Кіріспе

Герман мифологиясындағы Айдың бейнесі Мани (Ескі скандинав тілінде: Máni; "Ай") – герман мифологиясындағы Айдың бейнесі. Мани бейнеленген күйде 13 ғасырдағы ежелгі дәстүрлі көздерден жинақталған «Поэтикалық Эдда» мен 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған «Прозалық Эдда» еңбектерінде кездеседі. Екі деректе де ол Күннің інісі, Сól және Мундилфаридің ұлы екені айтылады, ал «Прозалық Эдда» оның артынан аспанда Хюки мен Бил балаларының келе жатқаны туралы хабарлайды. Мани есімділік ретінде көне скандинав әдебиетінде жиі кездеседі. Ғалымдар Манидің Солтүстік Еуропадағы Айдағы адам туралы ұғыммен байланысы мүмкін екені жөнінде теориялар ұсынды, сондай-ақ скальдикалық кенингтер арқылы басқаша куәләнбеген Мани туралы әңгімелерді қарастырды.

Эдда прозасы

Гилфагиннинг кітабында Мани үш тарауда еске алынады. 8-тарауда, тақ отырған Жоғары тұлға Волуспаның 5-қаралысын келтіреді, ал тақ отырған Үшінші тұлға бұл Жер жаралудан бұрын болғанын қосады. 11-тарауда Жоғары Мани мен оның әпкесі Соль Мундилфари есімді адамның балалары екенін айтады. Балалардың келбеті соншалықты әдемі болғандықтан, Мундилфари оларды "ай" және "күн" деп атады. Бұлды мақтандық деп есептеген құдайлар ашуланып, бауырластығы мен қарындасын аспанға орналастырды. Аспанда Мани "айдың жолын басқарады және оның толуын және кемілуін бақылайды". Сонымен қатар, Манидің артынан аспанда Хюки мен Билдің балалары "жерден көрінетіндей" болып келеді, ол оларды құдықтан су алғанда Жерден әкеп алған. Прозалық Эдданың Скальдскапармаль кітабында Соль 26-тарауда "Манидің қарындасы" деп аталады, ал 55-тарауда Айға мынадай атаулар берілген: "ай", "өсетін", "солатын", "жыл есептеуші", "қиылған", "жарық", "көлеңке", "жеделдетуші", "қабақты", және "сәуле".

Теориялар

Әйелдер жотндар үшін скальдикалық корпустағы кеннингтер (мысалы, 10-ғасырлық скальд Гутормр синдри қолданған "Манидің қалаулы әйелі") Мани мен әйел жотн арасындағы ықтимал некеге немесе жыныстық байланысқа меңзеп тұр. Джон Линдоу Манидің әйел жотнмен осындай қарым-қатынаста болғаны туралы әңгіме болған жағдайда, "ол мифологияда басқа із қалдырмаған" дейді. Рудольф Симек екі скальдикалық кеннингте "Мани, әрине, біз басқаша білмейтін мифтегі алып есім" деп мәлімдейді. Джон Линдоу Манидің Рагнарёктегі тағдыры туралы теория келтіріп, "эсир, яғни космостың жаратылысының бір бөлігі ретінде Мани Рагнарёкте жойылмаса болмайды, бірақ бұл туралы нақты айтылмаған, тек Снорри ғана Манагармды айтады, ол ай болуы мүмкін аспан денесін жұтады" дейді. Рудольф Симек "Гилфагиннинг" кітабының 11-тарауындағы Мани, Хюки және Бил туралы айтқан оқиғаны (Симек айтқандай, "құбығы бар ер адам және тостаған бар әйел") Скандинавия, Англия және Солтүстік Германияның қазіргі фольклорындағы Айдағы адам туралы деректермен байланыстырады. Симек сондай-ақ "Вёлуспа" поэмасының басындағы бір шумақта Айдың "жылды санау үшін" орнатылғанын айтады, бұл Симек германдық уақыт санауының Күнге емес, Айға бағытталғандығымен және қысқа мерзімнің күндерге емес, түндерге берілгендігімен байланыстырады.