Кіріспе
Фрэнсис Криктің кітабы. «Таңғажайып гипотеза» – 1994 жылы ғалым Фрэнсис Криктің сана туралы жазған кітабы. ДНК молекулалық құрылымын ашқан ғалымдардың бірі Крик, кейіннен нейробиология мен миды зерттеу саласындағы теоретик болды. «Таңғажайып гипотеза» негізінен сананы ғылыми тұрғыдан зерттеуге негіз салумен айналысады; алайда, Крик сананы зерттеуді кең әлеуметтік контекстке қояды. Крик бойынша, адам санасы адамның өмір сүруінің орталық элементі болып табылады, сондықтан ғалымдар бұрын философия мен дінге берілген мәселелерді зерттеуге қатысады.
The Astonishing Hypothesis is a 1994 book by scientist Francis Crick about consciousness. Crick, one of the co discoverers of the molecular structure of DNA, later became a theorist for neurobiology and the study of the brain. The Astonishing Hypothesis is mostly concerned with establishing a basis for scientific study of consciousness; however, Crick places the study of consciousness within a larger social context. Human consciousness according to Crick is central to human existence and so scientists find themselves approaching topics traditionally left to philosophy and religion.
Қысқаша мазмұны
Таңғажайып гипотеза адамның психикалық белсенділігінің толығымен жүйке клеткаларының, глиальды клеткалардың, оларды құрайтын және оларға әсер ететін атомдар, иондар мен молекулалардың қызметіне байланысты екенін айтады. Крик 20 ғасырдағы мидың ғылыми зерттеулері сананың, ерік бостандығының және адам жанының ғылыми зерттеу нысаны ретінде қабылдануына әкелді деп санайды. Сананың барлық қырларын қамтуға тырысудың орнына (өзіне-өзі сындар, ойлау, қиял, сезіну және т.б.), Крик приматтардың көру жүйесіне назар аударады және саналы тәжірибенің қажетті шартын бірнеше кең категорияға бөледі, оның ішінде қысқа мерзімді жад және назар аудару механизмі бар. Кітап содан кейін нейробиологиялық тақырыптардың көптеген қысқаша шолуларын ұсынады, нейрондардың қалай жұмыс істейтінінен бастап, негізгі нейрондық тізбектер мен олардың жасанды эквиваленттеріне дейін. Кітап барысында Крик көру қабілеті туралы айтқан ойларын көрсететін әртүрлі эксперименттерді келтіреді, мысалы, макакалардың соқырлық құбылысын зерттеген зерттеулер. Кітаптың соңғы тарауларында визуалды жүйе туралы бұрын айтылған көптеген ойлар біртұтас аяға біріктірілген, бірақ Крик өзі ұсынған аяға ерекшеліктер бар екенін мойындайды. Бұл мүмкіндікті пайдаланып, ол адам санасын жақсырақ түсінуге эмпирикалық негіз бола алатын қосымша эксперименттер туралы ұсыныстар жасайды және ерік бостандығы сияқты кейбір тақырыптарға қысқаша қосымша жазады. Жалпы алғанда, Крик Таңғажайып гипотезаның басты мақсаты ретінде ғылыми қауымдастықтың сананы жан-жақты және ғылыми тұрғыдан зерттеуге деген тартыншалығын жою және философтар сияқты басқаларды сана мәселелерін нейробиологиялық жаңалықтарды ескеретіндей етіп қарауға шақыруды қайталап айтады.
Негізгі мәліметтер және жауаптар
Крик өзінің бұрынғы «Неге ақымақ іздейді» атты кітабында ғылым мен дін арасындағы қарым-қатынасты талқылаған болатын. Криктің бұл қарым-қатынасқа деген көзқарасы діндер ғылыми мәселелерде жаңылысуы мүмкін екендігі және ғылымның бір бөлігі – діни дәстүрлердегі қателіктерге қарсы тұру болып табылады. Мысалы, табиғи іріктеу арқылы тіршілік эволюциясының механизмі туралы идея, құдайлық араласу арқылы тіршіліктің жаратылуы туралы кейбір көзқарастармен келіспейді. Криктің «Таңғаларлық гипотеза» кітабының қосымша тақырыбы – «Жанды ғылыми тұрғыдан іздеу».
Сын
Криктің сананы түсіндіруге қатысты айқын материалистік көзқарасы неврология және философия салаларында көптеген қарсыластары бар. Нейролог және Нобель сыйлығының лауреаты Джеральд Эдельман сияқтылар, адамдардағы күрделі интеллекттің пайда болуын түсіндіру үшін нейродарвинизмнің көбірек қанағаттандыратын түсінік екенін санайды. Тағы бір пікір мектебі, көбінесе ғылыми емес сала өкілдерінен құралған, сананы түсіндіру мүмкін емес деп немесе кем дегенде физикалық емес белгілі бір қасиеттерге (мысалы, молекулалар сияқты) байланысты деп есептейді. Соңында, сананың кванттық теориясын қолдаушылар да Криктің мидың жұмысын тек классикалық физикамен түсіндіруін қабылдамайды.