Кіріспе

Біздің заманымыздан бұрын 500 жылдан 401 жылға дейінгі жүз жылдық – біздің заманымыздан бұрын V ғасыр 500 жылдың бірінші күнімен басталып, 401 жылдың соңғы күнімен аяқталды. Осы ғасырда Паталипутра Мағадха империясының астанасы ретінде құрылды. Кейіннен бұл қала шамамен мың жыл бойы түрлі үнді патшалықтарының басқару орталығы болды. Осы кезеңде шығыстың екі ірі философиялық мектебі – джайнизм мен буддизм пайда болды. Осы кезеңде Махавира мен Будда өздерінің үйретпелерін Үндістанның солтүстік жазықтарында таратып, аймақтың әлеуметтік-мәдени және саяси жағдайын түбірінен өзгертті. Буддизм кейіннен әлемдегі маңызды діндердің біріне айналды. Бұл кезеңде Ясканың еңбегі де көрінді, ол Санскрит грамматикасының негізін қалаған Нирукта еңбегін жазды, ол адамзат тарихындағы ең көне грамматикалық еңбектердің бірі болып саналады. Бұл ғасыр гректердің классикалық дәуірі ретінде дәстүрлі түрде танылады, ол 4-ші ғасырға дейін, Ұлы Александр заманына дейін жалғасты. Сократтың өмірі грек философиясындағы маңызды кезеңді білдірді, бірақ оның ілімі оның шәкірттері, әсіресе Платон мен Ксенофонттың еңбектері арқылы ғана жетіп келді. Трагедия жазушылары Эсхил, Софокл және Эврипид, сондай-ақ комедия жазушысы Аристофан осы дәуірден шықты, ал олардың көптеген шығармалары бүгінгі күнге дейін батыс театр өнерінің классикасы болып саналады. Грек қалаларының коалициясы мен алып Ахеменидтер Парсы империясы арасында болған Парсы соғыстары грек саясатындағы шешуші сәт болды. Гректер Платая шайқасында, Микале шайқасында және одан әрі жасаған қарсы шабуылдарында Парсылардың Грекияны басып алуына жол бермеді. Содан кейін, коалицияның басты күші болған Спарта енді шабуылдауға ниеті болмады және соғыс аяқталды деп есептеді. Афина, осы уақытта қарсы шабуыл жасап, Ион теңізінің жағалауындағы Парсы империясының грек азаматтарын босатып, Делиан лигасы деп аталатын жаңа коалиция құрды. Афинаның және Делиан лигасының жетекшісі ретінде өсіп келе жатқан империалистік амбициялары мен дәстүрлі түрде үстемдік құрған Спарта арасындағы шиеленіс Пелопоннес соғысында ұзаққа созылған тоқырауға әкелді.

Оқиғалар

Демотикалық жазу көне Египетте басым жазу түріне айналады.

470-ші жылдар б.з.д.

479 ж.б.з.б. Платея шайқасында гректер парсыларды жеңіп, парсы соғыстарын аяқтады. 479 ж.б.з.б. Микале шайқасы. 479 ж.б.з.б. Потидея қаласын цунами шапты. 479 ж.б. Қытай философы Конфуций қайтыс болды. 478 ж.б. (қазіргі) Куфу қаласында Конфуций ғибадатханасы салынды. 477 ж.б. Делиан лигасы құрылды. 476 ж.б. Архидам II, Тегеяға қуылған әкесі Леотихидтің орнына Спарта патшасы болды. 475 ж.б. Чжоу патшасы Сюань Чжоу әулетінің патшасы атанды. 474 ж.б. Кума шайқасы – Сиракуздықтар, Иеро I басшылығымен этрусктарды жеңіп, оңтүстік Италиядағы этрусктардың кеңеюіне тоқтатты. 474 ж.б. Грек ақыны Пиндар Фива қаласына көшіп келді. 473 ж.б. Қытайдың У мемлекеті Юэ мемлекетіне қосылды. 472 ж.б. Евбеядағы Карист қаласы шамамен Делиан лигасына қосылуға мәжбүр болды. 472 ж.б. Эсхилдің "Персиялықтар" трагедиясы қойылды. 471 ж.б. Афиналық саясаткер Темистокл елден қуылды.

