Кіріспе
Саяхаттаушы цирк компаниясы
Ринглинг Брос. және Барнум және Бейли циркі, сондай-ақ Ринглинг Брос. циркі, Ринглинг Брос., Барнум және Бейли циркі, Барнум және Бейли, немесе жай ғана Ринглинг – «Жер бетіндегі ең ұлы шоу» деп танымал американдық саяхаттаушы цирк компаниясы. Ол және оның алдыңғысы 1871 жылдан бері шоулар өткізіп келеді, 2017 жылдан 2023 жылға дейін үзіліс болды. Олар Ringling Bros. және Barnum & Bailey ретінде жұмыс істейді. Цирк 1919 жылы құрылды, ол кезде П.Т. Барнум мен Джеймс Энтони Бейли құрған «Жер бетіндегі ең ұлы шоу» Барнум және Бейли циркі Ринглинг Брос. циркімен біріктірілді. Ринглинг ағайындары 1906 жылы Бейли қайтыс болғаннан кейін 1907 жылы Barnum & Bailey Ltd. компаниясын сатып алды, бірақ 1919 жылы біріктірілгенге дейін цирктерді бөлек басқарды. 1957 жылдан бастап цирк енді өз портативті «үлкен шатырлары» астында көрсетілмей, оның орнына спорт стадиондары мен ареналар сияқты тұрақты жерлерді пайдаланды. 1967 жылы Ирвин Фельд және оның інісі Израиль, сондай-ақ Хьюстон судьясы Рой Хофхейнц циркті Ринглинг отбасынан сатып алды. 1971 жылы Фельдтер мен Хофхейнц циркті Mattel компаниясына сатты, ал 1981 жылы ойыншықтар компаниясынан қайта сатып алды. 1984 жылы Ирвин Фельд қайтыс болғаннан бері цирк оның ұлы Кеннет Фельд басқаратын халықаралық ойын-сауық фирмасы Feld Entertainment-тің бөлігі болып табылады, кеңсесі Флорида штатының Эллентон қаласында орналасқан. 2017 жылдың мамырында, келушілер азаюына, көптеген жануарлар құқығын қорғаушылардың наразылығына және жоғары операциялық шығындарға байланысты цирк Нассау ардагерлерінің ескереу Колизейінде соңғы жануарлар шоуын көрсетіп, мерзімсіз жабылды. 2022 жылдың мамырында, бес жылдық үзілістен кейін Feld Entertainment цирк 2023 жылдың күзінде жаңадан гастрольдік сапарға шығатынын, бірақ жануарларсыз болатынын жариялады.
Алдыңғы цирктер
Хахалия Бейли 1806 жылы, Джон Билл Рикетс циркті Ұлыбританиядан Америка Құрама Штаттарына алғаш әкелгеннен кейін 13 жыл өткенде, "Олд Бет" деп атаған африкалық пилді сатып алып, Америка Құрама Штаттарында ең алғашқы цирктердің бірін құрған секілді. Барнум бала кезінде Хахалия Бейлидің шоуы үшін билет сатушы болып жұмыс істеген, ал 1841 жылдан бастап Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы Скаддердің американдық мұражайы ғимаратынан Барнумның американдық мұражайын басқарды. Осы кезеңде Барнум мұражайды "П. Т. Барнумның Ұлы саяхаттаушы американдық мұражайы" деп атап, түрлі қалаларға сапарлап көрсетіп жүрді. Барнум мұражайды қаланың басқа жерінде қайта ашуға тырысқанмен, ол да 1868 жылы өртеніп кетті, содан кейін Барнум мұражай бизнесінен шығуды жөн көрді. 