Кіріспе
Монтана штатындағы өзен, АҚШ. Джефферсон өзені кең аңғарлардан тар шатқалға дейін геологиялық жағынан алуан түрлі аймақтан ағып өтеді, мұнда Солтүстік Американың ең ежелгі және ең жас тау жыныстары, сондай-ақ магмалық, метаморфты және шөгінді формациялардың көптеген түрлері кездеседі. Бұл аймақта американдықтар салыстырмалы түрде жақын уақытқа дейін сирек қоныстанды, ал Льюис және Кларк экспедициясы 1805 жылы өзенге алғаш көтерілген кезде, ешбір тайпа Джефферсон өзенін толығымен өзіне тиесінбеді. Бүгінде Джефферсон өзені Льюис пен Кларк дәуіріндегі табиғи сұлулығы мен жануарлар әлемінің байлығын сақтап тұр, бірақ су пайдалану мәселелері мен құрылыс салу артуы салдарынан қауіп төндіреді. Джефферсон – Ұлттық саябақтар қызметі басқаратын Льюис және Кларк ұлттық тарихи жолының бір бөлігі.
From broad valleys to a narrow canyon, the Jefferson River passes through a region of significant geological diversity, with some of the oldest and youngest rocks of North America and a diversity of igneous, metamorphic, and sedimentary formations. The region was only intermittently inhabited by Native Americans until relatively recent times, and no single tribe had exclusive use of the Jefferson River when the Lewis and Clark Expedition first ascended the river in 1805. Today, the Jefferson River retains much of its scenic beauty and wildlife diversity from the days of Lewis and Clark, yet is threatened by water use issues and encroaching development. The Jefferson is a segment of the Lewis and Clark National Historic Trail, administered by the National Park Service.
Курс
Монтананың оңтүстік-батысындағы Роки тауларынан үш кішкентай өзен Джефферсон өзенінің бастауын құрайды. Ең ұзыны Брауэрс-Спрингтен басталады, ол Centennial тауларының солтүстік беткейінде, теңіз деңгейінен 2750 метр биіктікте орналасқан. Бұл жер тас үйіндісімен белгіленген. Су батысқа, сосын солтүстікке қарай Hell Roaring Creek атымен ағады, Rock Creek-пен бірігіп, Upper және Lower Red Rock көлдері арқылы батысқа қарай құяды. Осы жерде ол Red Rock өзеніне айналады, батысқа қарай Лима суқоймасы арқылы ағып, кейін солтүстік-батысқа қарай Дилон қаласының жанындағы Кларк Каньон суқоймасына жетіп құяды. Бөгеттің төменгі жағында өзен Beaverhead өзені деп аталады. Твин Бриджс қаласынан жоғарыда Руби өзені қосылып, Big Hole өзенімен бірігіп, қаладан шамамен екі шақырымдай төменде Джефферсон өзенін құрайды. Джефферсон өзені солтүстікке қарай Джефферсон аңғары арқылы Уайтхоллға қарай ағады, содан кейін шығысқа бұрылып, Боулдер өзенімен қосылады, одан кейін Льюис және Кларк үңгірлері мемлекеттік паркіне жақын тар Джефферсон өзені каньонынан өтеді. Каньоннан кейін өзен қайтадан Willow Creek маңында кең аңғарға құяды. Джефферсон, Миссури штатының Үш бұлақ маңындағы Миссури штатының бас сулары саябағында Мэдисон өзенімен бірігіп Миссури өзенін құрайды, ал оған аздан кейін Gallatin өзені қосылады. Миссуриге құйғаннан кейін, оның суы Миссисипи өзеніне, содан кейін Мексика шығанағына ағып жетеді. Бұл өзендер бірігіп Жер шарындағы төртінші ең ұзын өзенді құрайды.