460-шы жылдар б.з.д.

469 ж.б. философ Сократ Грекияның Афина қаласында дүниеге келеді. 468 ж.б. грек драматургы Софокл Афина сыйлығы үшін Эсхилден жеңіске жетеді. 468 ж.б. Антиум римдік әскерлермен басып алынды. 468 ж.б. Чжоу патшасы Чжоу әулетінің патшасы болды. 466 ж.б. Делиан лигасы Эвримедон шайқасында Парсыны жеңді. 466 ж.б. Грек колониясы Тарас, Магна Грецияда, ежелгі Апулияның жергілікті халқы – япигтерден жеңілді; Тарантин монархиясы құлады, демократия орнатылды және пифагорлықтар қуылды. 465 ж.б. Персия империясының патшасы Ксеркс I-ді Артабан Гиркан өлтіреді. Оның орнын Артаксеркс I басады, мүмкін Артабан регенттік қызметін атқарған болуы мүмкін. 465 ж.б. Тасос Делиан лигасынан көтеріліс жасады. 464 ж.б. Ежелгі Грекияның Спарта қаласында болған жер сілкінісі гелоттардың көтерілісіне және Афинамен қарым-қатынастың нашарлауына әкелді, бұл Пелопоннес соғысының басталуына себеп болған факторлардың бірі болды. 464 ж.б. Персияның регенті патша Артабанды өзінің қарамағындағы Артаксеркс I өлтіреді. 464 ж.б. Үшінші Мессен соғысы. 462 ж.б. Тасостың Делиан лигасына қарсы көтерілісі олардың қарсы тұруын тоқтатумен аяқталды. 461 ж.б. Афиналық саясаткер Кимон шеттетуге ұшырады. 460 ж.б. Египет Персияға қарсы көтеріліс жасады, алты жылдық соғыс басталды. Кипрге шабуылға жіберілген афиналық әскер осы көтеріліске көмектесу үшін қайта бағытталды. 460 ж.б. Цинциннат Рим Республикасының консулы болды. 460 ж.б. Дәрігер Гиппократ Грекияның Кос қаласында дүниеге келді. 460 ж.б. Удайин әкесі Аджаташартудың орнын басып, Магаданың патшасы болды. Харьянка әулетінің үшінші патшасы.

