Кіріспе

Англия графтығы, Англияның Суррей графтығы – Оңтүстік-Шығыс Англиядағы рәсімді графтық және «үй графтықтарының» бірі. Ол солтүстік-шығысында Ұлы Лондон, шығысында Кент, оңтүстігінде Шығыс және Батыс Сассекс, батысында Гэмпшир және Беркширмен шектеседі. Ірі елді мекені – Уокинг қаласы. Графтықтың ауданы және халқы 1 196 236 адамды құрайды. Графтықтың солтүстігінің көп бөлігі Ұлы Лондонның құрылыс аймағының бір бөлігін құрайды, оған M25 тас жолындағы қала маңындағы елді мекендер, сондай-ақ Уокинг (103 900), Гилдфорд (77 057) және Ледерхед (32 522) кіреді. Батыс бөлігіне Фарнборо/Алдершот құрылыс аймағының бір бөлігі кіреді, ол Гэмпшир және Беркширге дейін созылып, жалпы саны 252 397 адамды құрайды. Графтықтың оңтүстігі ауылдық жерлерден тұрады, ал ең ірі елді мекендері – Хорли (22 693) және Годалминг (22 689) қалалары. Графтықта он бір жергілікті басқару округі бар, олар екі деңгейлі, метрополистік емес графтықтың құрамына кіреді, ол Суррей деп те аталады. Тарихи тұрғыдан алғанда, графтық Ұлы Лондонның оңтүстік-батысының көп бөлігін қамтыды және Миддлсекстің бір бөлігі болған Темзадағы Стейндерді қоспады. Графтықтың ерекше географиялық белгісі – Солтүстік Даунс, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа дейін созылатын бор тас жотасы, тығыз қоныстанған солтүстікті ауылдық оңтүстіктен бөліп тұрады; оны Темзаның салалары – Уэй және Моль өзендері кесіп өтеді. Графтықтың солтүстігі Тамаза өзені алабының бір бөлігін құрайтын жазық дала. Оңтүстік-шығысы Уэльдтің бір бөлігі, ал оңтүстік-батысында Суррей төбелері және Тёрсли, Хэнкли және Френшам жайылымдары орналасқан, бұл кең аумақты құрайтын дала. Графтықта Англиядағы орманды аймақтардың ең жоғары көрсеткіші – 22,4 пайызды құрайды.

География

Суррейді шығыстан батысқа қарай созылған, әктас жотасы Солтүстік Даунс екіге бөледі. Бұл жотаны Темзаның салалары – Уэй және Моль өзендері кесіп өтеді, бұрын округтің солтүстік шекарасын құраған, бірақ қазіргі округ шекараларының қайта құрылуының нәтижесінде оның солтүстік жағасының бір бөлігі округтің құрамында қалды. Даунстың солтүстігіндегі жер көбінесе жазық, Темза алабының бір бөлігін құрайды. Сондықтан, бұл округтердің арасында төменгі деңгейдегі жоспарлау органдарының жоспарларында жаңа орманды жерлерді ұсынбайтын сирек округтердің бірі. 2020 жылы Суррей Хит ауданы 41% ағаш жамылғысымен Англиядағы ең жоғары көрсеткішке ие болды. Суррей Англиядағы жазық далалық жерлердің ең ірі шоғырлануына да ие, ол округтің батысындағы құмды топырақта орналасқан. Ауыл шаруашылығы тығыз болмағандықтан, көптеген жалпы пайдалану жерлері мен қолжетімді жерлер, сондай-ақ Солтүстік Даунс жолы сияқты көрнекті ұзақ қашықтыққа арналған жаяу жолдары мен ат жолдары бар. Осыған байланысты, Суррейде көптеген ауылдық және жартылай ауылдық демалыс мүмкіндіктері бар, сонымен қатар заманауи түсінік бойынша жылқы саны көп. Суррейдегі ең биік нүкте – Доркингке жақын орналасқан Лейт Хилл төбесі. Ол теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан және Батыс Беркширдегі Уолбери Хилл төбесінен кейін Оңтүстік-Шығыс Англиядағы екінші ең биік нүкте.

Суррей өзендері

Суррейге құятын ең ұзын өзен – Темза, ол тарихи тұрғыдан округ пен Миддлсекс арасындағы шекараны құрады. 1965 жылғы шекара өзгерістерінің нәтижесінде, өзеннің оң жағалауындағы Суррей аудандарының көпшілігі Үлкен Лондонға қосылды, бұл округпен байланысты ұзындықты қысқартып жіберді. Қазір Темза Руннимед пен Стейнс-на-Темза арасындағы Суррей-Беркшир шекарасын құрайды, содан кейін Санбериге дейін толығымен Суррей ішінде ағып, одан Сурбитонға дейін Суррей-Үлкен Лондон шекарасын белгілейді. Вей өзені – Лондоннан жоғары Темзаның ең ұзын саласы. Темзаның басқа да салалары, олардың бағыты ішінара Суррейде, Моль, Аддлстон саласы және Борн өзенінің Чертси саласы (Темзаға құяр алдында бірігеді), сондай-ақ Эпсом мен Эуэллді кептіретін Хогсмилл өзенін қамтиды. Медуэйдің саласы – Едем өзенінің жоғарғы ағысы Суррейдің шығысындағы Тандридж ауданында орналасқан. Колн өзені және оның тармағы, Рейсбери өзені, графтықтың солтүгінде қысқа ғана көрініп, Стейнсте Темзаға қосылады.

