакадағы Тунгабхадра аймағында орналасқан Виджаянагара империясын құрған Харихара I басқаратын аймақтармен бірігуіне әкелді. Жаңа патшалық Виджаянагара астанасымен тағы екі ғасыр бойы гүлденді.
(Cholarajyapratishtacharya), "Emperor of the south" (Dakshina Chakravarthi) and "Hoysala emperor" (Hoysala Chakravarthi). The Hoysalas extended their foothold in areas known today as Tamil Nadu around 1225, making the city of Kannanur Kuppam near Srirangam a provincial capital. In the early 13th century, with the Hoysala power remaining unchallenged, the first of the Muslim incursions into South India began. After over two decades of waging war against a foreign power, the Hoysala ruler at the time, Veera Ballala III, died in the battle of Madurai in 1343. This resulted in the merger of the sovereign territories of the Hoysala empire with the areas administered by Harihara I, founder of the Vijayanagara Empire, located in the Tungabhadra region in present day Karnataka. The new kingdom thrived for another two centuries with Vijayanagara as its capital.
Чолалар
9 ғасырда Раджараджа Чола мен оның ұлы Раджендра Чоланың тұсында Чолалар Оңтүстік Азиядағы маңызды күш ретінде қалыптасты. Чола империясы Бенгалияға дейін созылды. Ең гүлденген кезеңінде империяның аумағы шамамен 3,600,000 км² (1,389,968 шаршы миль) құрады. Раджараджа Чола бүкіл Оңтүстік Үндістанды және Шри-Ланканың бір бөлігін бағындырды. Раджендра Чоланың әскери-теңіз күштері одан да әрі жылжып, Бирмадан (қазіргі Мьянма) Вьетнамға дейін, Андаман және Никобар аралдары, Лакшадвип, Суматра, Ява, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Малайя және Пегу аралдарының жағалауларын басып алды. Ол Бенгалия патшасы Махипаланы жеңіп, осы жеңісін мәңгі есте қалдыру үшін жаңа астана салып, оны Гангаиконда Чолапурам деп атады. Чолалар сәнді ғибадатханалар салуда шебер болды. Таңжавурдағы Брихадешвара ғибадатханасы – Чола патшалығының ұлы сәулет өнерінің көрнекті үлгісі. Брихадешвара ғибадатханасы ЮНЕСКО-ның "Ұлы Чола ғибадатханалары" тізіміндегі мұра нысаны болып табылады. Тағы бір мысал – Чидамбарам қаласының орталығында орналасқан Чидамбарам ғибадатханасы.