Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Яйце – Босния және Герцеговина Федерациясының Орталық Босния кантонындағы қала және муниципалитет. 2013 жылғы халық санауы бойынша қалада 7 172 адам, ал муниципалитетте 27 258 адам тұрады. Ол Босанска Кражина аймағында, Баня-Лука, Мркоњић-Град және Доньи-Вакуф қалаларының тоғысында, Плива және Врбас өзендерінің құсылыс жерінде орналасқан.
Jajce is a town and municipality in the Central Bosnia Canton of the Federation of Bosnia and Herzegovina, an entity of Bosnia and Herzegovina. According to the 2013 census, the town has a population of 7,172 inhabitants, with 27,258 inhabitants in the municipality, It is situated in the region of Bosanska Krajina, on the crossroads between Banja Luka, Mrkonjić Grad and Donji Vakuf, on the confluence of the rivers Pliva and Vrbas.
Ежелгі заман
Яйце Митрайы – Күн құдайы Митраға арналған ғибадатхана. Бұл құдайға табыну Рим империясының басқа аймақтарына, Жерорта теңізі бассейніне Шығыстан келген құлдар мен саудагерлер, сондай-ақ Шығыста осы дінді ұстанғандармен байланысқа түскен римдік әскерлер арқылы тарады. Ғибадатхана біздің заманымыздың II ғасырына жатады және біздің заманымыздың IV ғасырында жаңартылған. Бұл Митрай Еуропадағы ең жақсы сақталған ғибадатханалардың бірі ретінде белгілі. Ол жеке үй салу кезінде кездейсоқ табылды. Ғибадатхананы әйнек қабырғалармен қоршап, келушілер ғимаратқа кірмей-ақ ішін көре алады. Бірақ, ішке кіру және жақыннан қарау үшін келушілер алдын ала Jajce Этнологиялық музейіне хабарласып, келу ниеттерін білдіруі керек. Яйце Митрайы Босния және Герцеговинаның ұлттық мұрасы деп жарияланды.
Jajce Mithraeum is a temple dedicated to the God of the Sun, Mithra. The god was worshiped and the cult spread to other parts of the Roman Empire throughout the Mediterranean basin by slaves and merchants from the Orient, and by Roman soldiers who came into contact with the followers of the cult in the East. The temple is dated to the 2nd century AD and was renovated sometime during the 4th century AD. This particular Mithraeum is renowned as one of the best preserved in Europe. It was discovered accidentally during the construction of a private house. The temple is protected by glass walls so that visitors can see inside even without entering the facility. However, for entry and a closer look, visitors need to give notice of their visit in advance by contacting the Ethnological Museum of Jajce. The Jajce Mithraeum has been declared a National Monument of Bosnia and Herzegovina.
Босния патшалығы
Хрвое Вукич Хрватинич өкіметінің биігінде Яйце қаласын құрды және бұрынғы бекіністің орнына жаңа бекініс салды. Оның қайтыс болған жерлерінің бірі Яйце болуы мүмкін, онда ол өзінің қабірін салды, ол Яйце катакомбалары деп белгілі. Дегенмен, оның тағы бір жерленген жері Каканьға жақын Згоща болуы мүмкін, онда Згоща стећагы – жерлеу мегалиті табылған. Яйце алғаш рет 14 ғасырда салынды және Босния Корольдігінің тәуелсіз астанасы болды. Жазбаша деректерде Яйце атауының алғашқы тізілімі 1396 жылға жатады, бірақ бұл жердегі бекініс одан бұрыннан бар еді. Қалада қақпалар мен қабырғалары бар сарай орналасқан, олар қаланың әртүрлі қақпаларына дейін созылады. Яйцеден 10–20 шақырым қашықтықта Комотин қамалы мен қалалық аудан орналасқан, ол Яйцеден көнерек, бірақ кішкентай. Комотинде қара өлімнен кейін Яйце қаласының құрылғанына сенімді. Яйце Боснияның соңғы патшасы Стьепан Томашевичтің резиденциясы болды, ол Рим папасы Пий II-ден «Құдайдың құдіретімен сербтердің, Боснияның, Литоральдің, Хумның, Далмацияның, хорваттардың және т.б. патшасы» деген атақпен патшалық тәжін алды. Патша Османдық шапқыншылықтан кейін қалада қаза тапты. 1527 жылы Яйце Осман империясының билігіне көшті. Османдық билік кезінде қала стратегиялық маңыздылығын жоғалтты, себебі шекара солтүстікке ықшыды. Әртүрлі дәуірлерде салынған бірнеше шіркеулер мен мешіттер бар, бұл Яйце қаласын осы жағынан алуан түрлі етеді.