Климат

Британ аралдарының қалған бөлігі сияқты, Суррей де теңіздік климатқа ие, жаздары жылы, қыстары салқын болады. Гилдфордтан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 10 км жерде орналасқан Уизлидегі метеорологиялық станция 37,8 °C (100 °F) (2003 жылдың тамызы) және 15,1 °C (5 °F) (1982 жылдың қаңтары) аралығындағы температураларды тіркеген. 2006 жылдан 2015 жылға дейін Уизли метеостанциясы Ұлыбританияның шілде айындағы ең жоғары температура рекордын – 36,5 °C (98 °F) көрсеткен.

Елді мекендер

Суррейдің халқы шамамен 1,1 миллион адамды құрайды. Оның ең ірі қаласы – 105 367 тұрғыны бар Уокинг, одан кейін 77 057 тұрғыны бар Гилдфорд және 66 566 тұрғыны бар Уолтон-он-Темз қалалары келеді. 30 000 мен 50 000 аралығында тұрғындары бар қалалардың ішінде Эуэлл және Камберли бар. Өлке солтүстігінің көп бөлігі, Гилдфордқа дейін созылып, Үлкен Лондонның құрылыс аймағына кіреді. Бұл – ауылдық жерлердің елеулі үзілісіз Үлкен Лондонмен байланысқан үздіксіз қалалық кеңею аймағы. Батысында Хэмпшир/Суррей шекарасын бойлап жатқан, Камберли және Фарнхэм Суррей қалаларын қамтитын дамып келе жатқан қалалық агломерация бар. Гилдфорд көбінесе тарихи округ орталығы ретінде қарастырылады, бірақ округ әкімшілігі 1791 жылы Ньюингтонға, ал 1893 жылы Темзадағы Кингстонға көшірілді. Округтік кеңестің бас кеңсесі 1963 жылғы Лондон үкіметі заңымен Кингстон және басқа да аудандар Үлкен Лондон құрамына енгеннен кейін, 1 сәуір 1965 жылдан бастап округ шекарасынан тыс орналасқан болатын, және 2021 жыл басында әкімшілік Рейгейтке көшірілгенше солай болды.

Ежелгі британдық және римдік кезеңдер

Римдіктерге дейін қазіргі Суррей деп аталатын аймақты негізінен Атребат тайпасы мекендеген, олардың орталығы қазіргі Гэмпшир графтығындағы Каллева Атребатум (Силчестер) қаласы болған. Алайда, оның шығыс бөліктерін Кентиде орналасқан Кантияки тайпасы ұстаған болуы мүмкін. Римдік мәтіндерде Атребаттардың Темзаның оңтүстік жағалауын бақылағаны, ал солтүстік жағалаудағы қуатты Катувеллауни тайпасымен арадағы қарым-қатынас жайлы айтылады. Шамамен 42 жылы Катувеллауни патшасы Кунобелин (Уэльс аңызында Синфелин ап Тегфан) қайтыс болды, содан кейін оның ұлдары мен Атребаттар патшасы Верика арасында соғыс басталды. Атребаттар жеңіліске ұшырады, олардың астанасы басылып алынды және жерлері Катувеллауни патшасы Тогодумнның билігіне бағынды, ол Камулодунумнан (Колчестер) билік жүргізді. Верика Галлияға қашып, римдіктерден көмек сұрады. Атребаттар 43 жылы Британияға жасалған шапқыншылық кезінде Риммен одақтасты. Рим дәуірінде Суррейдің тарихи аймағындағы жалғыз маңызды елді мекен Лондон маңындағы Саутварк (қазіргі Ұлы Лондонның бір бөлігі) болды, бірақ Стейнс, Ивелл, Доркинг, Кройдон және Кингстон-на-Темзада да шағын қалалар болған. Фарли-Хит және Ванборо мен Титси маңынан римдік ауылдық ғибадатханалардың қалдықтары қазылып алынды, ал Чидингфолд, Бетчворт және Годстонда ғибадатханалар болуы мүмкін еді. Бұл аймақтан Стайн көшесі және басқа римдік жолдар өтіп кеткен.