1871 жылы Дэн Кастелло мен Уильям Камерон Куп Барнумды зейнеткерлікке кетіп, Висконсин штатының Делаван қаласында құрылған циркіне атын, тәжірибесін және қаржылық қолдауын беруге көндірді. Бірлескен шоу "П. Т. Барнумның Ұлы көшпелі мұражайы, жануарлар бағы, керуені және ипподромы" деп аталды. Кастелло мен Куптан тәуелсіз, Джеймс Энтони Бейли Джеймс Э. Купермен бірігіп, 1860 жылдары Купер мен Бейли циркін құрды. Купер мен Бейли циркі Барнум циркінің басты бәсекелесіне айналды. Бейлидің циркі Барнум циркінен жақсы нәтиже көрсеткендіктен, Барнум цирктерді біріктіруге ұмтылды. Екі топ 1881 жылдың 28 наурызында шоуларын біріктіруге келісті. Алғашқыда "П. Т. Барнумның Жер бетіндегі ең ғажайып шоуы, және Ұлы Лондон циркі, Сангердің Британдық корольдік жануарлар бағы және Ұлы халықаралық одақтас шоуларының бірігуі" деп аталған, кейін ол "Барнум мен Бейли циркі" деп қысқартылды. Бұл Барнум мен Бейлидің танымалдылығының шарықталу кезімен сәйкес келді. Сол кезде АҚШ-тың орталық және солтүстік-шығыс штаттарында гастрольдік сапарлар жасаған ондаған шағын цирктер сияқты, бауырластар да цирктерін малдар жеке тартатын шағын керуендермен қаладан қалаға көшіріп жүрді. Олардың циркі тез өсіп, олар көп ұзамай циркті пойызбен тасымалдай бастады, бұл оларға сол кездегі ең ірі көшпелі ойын-сауық кәсіпорнына ие болуға мүмкіндік берді. Бейлидің Еуропалық гастролі Ринглинг ағайындарына шоуларын Орта батыстан шығыс жағалауға көшіруге мүмкіндік берді. Жаңа бәсекеге тап болған Бейли 1905 жылы өзінің шоуын алғаш рет Скалисті таулардың батысына алып барды. Ол келесі жылы қайтыс болды, ал цирк Ринглинг ағайындарына сатылды. 1929 жылы Америка цирк корпорациясы Нью-Йорк қаласында өнер көрсету туралы келісімге қол қойды. Джон Ринглинг бес цирктің иесі болған Америка циркін 1,7 миллион долларға сатып алды. 1938 жылы цирк танымал саяхатшы және жануарлар коллекционері Фрэнк Бакқа өзінің басты тартымдылығы ретінде гастрольдік сапарға шығуға және шоуға пілдің үстінде кіруге тартымды ұсыныс жасады. Ол "өзі актер емес, ғалым" екенін айтып, Америка актерлер федерациясына қосылудан бас тартты. Егер ол кәсіподаққа қосылмаса, ереуіл қаупі туындаса да, ол өз қағидаларынан бас тартпайтынын мәлімдеді: "Мені дұрыс түсініңіз. Мен жұмысшы жандармен біргемін. Мен де бір кезде жүктейтіндей жұмыс істедім. Мен жұмыс істейтін адамдармен біргемін. Бірақ мен бір кәсіподақ өкілінің мені пілге қашан міну керектігін және қашан түсу керектігін айтқанын қаламаймын". Ақырында, кәсіподақ Бакқа актер ретінде тіркелмей-ақ, Горилла Гаргантуаны таныстыруға арнайы рұқсат берді. 1930 жылдары Ұлы депрессиядан цирк зардап шекті, бірақ бизнесте қала алды. Джон Николас Ринглинг қайтыс болғаннан кейін оның жүрегі туысы Джон Ринглинг Норт қарызға батып қалған циркті екі рет басқарды, алғаш рет 1937 жылдан 1943 жылға дейін. 1942 жылы президент Рузвельт циркке Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан салынған саяхат шектеулеріне қарамастан, теміржол желісін пайдалануға арнайы рұқсат берді. Цирктен жасалған ең танымал суреттердің көптегені журналдар мен плакаттарда жарияланды, оларды американдық фотограф Максвелл Фредерик Коплан түсірді, ол циркпен бірге әлемді аралап, оның сұлулығын да, қатал шындығын да бейнеледі. Норттың туысы Роберт 1943 жылы шоу президенті болды, ал Норт 1947 жылы цирк президенті болды.