Hrvoje Vukčić Hrvatinić, at the height of his power, founded the town of Jajce, and built a fortress on the site of an earlier fort. It is assumed that one of the locations of his death could be Jajce, where he built his tomb, known as the Catacombs of Jajce. However, another location of his burial is possibly believed to be Zgošća near Kakanj, where the Zgošća Stećak, a burial megalith, had been found. Jajce was first built in the 14th century and served as the capital of the independent Kingdom of Bosnia during its time. The first references to the name of Jajce in written sources is from the year 1396, but the fortress already existed before this. The town has gates as fortifications, as well as a castle with walls which lead to the various gates around the town. About 10–20 kilometres from Jajce lies the Komotin Castle and town area which is older but smaller than Jajce. It is believed the town of Jajce was established after Komotin was struck by the Black Death. Jajce was the residence of the last Bosnian king Stjepan Tomašević where he received the royal crown from Pope Pius II as "by grace of God, the King of Serbs, Bosnia, Littoral, Hum, Dalmatia, Croats, etc.". The king was slain in the town after the Ottoman conquests. In 1527, Jajce fell to the Ottomans. Under the Ottomans, the town lost its strategic importance, as the border moved further north. There are several churches and mosques built at different times during different reigns, making Jajce a rather diverse town in this aspect.
Австрия-Мажарстан кезеңі
Яйце 1878 жылдан 1918 жылға дейін Босния және Герцеговинаның қалған бөлігімен бірге Австрия-Мажарстанның басқаруында болды. Әйіпті Луқаның францискан монастыры 1885 жылы аяқталды.
Jajce was ruled together with the rest of Bosnia and Herzegovina under the administration of Austria Hungary from 1878 to 1918. The Franciscan monastery of Saint Luke was completed in 1885.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1929–1941 жылдары Яйце Югославия Корольдігінің Врбас Бановинасының құрамында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Яйце кең аумақты бос территорияның маңызды орталығына айналды және 1943 жылдың 29 қарашасында Югославияның Ұлттық-азаттық антифашистік кеңесінің (AVNOJ) екінші съезі өтті. Съезде Югославияның өкілдері этникалық топтардың теңдігін қамтамасыз ететін федеративтік Югославия құру және Босния мен Герцеговинаны конституциялық республика ретінде бекіту туралы шешім қабылдады. Социалистік кезеңде Яйце экономикасы өнеркәсіп және туризмге негізделген. Босняктар Орталық Боснияға қоныс аударды, ал хорваттар қарым-қатынастың ушығуына байланысты Хорватияға немесе Хорватия шекарасына жақын аудандарға көшті. 1992 жылдың қараша айына дейін Яйцедегі соғысқа дейінгі халық саны 45 000-нан бірнеше мыңға дейін азайды. Одан кейін Яйцедегі барлық мешіттер мен католик шіркеулері бұзылды. 10–11 қазан күндері БиГ армиясының «Крайна бригадасы» мүшелері православ шіркеуін қиратқан деп болжануда. ВРС қалалық францискандық монастырды түрмеге айналдырды, оның мұрағаттары, мұражай коллекциялары мен өнер туындылары тоналды, ал монастырь шіркеуі толығымен қиратылды. 1992 жылға қарай Яйцедегі барлық діни ғимараттар қиратылды, тек екі мешіт ғана, олардың төбедегі қауіпті орналасуы қиратуға қолайсыз болды. 1995 жылдың қыркүйек айының ортасында Хорватия қорғаныс кеңесі (HVO) «Мистраль 2» операциясы барысында Яйце Босански Петровацпен бірге азат етілді, ал VRS күштері серб халқын эвакуациялағаннан кейін. Дейтон келісіміне сәйкес Яйце Босния мен Герцеговина Федерациясының құрамына кірді. 1996 жылдың тамыз айының басында босниялықтардың оралуына хорваттардың наразылық толқуы кедерілді, ал АҚШ дипломаты Роберт Гелбардтың мәлімдемесіне сәйкес, бұл толқуға босниялық хорваттардың соғыс қылмыскері Дарио Кордич жетекшілік еткен. Босниялық босқындар бірнеше аптадан кейін көптеген босқындармен бірге бейбіт түрде орала алды. Дарио Кордич саяси қысым, әсіресе АҚШ тарапынан жасалған қысымнан кейін Загребтен Гаагаға өткізілді. Серб босқындарының көп бөлігі Брчкода, ал қалғандары Мрконжич Град, Шипово және Баня-Лука қалаларына қоныстанды.