Суррейдің құрылуы

V және VI ғасырларда Суррейді сакстар басып алып, қоныстанды. Аймақты мекендеген тайпалардың аттары жер-су аттары негізінде болжамдар жасалды. Оларға Godhelmingas (Годалминг маңында) және Woccingas (Беркширдегі Уокинг пен Уокингхэм арасында) кіреді. Сондай-ақ, "Nox gaga" және "Oht gaga" тайпалары туралы жазбалар Суррейге жақын жерде өмір сүрген екі топқа қатысты болуы мүмкін деген пікір бар. Олардың жерлерінің барлығы 7000 гидеге бағаланды, бұл Суссекс немесе Эссекске берілген бағамен тең. Суррей үлкен Орта саксон мемлекетінің немесе одағының бір бөлігі болған болуы мүмкін, сонымен қатар Темзаның солтүстігіндегі аймақтар да кіретін. Суррей атауы "оңтүстік аймақ" деген мағына беретін Sūþrīge (немесе Suthrige) сөзінен шыққан (Беде оны Sudergeona деп атаған), және бұл оның Орта саксон территориясының оңтүстік бөлігі ретіндегі мәртебесінен туындауы мүмкін. Егер мұндай мемлекет болған болса, Орта саксон мемлекеті 7 ғасырда жойылды, ал Суррей 825 жылы Уэссекске толық қосылғанға дейін Кент, Эссекс, Сассекс, Уэссекс және Мерсия мемлекеттері арасында даулы шекаралық аймаққа айналды. Осы өзгермелі жағдайға қарамастан, ол өзінің тұрақты аумақтық бірлік ретіндегі айқындығын сақтап қалды. 7 ғасырда Суррей христиан дініне енді және бастапқыда Лондонның Шығыс саксон епархиясының бір бөлігі болды, бұл сол кезде Шығыс саксон билігінде болғанын көрсетеді, бірақ кейіннен Уинчестердің Батыс саксон епархиясына қосылды. Англосаксон дәуірінде және одан кейінгі кезеңдегі ең маңызды діни орталық – 666 жылы құрылған Чертси аббаттығы болды. Осы кезде Суррей Кент билігінде болған, өйткені аббат Кент патшасы Экгберттің қамқорлығымен құрылды. Алайда, бірнеше жылдан кейін оның кем дегенде бір бөлігі Мерсияға бағынды, себебі 673-675 жылдары Мерсияның Вулфхерінің билігімен жергілікті кіші патша (субрегулус) Фритувальд Чертси аббаттығына қосымша жерлер сыйлады. Он жылдан кейін Суррей Уэссекс патшасы Кэдвалланың қол астына өтті, ол сондай-ақ Кент пен Сассексті жаулап алды және 686 жылы Фарнхэмде монастырь салды. Аймақ 8 ғасырдың басында Кэдвалланың ізбасары Ине билігінде қалды. Оның 8 ғасырға қатысты саяси тарихы толыққанды белгілі емес, бірақ Батыс саксон билігі 722 жылы әлсіреген болуы мүмкін, бірақ 784-785 жылдары ол Мерсия королі Оффаның қол астына өтті. Мерсиялықтардың билігі 825 жылға дейін сақталды, ол кезде Элландүн шайқасында мерсиялықтарды жеңгеннен кейін Уэссекс патшасы Эгберт Суррейді, Сассекс, Кент және Эссекспен бірге бақылауға алды. Ол Уэссекс графтығының құрамына енді және Батыс саксон патшаларының билігінде қалды, олар кейін бүкіл Англияның патшалары атанды.