Геология
Джефферсон өзенінің және оны қоршаған тау жоталарының геологиясы Солтүстік Америкада табылған ең көне тау жыныстарын қамтиды, олар 2,7 миллиард жыл бұрынғы Архей эонына жатады. Бұл ежелгі тау жыныстары негізінен Тобак тамыры және Руби жоталарында кездеседі, олар метаморфты тау жыныстар болып табылады, геологиялық күштердің әсерінен ғасырлар бойы қатты қысымға ұшырап, дерлік қайта балқыған. Джефферсон өзенінің бойында жиі кездесетін бұл тау жыныстары қабатты фельдспаттар, гнейс, шыны тәрізді кварц, ауыр қара амфиболит және кейде мәрмәрді қамтиды. Шамамен миллиард жыл бұрын Джефферсон өзенінің солтүстігіндегі Уиллоу-Крик жарылысы тереңге түсіп, теңіз суымен толды, солтүстікке қарай Альберта және Британдық Колумбияға дейін созылды. Ақырында теңіз шегініп, эрозия 530 миллион жыл бұрынғы Палеозой дәуірінің кембрий кезеңіне дейінгі геологиялық тарихты тоздырып тастады. Көтерілген плютондар сол кездегі Солтүстік Американың батыс жағалауындағы субдукция нәтижесінде пайда болды. Аймақтық көтерілу терең орналасқан гранитті жер бетіне шығарды, эрозия осы тау жыныстарын және олардағы минералды тамырларды ашып берді. Гранит әдетте кварцтан, роговкадан (мүйізден жасалған бленден) және фельдспаттардан тұрады. Алтын, күміс және басқа да жартылай бағалы минералдар да батолиттермен байланысты. Палеоиндейлер Роки тауларына сирек кірген, себебі мұнда мұздықтар сақталған. Джефферсон өзенінің ағысынан жоғары, Руби-Джефферсон өзендері жүйесінің саласы Бартон Гулчта археологтар 9400 RCYBP-ге дейінгі палеоиндейлік пісіру шұңқырлары мен жер пештерінің кең кешенін қазып шығарды. 6000 мен 7000 жыл бұрын климаттың өзгеруі Солтүстік Роки тауына едәуір құрғақ жағдай әкелді. Бұл аймақта жануарлардың саны азайып, жергілікті халық басқа жерге көшіп кеткен болуы мүмкін. Монтанада адамдар содан кейін салыстырмалы түрде соңғы уақытқа дейін үзірлі түрде қоныстанды.
Льюис пен Кларк экспедициясы
XIX ғасырдың басында Американың батысы туралы көп мәлімет болған жоқ. Миссури өзені оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Миссисипи өзеніне қосылып, Мексика шығанағына құятын. Колумбия өзені Миссури өзенімен шамамен бірдей ендікте басталып, батысқа қарай Тынық мұхитына құятын. Олардың арасында не бар екені көп болжамға түсті. АҚШ 1803 жылғы Луизиана сатып алу арқылы Миссури өзенінің су алабын иеленді, ал президент Томас Джефферсон Мериуэтер Льюис пен Уильям Кларкты бір топ адаммен Миссуриді зерттеуге жіберді. Мақсаты – екі су алабын байланыстыратын, теңізге жүзе алатын су жолын табу және бір алаптан екіншісіне өту үшін қысқа жол табу болатын. Экспедиция 1804 жылдың көктемінде Сент-Луис (Миссури) қаласынан аттанды, сол жазда Миссури өзенімен жоғары қарай көтерілді, содан кейін Солтүстік Дакотадағы Хидаца тайпасымен қыстады. Онда олар Туссент Шарбоно және оның Шошон әйелі Сакагавеямен танысты. Льюис пен Кларк Сакагавеяның халқы Миссуридің бастауында тұратындықтан, Шарбононы экспедицияға қатысуға шақырып, жұмысқа алды. Льюис пен Кларк экспедициясы 1805 жылдың 27 шілдесінде Миссуридің бастауына жетті. Экспедиция Миссуридің бастауында бірнеше күн демалды, содан кейін Джефферсон өзенімен жоғары қарай көтеріле бастады, ағымға қарсы каноэлерді тарту үшін арқандарды пайдаланды. Жол бойында олар бұғы, қаз, бигхорн қойларын аулады және гризли аюларына кездесті. Үлкен салаға жеткенде, Льюис пен Кларк батыс саласын Даналық өзені, шығыс саласын Филантропия өзені деп атады, ал ортаңғы саланы Джефферсон өзенінің жалғасы ретінде қалдырды. Бірақ бұл аттардың ешқайсысы сақталған жоқ. Бүгінде бұл өзендер Биг-Хол, Руби және Биверхед деп аталады. Өзен көктемде су деңгейі жоғары болмаса, салға және бастапқы қалақайықпен жүзуге қолайлы. Мүмкін болатын қауіптерге құлаған ағаштар ("суару" деп аталады) және суару арналарына су бағыттау үшін салынған тоғандар кіреді. Жазда су деңгейі төмендеп, су кемесін таяз жерлерден сүйреу қажет болуы мүмкін. Джефферсон өзені үш бөлек бөлімнен тұрады. Жоғарғы Джефферсон – өнімді егістік жерлерді, кең мақта тоғайларын, жасыл шалғындықтарды және көптеген жануарларды қолдайтын, тарамдалған, иректелген өзен және су тасқыны жүйесі. Өзен Джефферсон аңғарында еркін жылжып, әртүрлі тереңдіктегі және жастағы батпақтар мен көлдерді құрай отырып, әртүрлі орта құрайды. Арналардың ауысуы мен табиғи су тасқыны мақта көшеттерінің өсуіне көмектеседі. Мақта тоғайлары көбінесе бір ғана су тасқынынан өсіп шығады және біркелкі жасқа ие болады. Жоғарғы Джефферсон Биг-Хол және Биверхед өзендерінің қосылған жерінен Кардуэлл қаласына дейін шамамен 44 мильге созылады. Орта Джефферсон Кардвеллден төмен ағыста қысқа ғана қашықтықта тар шатқалға кіреді және Саппингтон көпіріне дейін келесі 15 мильге дейін географиялық жағдаймен шектелген. Су тасқынына немесе иректелгенге мүмкіндік болмағандықтан, бұл бөлігінде ағаштар, батпақтар, шалғындықтар аз және жоғарғы Джефферсонға қарағанда жануарлар дүниесі де аз. Төменгі Джефферсон Саппингтон көпірінен Мэдисон өзеніне құятын жеріне дейін шамамен 24 мильге созылып, қайтадан иректелген, тарамдалған өзенге айналады. Бұл жерде өзен жағалауындағы аймақ кең батпақтарды, шалғындықтарды, мақта тоғайларын және өнімді егістік жерлерді қамтамасыз етеді.