From 1929–1941, Jajce was part of the Vrbas Banovina of the Kingdom of Yugoslavia. During the Second World War, Jajce gained importance as centre of a large swath of free territory, and on 29 November 1943 it hosted the second convention of the Anti Fascist Council of National Liberation of Yugoslavia (AVNOJ). There, representatives from throughout Yugoslavia decided to establish a federal Yugoslavia, one that would have equality between its ethnic groups, and established that Bosnia and Herzegovina would be one of its constitutive republics. The post war economy of Jajce in socialist times was based on industry and tourism. Bosniak refugees resettled in Central Bosnia, while Croats moved either to Croatia or closer to the Croatian border due to rising tensions. By November 1992 the pre war population of Jajce had shrunk from 45,000 to just several thousand. In the following weeks, all mosques and Catholic churches in Jajce were demolished. It is presumed that the Orthodox church was demolished on 10–11 October by members of the so called "Krajina Brigade" within the Army of BiH. The VRS converted the town's Franciscan monastery into a prison and its archives, museum collections and artworks were looted; the monastery church was completely destroyed. By 1992, all religious buildings in Jajce had been destroyed, except for two mosques whose perilous positioning on a hilltop had made them unsuitable for demolition. Jajce was liberated together with Bosanski Petrovac in mid September 1995 during Operation Mistral 2 by the Croatian Defence Council (HVO), after VRS forces had evacuated the Serb population. Jajce became part of the Federation of Bosnia and Herzegovina according to the Dayton Agreement. Returning Bosniaks were at first blocked by a mob of Croats in early August 1996, which according to US diplomat Robert Gelbard was personally led by convicted Bosnian Croat war criminal Dario Kordić. Bosniak refugees were able to return peacefully only a few weeks after, being accompanied by many more. Dario Kordić surrendered and was flown to the Hague following political pressure on Zagreb, particularly by the United States. A significant number of Serb refugees settled in Brčko while the rest settled in Mrkonjić Grad, Šipovo, and Banja Luka.
Ұлттық ескерткіш және ЮНЕСКО-ның алдын ала тізімі
Жайыс муниципалитетінің экономикасы қазіргі таңда әлсіз. ЮНЕСКО швед ұйымы Kulturarv utan gränser-мен бірлесіп, қаланың тарихи ядросын қайта жаңарту жобасын бастады. Компанияның негізгі жобасы – сарқырамамен қаланың панорамалық көрінісін көрсететін ескі, дәстүрлі үйлерді жаңарту болды. 2006 жылға қарай, көптеген үйлер қайта салынды. Ескі Жайыс қаласының қабырғамен қоршалған орталық бөлігі, сарқыраманы қоса алғанда, және қала қабырғасының сыртындағы жекелеген нысандар, мысалы, Жайыс Митрайы, Жайыс табиғи және сәулеттік кешені ретінде тағайындалды және ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізу үшін ұсынылды. Тізімге енгізуге жасалған өтініш қазіргі уақытта ЮНЕСКО-ның алдын ала тізімінде тұр.