Батыс Саксония және Англия графтары

9 ғасырда Англия Солтүстік-Батыс Еуропаның қалған бөлігімен бірге скандинавиялық викингтердің шабуылдарынан зардап шекті. Суррейдің ішкі орналасуы оны жағалаудағы шабуылдардан қорғады, сондықтан оны әдетте ең үлкен және ең амбициялық скандинавиялық әскерлер ғана мазалайтын. 851 жылы Данияның ерекше ірі басқыншы күштерінің флоты Темза өзенінің сағасына 350 кемеден тұратын күшпен келді, онда 15000-нан астам адам болды. Кентербери мен Лондонды тонап, Мерсия королі Беорхтульфті шайқаста жеңгеннен кейін даниялықтар Темзадан Суррейге өтті, бірақ Аклеа шайқасында король Этельвульф басқарған Батыс Саксон әскерімен қырғынға ұшырады, бұл шабуылды тоқтатты. Екі жылдан кейін Суррей халқы Кентке барып, Танетте шабуылға қарсы күресуге Кенттік көршілеріне көмектесті, бірақ ауыр шығынға ұшырады, оның ішінде олардың елдорманы Худа қаза тапты. 892 жылы Суррейде тағы бір ірі шайқас болды, онда үлкен даниялық әскер, хабарларға сәйкес 200, 250 және 350 кемемен келді, Кенттегі лагерінен батысқа қарай жылжып, Гэмпшир мен Беркширге шабуыл жасады. Олжаларын алып қайтып келе жатқан даниялықтар Фарнхэмде Ұлы Альфредтің ұлы Эдвард, болашақ король Эдвард Ақсақал басқарған әскермен тоқтатылып, жеңілді және Темза арқылы Эссекске қарай қашты. Суррей өзінің орналасқан жері мен Батыс Саксон, кейіннен ағылшын патшалығының күшінің артуына байланысты бір ғасырдан астам уақыт бойы шабуылдан қорғалды. Кингстон 924 жылы Этельстанның, 978 жылы Этельредтің таққа отыруына куә болды, және кейінгі дәстүрге сәйкес, 10 ғасырдың басқа да Англия патшаларының таққа отыру рәсімдері осы жерде өтті. Этельредтің апатты билігі кезінде Данияның жаңа шабуылдары 1009-1011 жылдары Англияның оңтүстік-шығысын қиратып жіберген Торкеллдің әскері Суррейге келді. Бұл шабуылдардың шыңы 1016 жылы болды, онда король Эдмунд Айронсайд пен даниялық король Кнут күштерінің арасындағы ұзаққа созылған шайқастар болды, соның ішінде солтүстік-шығыс Суррейде даниялықтарға қарсы ағылшынның жеңісі тіркелді, бірақ Англияны Кнуттың жаулап алуымен аяқталды. 1035 жылы Кнуттың қайтысынан кейін саяси тұрақсыздық кезеңі басталды, өйткені оның ұлдары арасында мұрагерлік үшін күрес болды. 1036 жылы король Этельредтің ұлы Альфред Нормандиядан қайтып келді, ол Кнуттың Англияны жаулап алуы кезінде қауіпсіздік үшін бала кезінде осы жерге әкелінген болатын. Оның ниеті қандай болғаны белгісіз, бірақ Сассексте шағын отрядпен қоныс тапқаннан кейін оны Уэссекс графы Годвин қарсы алды, ол оны Гилфордқа достық түрде жетелеп барды. Ол жерге орналасқаннан кейін Альфредтің адамдарына ұйықтап жатқанда шабуыл жасалып, Годвиннің ізбасарлары оларды өлтіріп, мүсіндерін қиып немесе құлдыққа түсірді, ал ханзаданың өзі соқырланып, түрмеге қамалып, көп ұзамай қайтыс болды. Бұл жағдай Годвин мен Альфредтің ағасы, 1042 жылы таққа отырған Эдуард Мойындаушы арасындағы антагонизмге себеп болды. Бұл жаулық 1051 жылы, Годвин мен оның ұлдары жер аударылғанда, шыңына жетті; келесі жылы қайтып келгенде, Суррей халқы оларды Сассекс, Кент, Эссекс және басқа жерлердегілермен бірге қолдауға көтеріліп, олардың қайта орналасуына және корольдің нормандық серіктерін қууға көмектесті. Бұл қарсылықтың салдары 1066 жылы Англияны Норманның басып алуына әкелді. Domesday Book мәліметтері бойынша, Эдуардтың билігінің соңында Суррейдегі (содан кейін Судри) ең ірі жер иелері Чертси аббаттығы және Уэссекс графы және кейінірек король Гарольд Годвинсон болды, содан кейін король Эдуардтың иеліктері келді. Аббаттан басқа, оның жерлерінің көпшілігі графтықта орналасқан, Суррей кез-келген ірі жер иелерінің негізгі орталығы емес еді, бұл тенденция кейінгі кезеңдерде де сақталды. Жер мүдделерінің кең ауқымы мен монархияның және Уэссекс графтығының ұлттық және халықаралық мәселелерін ескере отырып, Чертси аббаты жергілікті элитаның ең маңызды тұлғасы болды. Англо-саксон кезеңінде графтықтың 14 жүзге ішкі бөлінісі пайда болды, ол Виктория дәуіріне дейін сақталды. Бұл Блэкхид, Брикстон, Копторн, Эффингем жарты жүз, Элмбридж, Фарнхэм, Годли, Кингстон, Рейгейт, Тандридж, Уоллингтон, Уокинг және Воттонның жүздері болды.