Хартфорд циркінің өртенуі
1944 жылдың 6 шілдесінде Коннектикут штатының Хартфорд қаласында сағат түстен кейін шамамен 8000 адам қатысқан қойылым барысында Big Top шатыры өртенді. Кем дегенде 167 адам қаза тауып, көптеген жүздеген адам жарақат алды. Цирк басшылығы кінәлі деп танылды және Ринглингтің бірнеше басшысы түрмеге жазаланды. "Ринглинг Бразерс" басшылығы Хартфорд қаласы мен өрттен аман қалғандардың талаптарын өтеу үшін келесі он жылдың табысын толығымен жұмсауға бел буды.
Фелдтер отбасы
Соғыстан кейінгі гүлденуді ұлттың қалған бөлігі бөлісті, бірақ цирк көпшілік азайғанда және шығындар өскенде, осы гүлденуден үлес алмады. Фильмдер мен теледидардың ықпалымен халық цирктен жаңылды, ол 1956 жылдың 16 шілдесінде Пенсильвания штатының Питтсбург қаласында үлкен шатыр астында соңғы көрсетілімін берді. "Лайф" журналында жарияланған мақалада "жайқын оқиғалардың бір дәуірі мәңгілікке кетіп қалды" делінген. Ирвин Фельд пен оның інісі Израиль Фельд Вашингтон аймағында рок-н-ролл шоуларын ұйымдастыру және насихаттау арқылы танымал болған. 1959 жылы "Ринглинг Брос" Флорида штатының Венеция қаласында қыстауға орналасты. Ирвинг Фельд бірден шоудың сапасы мен тиімділігін жақсарту үшін басқа өзгерістер енгізе бастады. Ирвин басқалардың кемшіліктерін пайдаланбау және отбасылық бағытқа көшу үшін сериалдан бас тартты. Ол әдеттегідей шаралардан құтылды. 1968 жылы клоун өнеріне көңіл бөлмегендей сезіліп, көптеген клоундар 50 жастан асқанда, ол "Ринглинг Брос" және Барнум мен Бейли клоун колледжін құрды. Компания 1969 жылы акционерлік қоғамға айналды. 1971 жылы цирк "Mattel" компаниясына 40 миллион долларға сатылды, бірақ Фельд отбасы басқаруды өз қолында қалдырды. Темалық парк цирк үшін қысқы мекен болуы және клоун колледжі де сол жерде орналасуы күтілді. "Mattel" компаниясы 1973 жылдың желтоқсанында цирк корпорациясын сатуға шығарды, өйткені 1972 жылы компанияның жалпы шығыны 29,9 миллион долларға жеткеніне қарамастан, цирк пайда әкелді. Парктің ашылуы 1974 жылдың ақпанына дейін кейінге шегерілді. "Venture Out" сатып алу келісімін қайтадан келіссөздерге енгізді, ал кешеннің ашылуы 1976 жылдың басына ауыстырылды. 1980 жылдары "Ринглинг" "Американдық телерадиокомпаниясын" "Schoolhouse Rock!" бағдарламасындағы "Жердегі ең ұлы шоу" деп аталатын эпизодты (кейіннен цирк слоганы эпизодтың атауы ретінде қолданылғандықтан "Ауа райы шоуы" деп аталды) эфирге шығарғаны үшін сотқа берді. 