Кіріспе

Ашвамедха – Веда дінінің Шраута дәстүрі бойынша ат құрбандық ету рәсімі. Бұл рәсімді ежелгі Үндістан патшалары өздерінің империялық билігін дәлелдеу үшін қолданған: патшаның әскерімен бірге жылқы бір жылға бос жүруге жіберілетін. Жылқы өткен аумақта кез келген қарсылас патшаның билігіне күш сынасып, онымен бірге жүретін әскерлерге шабуыл жасай алатын. Бір жыл өткен соң, егер ешбір жау жылқыны өлтіре алмай не тұтқынға ала алмаса, жануар патшаның астанасына қайтарылатын. Содан кейін оған құрбандық шалынып, патша даусыз билеуші деп жарияланатын. Көптеген ежелгі билеушілер бұл рәсімді өткізгені жазылған, бірақ соңғы мың жылда тек екеуі ғана орындалған. Соңғы рет 1741 жылы, Джайпур махараджасы Джай Сингх II осы рәсімді өткізген. Бастапқы Веда діні, сондай-ақ Үндістанның түрлі халықтық діндері сияқты, көптеген жануарларды құрбан етуді қамтыған. Брахманикалық индуизм көп ғасырлар бойы индуизмнің көптеген ағымдарында кең таралмаған жануарларды құрбан етуге қарсы шықты. Ашвамедханың жоғары мәртебесі мен саяси маңызы оны ұзақ сақтап тұрды.