Arriving at a major confluence, Lewis and Clark named the western fork the Wisdom River, the eastern fork the Philanthropy River and retained the middle fork as a continuation of the Jefferson River. However, none of these names were retained. These rivers are known today as the Big Hole, the Ruby, and the Beaverhead. The river is suitable for floaters and beginning paddlers, except during high water flows in the spring. Possible hazards include downed trees, called "sweeps" and diversion dams constructed to channel river water into irrigation ditches. Water levels often drop off by mid summer, making it necessary to drag watercraft over shallow riffles. The Jefferson River consists of three distinct sections. The upper Jefferson is a much braided, meandering river and floodplain system that supports productive farm fields, extensive cottonwood groves, rich meadows, and abundant wildlife. The river creates diverse habitats as it naturally shifts back and forth across the Jefferson Valley, forming oxbows and swamps of various depth and age. Shifting channels and natural flooding facilitates the germination of cottonwood seedlings. Individual cottonwood groves are often germinated from a single flood event and tend to be of uniform age. The upper Jefferson extends from the confluence of the Big Hole and the Beaverhead rivers approximately 44 miles downstream to the community of Cardwell. The middle Jefferson enters a narrow canyon a short distance downstream from Cardwell and is largely contained by the geography for most of the next 15 miles downstream to Sappington Bridge. Lacking the ability to flood or meander, this section of the river has few trees, swamps, meadows, and significantly less wildlife than the upper Jefferson. The lower Jefferson opens up again into a meandering, braided river from Sappington bridge approximately 24 miles downstream to its confluence with the Madison River. Here, the riparian zone again supports an extensive community of swamps, meadows, cottonwood groves, and productive farm lands.
Қоршаған ортаның нашарлауы
Джефферсон өзенінің бойындағы барлық ұзындығында, жергілікті шаруашылықтар мен мал фермалары үшін суару суының маңызды көзі ретінде кеңінен пайдаланылады. Руби және Биверхед өзендерінде салынған бөгеттер көктемгі қар суының артық суын жинап, жазғы суару маусымында табиғи ағынды күшейту үшін босатады. Дегенмен, құрғақшылық жылдары өзеннің кейбір бөліктері суы тартылып, беті жайылып, жылы болып, балық популяциясына зиян келтіруі мүмкін. Суарудан түсетін артық заттармен және мал жаюдан туындаған қоректік заттармен біріккен табиғи емес жылы су, жазда балық аулаушылар мен салмен жүзушілерге зиян келтіретін балдырлардың тез өсуіне себеп болады. 2016 жылдың 5 тамызында Джефферсон өзенінің ағыны секундына 19 куб фут (CFS) ғана құрады. Бұл Джефферсонның үш негізгі саласы 1140 куб фут (CFS) ағыс берген кезде орын алды. Руби өзеніндегі ағын 310 куб фут (CFS), Биг-Хол өзеніндегі ағын 200 куб фут (CFS), ал Биверхед өзеніндегі ағын 630 куб фут (CFS) құрады. Суарушылар бөгеттер арқылы өзен суын суару каналдарына бағыттап, осы ағыстың 98%-ын өзіне қаратып алды, өзенде 2%-дан да аз су қалдырды. Монтана штатында Джефферсон өзенінің болашақта толығымен тартылып қалуын болдырмау үшін ең төменгі ағын деңгейін белгілейтін заң жоқ. Джефферсон өзенінің көп бөлігі табиғи күйінде әдемі болып сақталғанымен, өзен бойындағы жануарлар мекендейтін ортаны және көріністерді бірте-бірте бөліп жатқан жаңа тұрғын үйлер құрылысы оған қауіп төндіреді. Өзен жағалауының кейбір бөліктерін тас, бетон және басқа да материалдармен бекіту әрекеттері өзеннің тасып, жағалауын өзгертіп, жаңа қамыс тоғайларын және жануарлар мекендейтін ортаны құру қабілетін шектеді. Сонымен қатар, бекітілген бөліктер су тасқынын төмен қарай бағыттап, басқа жер иелеріне тигізетін зиянды арттырады.