1980 жылдың мамырына қарай компания үш циркке дейін кеңейді, Монте-Карло халықаралық цирк фестивалі қосылды. Содан бері компанияны Кеннет басқарып келеді. 1990 жылы 1987 жылы Венециядағы нысандарды қамтамасыз еткен "Семинол Галф Рейлвей" компаниясы енді шоудың вагондарын қолдауға шамасы келмеді, бұл біріктірілген циркті қысқы базасын Тампадағы Флорида штатының жәрмеңке алаңына көшіруге мәжбүр етті. 1993 жылы клоун колледжі Венеция аренасынан Висконсин штатының Барабу қаласына көшірілді. Клэр Джордж сотта 1990 жылдардың басында Кеннет Фельд пен "Ринглинг Брос" және Барнум мен Бейли циркі үшін кеңесші болып жұмыс істегенін куәландырды. Ол Фельд отбасы туралы жазған журналист Дженис Поткерді және "PETA" сияқты жануарларды қорғау ұйымдарын қадағалауға қатысты. Барабуда үш жылдан кейін клоун колледжі 1998 жылға дейін Сарасотадағы Сарасота опера үйінде жұмыс істеді, содан кейін бағдарлама тоқтатылды. "Cirque du Soleil" сияқты жоғары деңгейдегі цирктермен бәсекелесу үшін жасалған Барнумның "Kaleidoscape" жобасы сәтті болмады және 2000 жылдың соңында көрсетілімдер тоқтатылды. 2004 жылы Николь Фельд "Ринглинг циркінің" алғашқы әйел продюсері болды. 2009 жылы Николь мен Алана Фельд циркті бірлесіп шығарды. 2015 жылдың наурыз айында цирк 2018 жылы барлық пілдерді зейнеткерлікке шығаратынын хабарлады. Пілдер зейнеткерлікке шығарылғаннан сегіз ай өткен соң, 2017 жылдың қаңтарында цирк тағы 30 қойылым өткізіп, 2017 жылдың наурыз және мамыр айлары аралығында 462-ден астам қызметкерді жұмыстан босататынын және содан кейін жабылатынын хабарлады. Цирк жабылу себептері ретінде пілдердің жоғалуымен байланысты билет сатудың күрт төмендеуін, сонымен қатар жоғары операциялық шығындарды және жануарларға қатыгездік туралы алаңдаушылықты келтірді.
Eight months after it retired the elephants, it was announced in January 2017, that the circus would do 30 more performances, lay off more than 462 employees between March and May 2017 and then close. The circus cited steeply declining ticket sales associated with the loss of the elephants combined with high operating costs as reasons for the closure,
along with animal cruelty concerns.
2023 жылы қайта іске қосу
2021 жылдың қазан айында Feld Entertainment төрағасы және бас директоры Кеннет Фельд пен операциялық директор Джульетт Фельд Гроссман цирк 2023 жылы жануарлармен өнер көрсетусіз қайта іске қосылатынын хабарлады. 2023 жылдың 29 қыркүйегінде, алты жылдық үзілістен соң, қайта іске қосылған цирк Луизиана штатының Боссиер қаласындағы Брукшир азық-түлік аренасында өтті.