Кейінгі ортағасырлық Суррей

Гастингс шайқасынан кейін норман әскері Кент арқылы Суррейге қарай жылжып, Саутваркта оларға шабуыл жасаған ағылшын әскерін жеңіп, содан кейін сол маңдағы елді мекенді өртеп жіберді. Нормандықтар өзен арқылы Лондонға шабуылдауға тырыспай, Суррей арқылы батысқа қарай жол жүріп, Беркширдегі Валлингфордтан Темзаны кесіп өтіп, солтүстік-батыстан Лондонға жетті. Англиядағыдай, Суррейдің жергілікті билеуші тобы нормандықтардың жерді басып алуымен дерлік толығымен жойылды. 1086 жылы «Соңғы сот» сауалы жүргізілген кезде Чертсидің соңғы ағылшын аббатының інісі ғана бір маңызды ағылшын жер иесі қалды. Сол кезде Суррейдегі ең ірі жер иелігі, елдің көптеген басқа бөліктеріндегідей, кеңейтілген корольдік иелік болды, ал екінші ең ірі иелік де Клэр әулетінің негізін қалаушы Ричард Фиц Гилбертке тиесілі болды. 1088 жылы король Вильгельм II Вильгельм I-нің өлімінен кейін болған көтерілісте Вереннің адалдығы үшін сый ретінде Вильгельм де Варенге Суррей графының титулын берді. 14 ғасырда Уореннің еркек желісі тоқтап қалғанда, графтық Арунделдің Фицлан графтарына мұрагерлік етіп берілді. Суррей графтарының Фицлан желісі 1415 жылы тоқтап қалды, бірақ 15 ғасырдағы басқа қысқа мерзімді жаңарулардан кейін 1483 жылы титул әлі де оны ұстап тұрған Говард әулетіне берілді. Дегенмен, Суррей бұл әулеттердің біреуінің де басты назарында болған жоқ. Гилдфорд қамалы, нормандықтар елді бағындыруға көмектесу үшін құрған көптеген бекіністердің бірі, 12 ғасырда таспен қайта салынды және корольдік сарай ретінде дамыды. Фарнхэм қамалы 12 ғасырда Винчестер епископының резиденциясы ретінде салынды, ал сол кезеңде де Кларлар Блетчинглиде және Уоррендер Рейгетте басқа тас қамалдар салды. Джон патшаның барондармен күресі кезінде 1215 жылдың маусымында Эгамның жанындағы Руннимедеде Магна Харта жарияланды. Джонның бұл келісімді кері қайтару әрекеті соғысты қайтадан қоздырды, ал 1216 жылы барондар Францияның Людовик ханзадасын таққа отыруға шақырды. Кентке қонды және Лондонда қарсы алынғаннан кейін, ол Суррей арқылы Джонға шабуыл жасап, содан кейін Винчестерде Рейгейт пен Гилдфорд қамалдарына ие болды. Кейін Гилдфорд қамалы Генрих III патшаның сүйікті резиденцияларының біріне айналды, ол сол жерде сарайды едәуір кеңейтті. Генрихке қарсы барондық көтеріліс кезінде 1264 жылы Симон де Монфорттың көтерілісші әскері Сассекстегі Льюс шайқасына бара жатқанда Суррей арқылы оңтүстікке қарай өтті. Көтерілісшілер жеңіске жеткенімен, шайқастан кейін көп ұзамай патша әскерлері Блетчингли қамалын басып алып, жойды, оның иесі Гилберт де Клэр, Гертфорд және Глостер графы, де Монфорттың ең күшті одақтасы болды. 14 ғасырға қарай қамалдардың әскери маңызы азайды, бірақ олар әлеуметтік мәртебенің белгісі болып қала берді, бұл Лорд Кобхамның Лингфилдке жақын Старборо және Джон Фицланның Бетчвортта қамалдар салуына әкелді, оның әкесі жақында Суррей графтығын мұрагерлік еткен. Рейгейт пен Блетчингли қарапайым елді мекендер болып қалғанмен, олардың қамалдары Суррейдегі екі жетекші аристократиялық мүдделердің жергілікті орталықтары ретінде 13 ғасырдың басында қала мәртебесін алуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде олар сол