450-ші жылдар

459 ж.б.з.б.: Плейстоанакс әкесі Плейстархтың орнын басып, Спарта патшасы болды. 459 ж.б.з.д.: Диодор Сицилийдің мәліметінше, Сикелдердің басшысы Дукетий Сицилиядағы Моргантина қаласын қиратты. 459 ж.б.з.д.: Езра яһудилердің екінші тобын Вавилоннан Иерусалимге бастап келді. 458 ж.б.з.б.: Грек драматургы Эсхил «Орестея» трилогиясын аяқтады. Бұл пьесалар болашақ жазушыларға зор ықпал етті. 458 ж.б.з.б.: Цинциннат Рим Республикасын Эквилерге қарсы қорғау үшін диктатор болып тағайындалды. Он алты күннен кейін, Альгид тауы шайқасында жаугершілерді жеңген соң, ол отставкаға келіп, өз шаруашылығына қайтты. 457 ж.б.з.б.: Афиналық мемлекет қайраткері Периклдің ең маңызды реформасы, қарапайым халыққа кез келген мемлекеттік лауазымда жұмыс істеуге мүмкіндік берді, бұл ежелгі Афинаның алтын ғасырын бастады. 457 ж.б.з.д.: Танагра шайқасы – спарталықтар афиналықтарды Тебаның жанында жеңді. 457 ж.б.з.д.: Оенофита шайқасы – афиналықтар фивандықтарды жеңіп, Беотияны бақылауға алды. 457 ж.б.з.д.: Артаксеркс I-нің Иерусалим қалалық билігін қайта орнату туралы жарлығы. Езра 7, Даниял 9 және Нехемия 1-ге қараңыз. 455 ж.б.з.б.: Афина мен Лакедемон арасында тридцать жылдық бітім шарты жасалды. 455 ж.б.з.б.: Эврипид өзінің алғашқы белгілі трагедиясы «Пелиадты» Афинадағы Дионисия фестивалінде көрсетті. 454 ж.б.з.б.: Афина Персияға қарсы Египет көтерілісіне көмектесуге тырысқанда флотын және шамамен 50 000 әскерін жоғалтты. 454 ж.б.з.б.: Делиан лигасының қазынасы Делостан Афинаға көшірілді. 454 ж.б.з.б.: Сицилиядағы грек қалалары Сегеста мен Селинунт арасындағы қақтығыс. 453 ж.б.з.б.: Қытайдағы Тайюань қаласын су басты. 451 ж.б.з.б.: Афина Спартамен бейбіт келісімге келді және Парсыға қарсы соғыс бастады. 451 ж.б.з.б.: Рим Республикасында децемвирлер билікке келді. Олар рим құқығының негізі болған он екі кестені қабылдады. 450 ж.б.з.б.: Делиан лигасының соғыстары: Кимон басқаратын афиналықтар парсы флотын жеңді. 450 ж.б.з.б.: Пердикка II Александр I-нің орнына Македония патшасы болды (шамамен). 450 – 325 жж.: Ольмектер Ла Вентадан кетіп, 325 жылға қарай ол құмға сіңіп, халықсыз қалды.

440-шы жылдар

449 б.з.д.: Делиан лигасы мен Парсы арасындағы Каллиас бейбітшілігі Парсы соғыстарын аяқтады. 449 ж.б.з.д.: Афинадағы Гефест ғибадатханасының құрылысы басталады. 449 ж.б.з.д.: Рим халқына Рим Республикасының алғашқы заңдары – Он екі кесте жарияланды. 449 ж.б.з.д.: Римдіктер десемвиратқа қарсы көтерілді. Децемвирлер отставкаға кетеді және трибунат қайта құрылады. 449 ж.б.з.д.: Геродот өзінің тарихын аяқтады, онда парсы соғысына қатысты оқиғалар жазылған. 448 ж.б.з.д.: Фидий Акрополдағы Афинаның 9 метрлік мүсінін аяқтады. 447 ж.б.з.д.: Афиналықтар Перікл бастамасымен Парфенон құрылысын бастады. 447 ж.б.з.д.: Коронея шайқасы – Афиналықтар Беотиядан қуылды. 447 ж.б.з.д.: Эретриялық грек драматургы Ахей өзінің алғашқы пьесасын көрсетті. 445 ж.б.з.д.: Перикл Афина мен Спарта арасында Отыз жылдық бейбітшілік жариялады. 445 ж.б.з.д.: Артаксеркс I Нехемияға Иерусалимді қайта салуға рұқсат берді. 445 ж.б.з.д.: Римде найзағайдың соғуынан Лакус Курций пайда болды. Оны Гай, Меттий немесе Марк Курций қасиеттеп берді. 443 ж.б.з.д.: Рим Республикасы цензор лауазымын құрды, бастапқыда ол патрицийлерге ғана арналған. 443 ж.б.з.д.: Италияда грек колониясы Тюрий негізі қаланды. Оның отарлаушыларының арасында Геродот пен Лисий болды. 442 ж.б.з.д.: Софокл «Антигонаны» жазды. 441 ж.б.з.д.: Чжоу әулетінің патшасы Ай Қытайдың патшасы болды, бірақ жыл соңына дейін қайтыс болды. 440 ж.б.з.д.: Римде ашаршылық болды. 440 ж.б.з.д.: Чжоу әулетінің патшасы Као Қытайдың патшасы болды. 440 ж.б.з.д.: Демокрит бөлшектің үшіне бөлінбейтін бөлшектердің бар екенін айтты, оларды атомдар деп атады.