Цирк пойыздары
Цирк екі цирк пойызындағы шоуларды ұйымдастырды, олардың әрқайсысы Қызыл және Көк пойыздармен жүрді. Цирктің вагондарының жылжымалы құрамында "RBBX" белгісі болды. Көк және Қызыл турлар әрқайсысы екі жыл бойы толық үш сақиналы қойылымдарды көрсетті, желтоқсан айын демалысқа алып, әр жыл сайын ірі қалаларды кезекпен аралап сапар шекті. Әр пойыз шоудың әртүрлі "нұсқасын" ұсынды, цирк 1871 жылы пайда болғаннан бастап, П.Т. Барнумның шоуының алғашқы жылынан бергі нөмірлеу жүйесін қолданды. Көк тур екі жылдық турда жұп нөмірлі нұсқаларды ұсынды, әр жұп жылды бастап, ал Қызыл тур сол екі жылдық турда тақ нөмірлі нұсқаларды ұсынды, әр тақ жылды бастап. 1950 жылдары үш жеке пойыз жүгінен тұратын алып пойыз жүйесі пайда болды, ол негізгі шоуды ірі қалаларға жеткізді. Бірінші пойыз жүгі 22 вагоннан тұрады, онда шатырлар мен оларды құрастыруға арналған жұмысшылар болды. Екінші бөлім 28 вагоннан тұрады және кенепшілерді, билет сатушыларды және қосымша шоу жұмысшыларын тасыды. Үшінші бөлімде артистер үшін 19 орындық вагон болды. 1994 жылдың 13 қаңтарында Санкт-Петербургтен Орландоға үш күндік сапарға шыққан цирк пойызы Лейклендтен оңтүстікке қарай, 92 тас жолының жанында шамамен алты шақырым жерде рельстен шығып кетті. Пойыздағы 150-200 жолаушының бірнешеуі жарақат алды, ал екеуі қаза тапты, олар клоун Чесли Конклинг және пілді оқытушы Тед Свертески еді. Цирк жануарлары қорқып, бірақ зардап шекпеді. Ауыр аттар мен пілдер, ортада тасылса пойыздың рельстен шығуына себеп болатындықтан, алдыңғы вагондарда болды. Арыстан, жолбарыс, аю және басқа да жануарлар пойыстың артқы жағында орналасқан. 2003 жылдан 2015 жылға дейін цирк сондай-ақ жүк көлігімен "Gold Tour" атты турды ұйымдастырды, ол үш сақиналы қойылымдарды ұстауға қабілетсіз деп есептелген кішірек қалаларға арналған, қысқартылған, бір сақиналы нұсқаны ұсынды.
Жануарларды күту және сын
Көптеген жануарларды қорғау ұйымдары циркті жануарларға жасаған қатыгездіктері үшін сынап, оларды өнер көрсету үшін пайдалану қатыгездік және қажетсіз деп айтады. 1998 жылы АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі Ринглинг Брос циркін ауру пилді өнер көрсетуге мәжбүрлегені үшін айыптап, айыппұл салды. Ринглинг 20 мың доллар айып төледі. 2000 жылы Американың жануарларға қатыгездік жасауды болдырмау қоғамы (ASPCA) және басқа да жануарларды қорғау ұйымдары циркті сотқа берді, цирктің Азия пілдеріне қатысты қаулылармен Қоршаған ортаны қорғау туралы заңды бұзғанын алға тартты. Осы кезде цирк сотта жануарларды қорғау ұйымдарының сотқа қатысу үшін бір жұмысшыға 190 мың доллар төлегенін білді. Содан кейін цирк 2007 жылы жануарларды қорғау ұйымдарын рэкетшілдік және жемқорлық ұйымдар туралы заңға сәйкес сотқа берді, оларды бизнесіне зиян келтіруге құлықты болу және басқа да заңсыз әрекеттер жасады деп айыптады. 2012 жылдың желтоқсанында ASPCA сот ісінің өзінің бөлігін аяқтау үшін цирктің қарызына 9,2 миллион доллар төлеуге келісті. 