Құрбандық

Ашвамедханы тек күшті жеңімпаз патша (раджа) ғана жүргізе алады. Оның мақсаты – билік пен даңқты иемдену, көршілес өлкелерге үстемдік ету, ұрпақ табу және патшалықтың жалпы өркендеуі. Бұл өте қымбат болды, оған жүздеген адамдардың қатысуы қажет болды, олардың көбі арнайы дағдылары бар, жүздеген жануарлар, әр кезеңінде көптеген нақты белгіленген рәсімдер. Құрбандыққа шалынатын жылқы ақ түсті, қара дақтардан тұратын жылқы болуы тиіс. Дайындауға арнайы "құрбандық шалатын үй" мен отқа арналған құрбандық тақтасының құрылысы кірді. Жылқы сапарға шыққанға дейін, астрологтар таңдаған сәтте, үйде рәсім мен шағын құрбандық жасалды, содан кейін патша түнді патшайыммен өткізетін болды, бірақ жыныстық қатынастан аулақ болды. Келесі күні жылқының құрметіне тағы да рәсімдер жасалып, оны бағанаға байлап, құдай деп атап, құлшылық еткен. Оған су бүркіліп, аждаһа, діни қызметкер және құрбандық жасаушы құлағына мантралар айтып жатты. "Төрт көзді" қара итті Сидхрака ағашынан жасалған ұңғымен өлтіріп, аттың астына салып, сол жерден атқа шашылған су ағып, оңтүстікке қарай ағып кеткен өзенге сүйреп әкетті. Кейін атын солтүстік-шығысқа қарай босатып, бір жыл немесе жарты жыл бойы, кейбір түсіндірмешілердің айтуынша, қалаған жерінде жүріп-тұруы керек еді. Жылқы Күн мен оның жыл сайынғы бағытымен байланысты. Егер жылқы құрбандыққа шалушыға жауласқан көршілес аймаққа кірсе, оларды бағындыру керек еді. Атты жүзден астам жылқылар, жүзден астам кшатриялар, ханзадалар мен билік әміршілерінің ұлдары, атты барлық қауіп-қатерден және қолайсыздықтан сақтап қалумен, бірақ оған кедергі келтірмеумен және оны жүргізумен айналысқан. Жылқы жоқ болған кезде, құрбандық жасаушының үйінде үздіксіз рәсімдер өткізілетін. Күн сайын діни қызметкерлер үш рет Савитрешти рәсімін, ал бір рет кешкі уақытта Дхртихоманы өткізетін. Дхртихомадан кейінгі кешке екі брахман және екі кшатриялық бардтар мен лутшылар құрбандықтың бірінші күні діни қызметкерлерге 4000 сиыр мен 400 алтын ақша берген қамқоршы патшаның жомарттығын мадақтады. Содан кейін Париплавахьяна сеансы өтті. Париплавана – бұл циклдық ертегілер айтылуы, онда әр түнде он тақырыптың біреуі талқыланады, он тақырыптың 36 циклі. Бұл оқиғаларға өздерінің бос уақытында қатысқан Упадраштр деп аталатын көрермендер куә болды. Жылқы қайтып келгеннен кейін, құрбандыққа шалу алдында тағы бір ай бойы тағы да рәсімдер жасалды. Он екі күндік Дикша рәсімдері, содан кейін он екі күндік Упадас. Содан кейін құртқа құнарлы сиыр немесе тағы он бір мал шалынады. Түн бойы Анахома Уттараведиде (солтүстік құрбандық тақтасы) орындалды. Бұл – май, қуырылған күріш, қуырылған арпа және қуырылған дәнді дақылдар. Жиырма алтыншы күні патша рәсім бойынша тазартылды, ал жылқы үш жылқымен бірге алтын күймеге байландырылды және Ригведа (РВ) 1.6.1,2 (Яджурведа (YV) VSM 23.5,6) оқылды. Содан кейін жылқыны суға салып, жуынып кетеді. Осыдан кейін оны бас патшайым мен тағы екі патша зайыбы джимен майлады. Бас патшайым (Махисси) алдыңғы бөліктерді, сүйікті әйел (Вавата) ортаңғы бөлікті, ал тасталған әйел (Парвркти) артқы бөліктерді майлады. Олар жылқының басын, мойын мен құйрығын алтын әшекейлермен және 101 немесе 109 інжу-маржанмен безендірді. Содан кейін жылқы, мүйізсіз қара мойынды ешкі және Гомрға оттың жанында құрбандыққа шалынатын бағаналарға байланды, ал тағы он жеті жануар арқанмен атқа байланды. Агниге арналған ешкі аттың кеудесіне ілінген. Аттың аузынан Сарасватиге арналған қозы ұсталған. Ашвиндарға арналған екі қара белді ешкі жылқының алдыңғы аяғына байланған. Сома Пусанға арналған қара сұр түстес ешкі аттың астына бекітілді. Ат жағында қара ешкі мен ақ ешкіге сыя салынған. Твастарға екі ешкі арналды. Оның құйрығына Ваюға арналған ақ ешкі ілінген. Бала туар алдында тұрған сиырды Индраға, ал карлик сиырды Вишнуға бағыштады. Бір түсіндірмешілердің айтуынша, басқа бағаналарға 609-ға жуық үйрек және жабайы жануарлар байланған. Сол күні құрбандықты шалушы кешкі астық тартуының қалдықтарын атқа ұсынды. Содан кейін жылқыны өлімге ұшыратады. Содан кейін патшайым өлі жылқының қасында жыныстық қатынас жасайтын күйде түнеп, жамылғымен жабылды. Келесі күні таңертең діни қызметкерлер патшайымды оятып, Бір діни қызметкер "қарақ жолдарын" бойымен жылқыны кесіп тастады, ал басқа діни қызметкерлер аттың сауығып, қайта тірілуін іздеп, Веданың аяттарын айта бастады. Сол кезде діни қызметкерлер жылқының және басқа да құрбандыққа шалынған жануарлардың...

Маһабхарата

Құрбандық туралы ең белгілі мәтін – "Ашвамедхика Парва", немесе "Жылқы құрбандығы кітабы", ол Үндістанның эпостық поэмасы "Махабхаратаның" он сегіз кітабының он төртіншісі. Кришна мен Вьяса патша Юдхиштхираға осы құрбандықты жасауға кеңес береді, ол туралы ең көп мәлімет берілген. Кітап дәстүрлі түрде 2 бөлім мен 96 тараудан тұрады. Критикалық басылымда бір қосымша кітапша және 92 тарау бар.

Рамаяна

Вальмикидің "Рамаяна" поэмасының бірінші кітабы – "Балаканда" Рама әкесі Дашаратханың бұйрығымен жасалған жылқы құрбандығы туралы баяндайды.