The economy of the Jajce municipality is nowadays weak. UNESCO, with a Swedish organisation Kulturarv utan gränser , initiated a project of the renovation of the historical core of the town. The main project of the company was to renovate old traditional houses which symbolize the panoramic view of the town with the waterfall. As of 2006, most of the houses were rebuilt. The old Jajce walled city core, including the waterfall, and other individual sites outside the walled city perimeter, such as the Jajce Mithraeum, is designated as The Natural and Architectural Ensemble of Jajce and proposed for the inscription into the UNESCO's World Heritage Site list. The bid for the inscription is currently placed on the UNESCO Tentative list.
Туризм
Яйце Югославия кезеңінде танымал туристік орын болды, негізінен АВНОЖ сессиясының тарихи маңыздылығына байланысты. Туризм қайта жанданды, оның көрсеткіштері (2012–2013 жылдары 20 55 000 турист) муниципалитет халқына (25 000 адам) қатысты қарастырылады. Яйцеге келушілердің көп бөлігін бұрынғы Югославия азаматтары құрайды, бірақ 2000 жылдардың басынан бері Таяу Шығыстан келген туристердің саны да артты. Ұйымдастырылған мектеп саяхаттары да туристердің маңызды бөлігін құрайды. Көктем мен күз – туристік маусымның ең белсенді кезеңдері. Қала Плива өзенінің Врбас өзенімен қосылған жердегі әсем биік сарқырамасымен танымал. Босния соғысы кезінде су тасқыны мен су деңгейінің көтерілуі салдарынан зардап шекті, себебі Яйце-1 гидроэлектр станциясының орналасқан аймағы майдан шебінде болды және істен шықты; су деңгейінің күрт өсуі мен ағыны сарқыраманың травертин денесіне зиян келтірген су толқынын тудырды. Яйце тауларда орналасқан; қаланың жанында әдемі табиғат, Врбас және Плива сияқты өзендер, сондай-ақ Плива көлі бар, ол жергілікті тұрғындар мен туристер үшін танымал орын. Яйцеден көп алыс емес жерде 2000 метрден биік таулар бар, мысалы, Травник қаласының жанындағы Влашич тауы. Тау жолдарымен қалаға сапар жасау кейбір туристерге ұнамайтын болуы мүмкін, себебі жолдардың жағдайы нашар, бірақ айналасы көркем.
Jajce was a popular tourist destination in Yugoslav times, mostly due to the historical importance of the AVNOJ session. Tourism has restarted, and its numbers (20 55,000 tourists in 2012–2013) are relevant in relation to the municipality's population (25,000). Tourists from across the former Yugoslavia still make up most of the visitors to Jajce, but Middle Eastern tourists have also increased since the early 2000s. Organised school trips also make up a significant portion of tourists. Spring and autumn are the main tourist seasons. The town is famous for its beautiful high waterfall where the Pliva River meets the river Vrbas. It was damaged during the Bosnian War by high waters and severe flooding, as the area of the Jajce 1 Hydroelectric Power Station was at the battlefront and out of service; the sudden rise in water levels and discharge created a tidal wave which damaged the travertine body of the waterfall. Jajce is situated in the mountains; there is beautiful countryside near the town, rivers such as the Vrbas and Pliva, and lakes such as Pliva lake, which is also a popular destination for the local people and tourists. Not far from Jajce there are mountains that are over 2,000 metres high, such as Vlašić near the town of Travnik. Travelling through the mountain roads to the town may not be pleasant for some visitors, because the roads are in poor condition, but the scenery is picturesque.
Демография
1931 жылы Яйце муниципалитеті күрт үлкен Яйце округінің құрамына кірді (қазіргі Жезеро, Добретичи және Шипово муниципалитеттерімен бірге). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ясеновац концлагерінде Яйцеден 266 сербтің өлтірілгені құжатталған.
In 1931 the municipality of Jajce was part of the much bigger Jajce County (together with today's municipalities of Jezero, Dobretići and Šipovo). 266 Serbs from Jajce are documented to have been murdered at the Jasenovac concentration camp during World War II.