ғасырдың соңында Гилдфорд пен Саутварк сияқты ірі қалалық елді мекендермен бірге Парламентте өкілдік алды. Суррейдің үшінші ірі қаласы Кингстон өзінің көлеміне, қала мәртебесіне және монархиямен тарихи байланысына қарамастан, 1832 жылға дейін парламенттік өкілдік алған жоқ. Суррей орта ғасырларда саяси немесе экономикалық маңызы аз болды. Оның ауыл шаруашылығы байлығы топырақтың құнарсыздығымен шектелген, және ол ешқандай маңызды аристократиялық отбасының негізгі күш базасы емес, сонымен қатар епископтық орындық емес. Лондонның Саутварк маңындағы қала елорданың ірі елді мекені болды, ал астанаға жақын орналасқан жер қоршаған аймақтың байлығы мен халқын арттырды, бірақ басқа жерлерде қала дамуы Лондонның басымдылығы мен теңізге тікелей қолжетімділіктің жоқтығынан әлсіреді. 12-13 ғасырларда халық санының артуы сарай, Сассекс және Кент шекараларын қамтитын орманды біртіндеп тазартуға әкелді, ол ауыр саз топырақтағы егіншілік қиындықтары салдарынан әзірге дамытылмаған. Суррейдің кейінгі орта ғасырдағы ең маңызды өркендеу көзі - бұл сол кезеңде Англияның негізгі экспорттық саласы ретінде пайда болған жүн мата өндірісі. Конти ағылшын мата өндірісінің алғашқы орталығы болды, ол Рейгет пен Натфилд маңында мата өңдеуге қажетті топырақтан пайда тапты. Суррейдегі өнеркәсіп Гилдфордқа шоғырланды, ол өзінің атауын Еуропа және Таяу Шығысқа кеңінен экспортталатын және Еуропаның басқа өндірушілері имитациялаған мата түріне, гилфортқа берді. Дегенмен, ағылшын мата өнеркәсібі кеңейген сайын, Суррей басқа өндіріс аймақтарынан қалып қойды. Суррей кезеңнің әртүрлі көтерілістері мен азаматтық соғыстарында қақтығыстар ошағы болмаса да, Кенттен Лондондағы Саутварк арқылы өтетін әскерлер 1381 жылғы шаруалар көтерілісі және 1450 жылғы Кейд көтерілісі кезінде, сондай-ақ 1460, 1469 және 1471 жылдардағы Гүлдер соғысының әртүрлі кезеңдерінде Суррейдің солтүстік-шығыс шетінде өтті. 1381 жылғы көтеріліс Суррейде де кең тараған жергілікті наразылықтарға әкелді, сондай-ақ бүкіл Оңтүстік-Шығыс Англияда болды, және Суррейден кейбір жалдамалы әскерлер Кенттік көтерілісшілер әскеріне қосылды. 1082 жылы Бермондсиде Альвин, Лондонның бай азаматы, Клюний аббаттығын құрды. Фарнхэмге жақын Ваверли аббаттығы 1128 жылы Англиядағы алғашқы цистерлік монастырь болды. Келесі ширек ғасыр ішінде монахтар осы жерден шығып, Оңтүстік және Орталық Англияда Ваверлиден тараған он екі монастырь желісін құрды. 12-13 ғасырларда Мертон, Ньюарк, Тандридж, Саутварк және Рейгетте августиндік приорлар да құрылды. Генрих III-нің жесірі Элеонора Прованская Гилдфордта Генрих III-нің немересі қайтыс болғандығын еске алу үшін Доминикан монахтарының орденін құрды. 15 ғасырда король Генрих V Шинде Картузиан приорлығын құрды. Бәрі де 16 ғасырдағы монастырьларды тарату кезінде Чертсидің әлі де маңызды Бенедикт аббаттығымен бірге жойылды. Қазір қолданыстан шығып қалған, Англияның кейбір округтерінде туған адамдарға «тикс» (Йоркширден) немесе «сары іш» (Линкольнширден) сияқты лақап аттар берілді. Суррейге қатысты термин «Суррей қазаны» болды, себебі Суррей кейінгі орта ғасырларда Лондонның ет базарларына тағайындалған тауықтарды майландыратын округ ретінде танымал болды.