430-шы жылдар

439 ж.б.з.б.: Цинциннат Рим Республикасының диктаторы болады; өкімет ету кезеңінде ол Вольскилерді жеңіп шығады. 439 ж.б.з.д.: Аңыз бойынша, Гай Сервилий Ахала Римді Спурий Маэлийден құтқарады. 438 ж.: Иктинус және Калликрат Афинаның Акрополь қаласында орналасқан Парфенон құрылысын аяқтайды. 435 ж.б.з.б.: Фидийдің Олимпиададағы Зевс мүсіні, әлемнің жеті кереметінің бірі, аяқталады. 434 ж.: Грек аралы Керкира мен оның ана қаласы Коринф арасында қақтығыс орын алады. 434 ж.б.з.д.: Анаксагор түзу сызық пен циркуль көмегімен шеңберді шаршыға келтіруге тырысады. 433 ж.б.з.д.: Керкира мен Коринф арасындағы Сибота шайқасы болады. 433 ж.б.з.д. (немесе одан кейін): Цзэн хожасы Идің Қытайда жерленуі. 432 ж.: Афина күн және ай күнтізбелерін синхрондау үшін 19 жылдық циклды қабылдайды. 432 ж.: Афина Потидея шайқасында Коринфті жеңіп шығады. 432 ж.: Грек колониясы Гераклея Тарантум және Турий қалаларымен құрылады. 431 ж.: Пелопоннес соғысы Спарта мен Афина және олардың одақтастары арасында басталады. 431 ж.б.з.д.: Римдіктер диктатор Аулус Постумий Туберт басшылығымен Эквилерді жеңіп шығады. 431 ж.: Грек дәрігері және философы Эмпедокл адам денесінде төрт түрлі сұйықтық бар екенін айтады: қан, өт, қара өт және шырыш, бұл сенім ғасырлар бойы медициналық ой-пікірді басып тартады. 430 ж.: Афина ауыр індеттен зардап шегеді, бұл эпидемиялық тифтен туындаған деп есептеледі. 430 ж.б.: Философ Ксенофонт дүниеге келеді. ш. 430 ж.б.з.б.: Софоклдің «Эдип патшасы» пьесасының алғашқы қойылымы өтеді.

420-шы жылдар

429 ж.б.д.: Халкис шайқасы – Халкидтер мен олардың одақтастары Афинадан жеңіледі. 429 ж.б.д.: Наупакт шайқасы – Формий Пелопоннес флотын жеңді. 429 ж.б.д.: Афина қаласындағы оба эпидемиясы халықтың үштен бір бөлігінен астамды құртады. 429 ж.: Фракия патшасы Ситалк Македонияға шапқыны жасады. 428 ж.: Митилен Афинаға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ көтеріліс жаншылды. 428 ж.б.д.: Спарта Коркирадағы көтерілісті басуға тырысты, бірақ афиналықтардың араласуына байланысты бұл әрекеттен бас тартты. 428 ж.: Гректердің Италиядағы Кума қаласын самниттер басып алды. 427 ж.б.: Митилен көтерілісінің басшылары жазаланды. 427 ж.: Платея спарталықтарға берілді, олар 200-ден астам тұтқынды өлімге кесті және қаланы қиратты. 427 ж.: Афиналықтар Сицилияға шабуыл жасап, Спартаны аралдан блокадалауға тырысты. 428 ж.б.д.: Философ Платон дүниеге келді. 426 ж.б.д.: Демосфен Коринф колониясы – Лейкас қаласын қоршауға алды, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 426 ж.: Амбракия Акарнанияға шабуыл жасағанда, спарталықтардан және афиналықтардан көмек сұрады. Содан кейін афиналықтар Олпая шайқасында спарталықтарды жеңді. 425 ж.б.д.: Демосфен Пелопоннес жартыаралындағы Пилос портын басып алды. 425 ж.: Афиналықтар Спактерияға шабуыл жасап, Пилос шайқасында спарталықтарды жеңді. 424 ж.: Сицилия соғыстан шығып, барлық шетелдік күштерді қуды. Осылайша Афина аралдан кері шегінуге мәжбүр болды. 424 ж.: Афиналықтар Мегараны басып алуға тырысты, бірақ спарталықтар оларды жеңді. 424 ж.: Спарта генералы Брасид Амфиполь қаласын басып алды, бұл Афина үшін үлкен соққы болды. Фукидид афиналықтардың сәтсіздігіне кінәлі деп танылып, остракизмге ұшырады. Бұл оған тарих кітабын жазуға мүмкіндік берді. 423 ж.б.д.: Афиналықтар бейбітшілік туралы ұсыныс жасады, бірақ спарта генералы Брасид оған құлақ қоймады. 422 ж.: Спарталықтар Амфиполь шайқасында афиналықтарды жеңді, онда афиналық Клеон мен спарталық Брасид қаза тапты. 421 ж.б.д.: Никий бейбіт шарты Афина мен Спарта арасындағы жауынгерлік әрекеттерге уақытша тоқтату салды. 420 ж.б.д.: Алкивиад Афинаның стратегі болып сайланды және афина саясатына ықпал етуді бастады.