Гупта монеталарында

Гупта империясының алтын монеталарының бір түрі Самудрагупта (шамамен 350-370 жылдары билік құрған) және Кумарагупта (шамамен 415-455 жылдары билік құрған) патшаларының Ашвамедха құрбандықтарын еске алады. Монетаның беткі жағында құрбандыққа дайындалған, майланған және әшекейленген жылқы, алдында Юпа құрбандық тірегі тұрған күйінде бейнеленген. Онда "Важимеда құрбандығын өткізген патшалардың патшасы жерді қорғағаннан кейін жұмақты жеңіп алады" деген жазу бар. Монетаның арқа жағында күймешік пен сүлгі ұстаған тұрған патшайымның бейнесі бейнеленген. Онда "Ашвамедха құрбандығын орындауға лайықты күшті" деген жазу бар.

Басқа жерлерде де осындай құрбандықтар жасалды

Көптеген үнді-еуропалық тармақтарда жылқы құрбандығының іздері бар, ал салыстырмалы мифология олардың прото-үнді-еуропалық ғұрыптан туындағанын көрсетеді. Көбінесе олар жерлеумен байланысты жобалау рәсімдері болып табылады, бірақ кейбір басқа мәдениеттерде патшалыққа байланысты ғұрыптар туралы алғашқы дәлелдер де бар. Ашвамедха сақталған ең нақты дәлел, бірақ латын және кельт дәстүрлерінен қалған іздер бірнеше ортақ белгілерді қайта құруға мүмкіндік береді. Кельт дәстүрінде де осындай ғұрып болған, онда Ирландия патшасы құрбандыққа шалынған жылқымен символдық неке тойлады. Ежелгі немістер, армяндар, ирандықтар, қытайлар, гректер және тағы басқалардың арасында жылқы құрбандығы жасалған.

Индуизмнің қайта жаңғыруында

Даянанда Сарасватидің Ария қоғам реформалық қозғалысында Ашвамедха – «Ішкі Күнге» (Прана) байланысу үшін аллегория немесе ритуал саналады. Даянанданың пікірінше, Яджурведаға сәйкес, бұл ритуалда ешқандай жылқы сойылмауы тиіс. Даянандадан кейін Ария қоғам Ведаға дейінгі ритуалдың бар болғанына күмән келтіреді; сондықтан Свами Сатья Пракаш Сарасвати құрбандыққа шалынатын жануарлар тізімінің Пуршамедхадағы адам құрбандары тізімі сияқты символдық екенін айтады. Мұндай заманауи шаралар – саттвика яджнялар, онда жануарлар өлтірілмей-ақ құрметтеледі, діни мақсат – дұшпандарды жеңу үшін дұға ету, балалардың денсаулығы мен дамуын жақсарту және қарыздан арылу, бәрі ритуалдың аллегориялық түсіндірмесінде, ешқандай жануарды құрбандыққа шалусыз.

Қабылдау

Бұл рәсімге қатысты ең алғашқы жазылған сын-пікірлер Cārvāka-дан, философиялық күмәнділік пен діни бейтараптықтың әртүрлі формаларын қабылдаған үнді философиясының атеистік мектебінен шыққан. Мадхавачарьяның "Сарва Дарсана Санграха" кітабынан алынған Cārvāka цитатында былай делінген: "Ведалардың үш авторы – клоундар, алаяқтар және демон. Пандиттердің, жарфарилердің, турфарилердің және т.б. барлық белгілі формулалары, Ашвамедхада патшайымға арналған ұятсыз рәсімдер – бәрі клоундардың ойлап тапқандары. Сондай-ақ, дін қызметкерлеріне арналған сыйлықтардың түрлері де солардың туындысы, ал ет жеуге түнде далада шығатын демон бұйрық берген". Кейбір авторлар пікірінше, Ашвамедха – қазіргі заманның Кали Югасында тыйым салынған рәсім. Бұл рәсімнің бір бөлігі далит реформаторы және Үндістан конституциясының авторы Б.Р. Амбедкарды қынжырды және ол оның жазбаларында брахмандық мәдениеттің төмендеуінің мысалы ретінде жиі айтылады. Ғалым Манохар Л. Варадпанде бұл рәсімді "үлкен мәнді әлеуметтік оқиға" деп бағалаған. Рик Ф. Талбот: "Мирча Элиаде Ашвамедханы космогоникалық құрылымы бар ырым ретінде қарастырды, ол орындалған кезде бүкіл ғаламды жаңартып, әрбір әлеуметтік тәртіпті қайта орнатты" деп жазады.