Қазіргі заманның алғашқы кезеңдері

Тюдор патшалары тұсында Лондонға жақын, Суррейдің солтүстік-шығысында сәнді сарайлар салынды. Ричмондтағы корольдік резиденция король Генрих VII тұсында кеңейтіліп қайта жаңартылды, ол 1499 жылы жақын жерде францискан монастырының негізін қалады. Кейіннен, Юэлл маңында Генрих VIII үшін одан да әсем Нонсух сарайы салынды. Гилдфорд қамалындағы сарай көп бұрын қолданыстан шығып қалған, бірақ қала сыртында патшалық аң аулау үйі болды. Бәрі де кейіннен бұзылды. 1497 жылғы Корнуолл көтерілісі кезінде Лондонға бет алған көтерілісшілер Гилдфордты қысқа мерзімге басып алып, қала сыртындағы Гилдаунда үкіметтік отрядпен шайқасты, содан кейін Кенттегі Блэкхитте жеңіліске ұшырады. 1554 жылы Уайт көтерілісінің күштері солтүстік-шығыс Суррей арқылы Кенттен Лондонға қарай жол тартқанда, Саутваркты қысқа уақытқа басып алып, Лондон көпіріне шабуылдауға сәтсіз аяқталғаннан кейін Кингстонда Темзаны кешіп өтті. Суррейдің мата өнеркәсібі 16 ғасырда төмендеп, 17 ғасырда құлдырады, себебі сапасы нашарлап, Англияның басқа аймақтарындағы бәсекелестердің күшіне тап болды. 1550 жылдан бастап Уэльдтегі темір өнеркәсібі кеңейіп, Суссекстегі негізгі орнынан Кент пен Суррейге тарады. Жаңа пеш технологиясы 17 ғасырдың басында одан әрі өсуге мүмкіндік берді, бірақ бұл кен орындарының таусылуымен бизнестің жойылуын жеделдетті. Алайда, осы кезеңде Гилдфордтың оңтүстік-шығысындағы Тиллингборн аңғарында маңызды жаңа өнеркәсіптер пайда болды, олар көбінесе қазір тоқырап қалған мата өнеркәсібі үшін салынған су диірмендерін бейімдеді. Бұл аймақта мыс бұйымдарын және сымды өндіру салыстырмалы түрде аз уақытқа созылды, 17 ғасырдың ортасында Мидлендстегі бәсекелестердің салдарынан құлдырады, бірақ қағаз және ұнтақ өндірісі ұзаққа созылды. 17 ғасырдың ортасында Суррей диірмендері Англиядағы ұнтақ өндірушілердің басты орталықтарының бірі болды. 16 ғасырдың ортасында Суррейдің оңтүстік-батыс шекарасында шыны өнеркәсібі де дамыды, бірақ 1630 жылға қарай құлдырады, себебі ағашпен қыздырылатын Суррей шыны зауыттары Англияның басқа жерлеріндегі көмірмен қыздырылатын жаңа зауыттардан басымдықтан шықты. 1653 жылы ашылған Уэй кеме жолы Англиядағы алғашқы канал жүйелерінің бірі болды. Гилдфорд маташысының ұлы Георг Эббот 1611–1633 жылдары Кентербери архиепископы болды. 1619 жылы ол Гилдфордта әлі де жұмыс істеп тұрған Эбботтың қайырымдылық үйін құрды. Ол сонымен қатар жергілікті мата өнеркәсібін жандандыруға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Оның бауырларының бірі Роберт Солсбери епископы болды, ал екіншісі Морис – Ост-Индия компаниясының негізгі акционері, кейін компанияның губернаторы және Лондонның лорд-мэрі болды. Саутварк осы кезеңде қарқынды дамыды, ал 1600 жылға қарай, егер жекеленген аймақ ретінде қарастырылса, ол Лондондан кейін Англиядағы екінші ірі қалалық аймақ болды. Оның бір бөлігі Лондон қаласы үкіметінің құзыретінен тыс болды, нәтижесінде Банксайд аймағы Лондонның басты ойын-сауық орталығына айналды, себебі Суррейдің жергілікті билігі жүзеге асыратын әлеуметтік бақылау қала билігіне қарағанда әлсіз және шектеулі болды. Банксайд – Элизавета және Якоб театрының алтын ғасыры, оның театрларында Уильям Шекспир, Кристофер Марлоу, Бен Джонсон және Джон Вебстер сияқты драматургтардың шығармалары қойылды. Жетекші актер және импресарио Эдвард Аллен Дуличте Құдайдың сыйы колледжін құрды, оның құрамында өнер коллекциясы болды, кейін кеңейтіліп, 1817 жылы көпшілыққа ашылды, ол Ұлыбританиядағы алғашқы қоғамдық өнер галереясы болды. Суррей 1642–1646 жылдардағы Англия азаматтық соғысының басты кезеңінде тікелей соғыс қимылдарынан көп бөлігі құтылды. Сэр Ричард Онслоу бастаған жергілікті парламентариялық ақсүйектер соғыстың басталған сәтінде округті қиындықсыз бақылауға алды. 1642 жылдың соңында Фарнхэм қамалын қысқа уақытқа алға жылжыған роялистер басып алды, бірақ сэр Уильям Уоллер басшылығымен парламентарийлер оны оңай шабуылдады. 1643 жылдың соңында жаңа роялистердің шабуылы Фарнхэм маңында Уоллердің күштері мен Ральф Хоптонның роялистері арасында шайқасқа әкелді, бірақ Суррейдің батыс шетіне жасалған осы қысқа шабуылдар графтықтағы роялистердің жетістіктерінің шегін белгіледі. 1643 жылдың соңында Суррей Кент, Сассекс және Гэмпширмен бірігіп, Парламенттің бұрынғы Шығыс қауымдастығының үлгісі болған Оңтүстік-Шығыс қауымдастығын құрды. Роялистердің жеңілісінен кейін, 1647 жылдың жазындағы саяси дағдарыс кезінде сэр Томас Фэрфакстың Жаңа үлгідегі армиясы Лондонды басып алу үшін Суррей арқылы өтті, ал округтегі әскерлердің орналасуы мазасыздық тудырды. 1648 жылғы екінші азаматтық соғыс кезінде Холланд графы шілде айында Суррейге кірді, роялистердің көтерілісін қозғауды үміттенеді. Ол Кингстонда туын көтеріп, оңтүстікке жылжыды, бірақ аз қолдау тапты. Рейгейт пен Доркинг арасындағы шатасқан маневрлерден кейін, парламенттік әскерлер жақындағаннан кейін, оның 500 адамнан тұратын күші солтүстікке қашып, Кингстонда жеңіліске ұшырады. Суррей азаматтық соғыс салдарынан туған радикалды саяси қозғалыстар тарихында орталық рөл атқарды. 1647 жылдың қазанында қозғалыстың кейіннен левелер деп белгіленген манифесі, «Армияның жағдайы туралы шын мәнінде айтылған нәрсе», Гилдфордта армия полктерінің және Лондоннан келген азаматтық радикалдардың сайланған өкілдерімен жазылды. Бұл құжат нақты наразылықтарды халықтық егемендік негізінде конституциялық өзгерістерге кеңейтілген талаптармен біріктірді. Ол кейінірек сол айда осы адамдар жасаған «Халықпен келісім» құжатының үлгісі болды. Бұл сонымен қатар Путни дебаттарына әкелді, онда оның қол қойғандары Оливер Кромвель және басқа да жоғары шенді офицерлермен Суррейдегі Путни ауылында, армия штаб-пәтері орналасқан жерде Англияның болашақ саяси конституциясы туралы пікір алмасты. 1649 жылы Джеррард Уинстанли басқаратын диггерлер Вебриджге жақын жердегі Сент-Джордж Хиллінде ортақ меншіктің теңдік идеалдарын іске асыру үшін коммуналдық поселені құрды, бірақ ақырында жергілікті жер иелері зорлық-зомбылық пен сот арқылы оларды қуып шықты. 1650 жылы Кобамға жақын жерде кіші диггер коммуны құрылды, бірақ сол тағдырға ұшырады.