410-шы жылдар б.з.д.

419 ж.б.з.д.: Спарта Аргосты жеңген кезде Никия бейбітшілігі бұзылады. 418 ж.б.з.д.: Спарталықтар Пелопоннес соғысының ең ірі құрлықтағы шайқасы – Мантиней шайқасында афиналықтарға үлкен жеңіс одіс етеді. 416 ж.б.з.д.: Афиналықтар Мелос аралын басып алып, тұрғындарына зор қатыгездік көрсетеді. 416 ж.б.з.д.: Афиналықтар Сицилиядан көмек сұрап, аралға жорық жоспарлай бастайды. 415 ж.б.з.д.: Афинадағы қасиетті Герма ескіндемелері Сицилияға экспедиция жіберілмес бұрын қиратылады. Кінәлілердің бірі, Андокид тұтқындалып, жалтақтап беруге мәжбүр болады. Ол өзге де бұзушылардың есімдерін айтады, олардың ішінде Алкивиад та болады, ол қатысусыз өлім жазасына кесіледі. 415 ж.б.з.д.: Алкивиад өлім жазасы туралы білгеннен кейін Афинадан Спартаға қашып кетеді. 414 ж.б.з.д.: Афиналықтар Сиракузаны қоршауда үзіліс жасауға тырысады, бірақ спарталықтар оларды жеңіске жетеді. 413 ж.б.з.д.: Нагадаска Магадха халқы тарапынан тақтан алынады. Осылайша, Харьянка әулетінің билігі аяқталады. Оның орнына Шаишонага әулетін құрған Шишонага келеді. 413 ж.б.з.д.: Демосфен афиналықтарға Сиракузаны тастап, көмекке мұқтаж Афинаға қайтуды ұсынады. Бірақ Никий бас тартады, олар спарталықтармен шайқаста тағы да жеңіледі. Демосфен мен Никий екеуі де қаза табады. 413 ж.б.з.д.: Кария Спартамен одақтасады. 412 ж.б.з.д.: Парсы империясы Ионияға жорық дайындауды бастайды және Спартамен осы мәселе бойынша келісімге қол қояды. 411 ж.б.з.д.: Афинадағы демократия құлатылып, оның орнына Төрт жүздік олигархиялық кеңес құрылады. Бұл кеңес те көп ұзамай жеңіліске ұшырайды және тәртіп жайлы жағдайға оралады, содан кейін Бес мыңдық билікке келеді. Келесі жылдың басында олар да құлатылып, ескі демократия қайта орнатылады. 410 ж.б.з.д.: Афина Кизик шайқасында Спартаны жеңіп, Қара теңізден астық тасымалының маңызды жолын қайтадан бақылауға алады.