2007 жылдан 2011 жылға дейін АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі цирктің жануарларын, нысандарын және құжаттамасын тексерді, агенттіктің ережелеріне сәйкес келмейтінін анықтады. PETA (Жануарларға гуманистік қарым-қатынас жасау ұйымы) ұсынған айыптаулардың арасында бас пил жаттықтырушысы мен жануарларға қадағалаушының пилдерді сахнаға шығар алдында бұқа ілгіштерімен қайта-қайта соққылаған видеолары бар. Киім үлгісін репетициялау кезінде жолбарыс жаттықтырушысы жолбарысты ұрып-соққан видеоға түсірілді. Тексеру барысында Лос-Анджелестегі шоуда Банко атты әйел Азия пілі құмдық ішек ауруынан зардап шегіп, ішінде ыңғайсыздық сезінгеніне қарамастан, өнер көрсетуге мәжбүр болғаны анықталды. Тексерулерде еденнің сынықтап, тордың тот басқанын да анықтады. Осы тексерулер мен PETA-ның USDA-ға берген шағымдарынан кейін компания 270 000 доллар айып төлеуге келісті, бұл Жануарлар туралы заң бойынша жануарларды көрсетумен айналысатын тұлғаға қатысты ең ірі азаматтық жаза. 2015 жылдың наурыз айында Feld Entertainment 2018 жылға қарай өзінің шоуларында пілдерді пайдалануды тоқтату туралы хабарлады, оның шоуларының бір бөлігі болған 13 піл цирктің 40-тан астам пілдері бар Пілдерді сақтау орталығына жіберілетінін мәлімдеді. Фельд бұл әрекеттің жануарларды қорғау ұйымдарының айыптауларының нәтижесі емес, керісінше, пілдерді ойын-сауық шоуларында пайдалануға бола ма, жоқ па деген жергілікті заңдардың әртүрлілігіне байланысты екенін айтты. Аталған жергілікті заңдардың кейбірі бұқа ілгіштерін пайдалануға тыйым салды. Кейіннен бұл мерзім 2016 жылға жылжытылды. Жеті жолбарыс, алты арыстан және бір барс 2017 жылдың 5 қыркүйегінде болған Ирма дауылынан бұрын жануарларды Флоридадан уақытша көшіру үшін конвойдың бір бөлігі болды. Олардың бірі - 6 жасар Сюзи есімді Сібір жолбарысы, ол бұрын Ринглинг Брос және Барнум & Бейли циркінде ойнаған. Флоридадан Мемфис халықаралық әуежайына апарып бара жатқан жүк көлігінен қашып, жақын маңдағы итке шабуыл жасағаннан кейін полиция оны атқылады.
Фильм
1952 жылы Paramount Pictures Сесил Б. Демиллдің "Жердегі ең ұлы шоу" фильмін шығарды, ол 1871 жылдан бері 81-ші реті ұйымдастырылған, 1951 жылғы маусымдағы көшпенді цирк өнерінің дайындығы мен жиналуын көрсетеді. Фильмде Чарлтон Хестон, Бетти Хаттон, Джеймс Стюарт және Эммет Келли түсті. 1952 жылы шыққаннан кейін фильм екі "Оскар" сыйлығына ие болды, соның ішінде "Ең үздік фильм" номинациясы да бар. Фильмнің шабыттандыруымен, сол аттас телесериал түсірілді, онда Чарлтон Хестонның рөлін Джек Паланс ойнады. Desilu Productions компаниясының өндірісімен дайындалған бұл бағдарлама 1963-1964 жылдары ABC телеарнасында сейсенбі күндері кешке 30 бөлімнен көрсетілді. 2011 жылдың тамызында 20th Century Fox "Ең ұлы шоумен" атты тарихи музыкалық драма фильмінің дамытылып жатқанын хабарлады. Хью Джекман П.Т. Барнум рөлін ойнап, фильмнің продюсері болды, ал Мишель Уильямс Барнумның әйелі Чарити рөлінде ойнады. Басты түсірілімдер 2016 жылдың қараша айында басталды. Фильм 2017 жылдың 20 желтоқсанында көрермендерге ұсынылды.
Қайта іске қосу
2022 жылдың басында цирк жаңадан құрылған циркке өнерпаздарды іріктеуді бастады. 1000-нан астам нөмір келіп түсті, іріктеу Париж, Лас-Вегас, Эфиопия және Монғолия қалаларында өтті. 2022 жылдың мамырында Feld Entertainment цирк 2023 жылдың күзінде 50 қала бойынша гастрольдік сапармен жұмысын жаңадан бастайтынын хабарлады. Цирк жаңа қойылымды "көп платформалы ойын-сауық франшизасы" ретінде таныстыратынын мәлімдеді.