400-ші жылдар

409 ж.б.з.б.: Афина Византияны қайта басып алады, осылайша Афинаға қарсы көтеріліске нүкте қойылып, бүкіл Босфорды бақылауына алады. 409 ж.б.з.б.: Родос қаласы негізделді. 409 ж.б.з.б.: Карфагендіктер Сицилияға шабуыл жасайды. 408 ж.б.з.б.: Парсы патшасы Дарий II, соғыста Спартаға көмектесуге шешім қабылдап, ұлы Кирді сатрап етеді. Бірақ Кир әкесінің емес, өзінің мүддесі үшін әскер жинауға кіріседі. 408 ж.б.з.б.: Алькибиад жеті жылдық үзілістен кейін Афинаға жеңіспен оралады. 407 ж.б.з.б.: Нотий шайқасында афиналық флот спарталықтарға жеңіледі, бұл Алькибиадтың қарсыластарына оны қолбасшылықтан шеттетуге мүмкіндік береді. Ол Афинаға ешқашан қайта оралмайды. 406 ж.б.з.б.: Афина Аргинуса шайқасында Спартаны жеңіп, Кононның блокадасын тоқтатады. 406 ж.б.з.б.: Спарта бейбітшілік сұрайды, бірақ Афина одан бас тартады. 406 ж.б.з.б.: Карфагендіктер тағы да Сицилияға шабуыл жасайды және соғыс олжасымен, сонымен қатар обамен Карфагенге оралады. 405 ж.б.з.б.: Спарта патшасы Паузания Афинаны қоршайды, қалада аштық басталады. 405 ж.б.з.б.: Сиракузада Дионисий Ақсақал билікке келеді. Ол Карфагенмен келісімге келіп, өзінің ықпалын нығайта бастайды. 404 ж.б.з.б. 25 сәуірде Афина Спартаға бас иеді, Пелопоннес соғысы аяқталады. Спарта Афинада Отыз Тирандық билік орнатады. 404 ж.б.з.б.: Мысыр парсы үкімшілігіне қарсы көтеріледі. 403 ж.б.з.б.: Қытайдың Цзинь мемлекеті үш кіші мемлекетке бөлінеді. 403 ж.б.з.б.: Қытайдағы алғашқы гидравликалық құрылыс, ірі суару жүйесін салу үшін Симен Бао жобалайды. 403 ж.б.з.б.: Афинадан қуылғандар Отыз Тиранға қарсы күресіп, Афинада демократияны қалпына келтіруге тырысады. Бірақ олар Пирей шайқасында спарталықтарға тартысқан жеңіліске ұшырайды. Осыдан кейін Спарта патшасы Паузания Афинада демократияны қайта орнатуға рұқсат береді. 403 ж.б.з.б.: Трасибул афиналық демократияны қалпына келтіріп, кең кешірім жасайды. 403 ж.б.з.б.: Афиналықтар ион әліпбиін қабылдайды. 401 ж.б.з.б.: Кіші Кир парсы патшасы Артаксеркс II-ге қарсы көтеріледі, бірақ шайқаста қаза табады. 400 ж.б.з.б.: Кир қаза болғаннан кейін оның грек жалдамалы әскерлері Грекияға оралады. Спарта олардың ерліктеріне таңсық қалғандықтан, парсыларға соғыс жариялайды. 400 ж.б.з.б.: Карфагендіктер Мальтаны басып алады. 400 ж.б.з.б.: Египеттіктер парсы үкімшілігіне қарсы сәтті көтеріліс жасайды. 400 ж.б.з.б.: Лондонның тарихы осы кезеңге дейін жетеді. 400 ж.б.з.б.: Ежелгі Жапонияда Жомон дәуірі аяқталады. 400 ж.б.з.б.: Д'мт патшалығы жойылады.

Тәуелсіз мемлекеттер

Қараңыз: б.з.б. 5 ғасырындағы тәуелсіз мемлекеттер тізімі.