Қазіргі тарих

1832 жылғы Ұлы реформа актісіне дейін Суррей он төрт парламент мүшесін (депутат) сайлап жіберді, олардың екеуі графтықты, ал қалған екеуі Блетчингли, Гаттон, Гилдфорд, Хаслемер, Рейгейт және Саутварк сияқты алты қаладан сайланды. Реформа актісінен бұрынғы екі ғасыр бойы Суррейдегі ең ықпалды саяси топ – 1716 жылы пэрлік титулы берілген Клэндон Парктегі Онслоулар әулеті болды. Бұл әулет 17 ғасырдың басынан бері графтықта беделді болған. Әулет өкілдері 1628 мен 1768 жылдар аралығында өткен 30 жалпы сайлаудың үшiнен басқа барлығында Суррейдің екі графтық орынның біреуін жеңіп алды, ал 1660 жылдан 1830 жылға дейінгі барлық сайлауда жергілікті Гилдфорд қаласынан бір немесе екі орынды алды, көбінесе 1670 жылдардың соңында пайда болған вигтер партиясын ұстанып тұрды. Әулеттің басшылары 1716 жылдан 1814 жылға дейін Суррейдің лорд-лейтенант қызметін үздіксіз атқарды. 18 ғасырда британ монархиясының негізгі резиденцияларының бірі – солтүстік Суррейдегі Кью сарайы болды. Оны 1728 жылы Бранденбург-Ансбахтың королевасы Каролина жалға алды, ал оның ұлы, Уэльс принці Фредерик, кейін король Георг III және королева Шарлотта Мекленбург-Штрелиц мұнда тұрды. Королева 1818 жылы сарайда қайтыс болғаннан кейін ол сатылды. Сол кезде Ақ үй бұзылып, ал Голланд үйі сақталды және қазір мұражай болып табылады. 1765 жылы Дэвид Гаррик басшылығымен Суррейде Ричмонд театры салынды. Ол Theatre Royal, Drury Lane театрының үлгісімен салынды және 1884 жылы бұзылғанға дейін Суррейдегі маңызды театрлардың бірі болды. Қазіргі заманға дейін Суррей, солтүстік-шығыс бұрышынан басқа, оңтүстік Англияның көптеген аймақтарымен салыстырғанда сирек қоныстанған және астанаға жақын болғанына қарамастан, ауылдық сипатын сақтап келді. 18 ғасырда автокөлік жолдары мен эстакадалар жүйесінің дамуымен байланыс жақсарып, Лондонның ықпалы артты. 1830 жылдардың соңында теміржолдың пайда болуымен одан да терең өзгерістер болды. Жедел көлік құралдарының болуы Лондонның жақсы жағдайдағы жұмысшыларына Суррейде қоныстануға және күнделікті жұмысқа астанаға баруға мүмкіндік берді. Бұл құбылыс Суррейдің халқы мен байлығының тез өсуіне әкелді және оның экономикасы мен қоғамын Лондонмен тығыз байланыстырды. Гилдфорд, Фарнем және ең ірі Кройдон сияқты қалалар тез кеңейді, ал Вокинг және Редхилл сияқты жаңа қалалар теміржол желілерінің жанында пайда болды. Округке келген көптеген жаңа тұрғындар және ауылдық шаруа қожалықтарының "қала маңына" айналуы дәстүрлі жергілікті мәдениеттің төмендеуіне, соның ішінде ерекше Суррей диалектісінің біртіндеп жойылуына әкелді. Бұл диалект 19 ғасырдың соңына дейін "Суррей адамында" сақталған болуы мүмкін, бірақ қазір жойылған. Осы уақытта Лондонның өзі Суррейдің солтүстік-шығысына тез тарады. 1800 жылы ол тек Воксхоллға дейін созылды, ал бір ғасырдан кейін қаланың өсуі Путни мен Стритхэмге дейін жетті. Бұл кеңею 1889 жылы Лондон графтығының құрылуымен көрініс тапты, бұл аймақтар Суррейден бөлініп кетті. 20 ғасырда Лондонның кеңеюі жалғасып, Кройдон, Кингстон және көптеген кішігірім елді мекендерді қамтыды. Бұл 1965 жылы Лондон үкіметі туралы заңға сәйкес Ұлы Лондонның құрылуымен Суррейдің одан әрі қысқартылуына әкелді, алайда бұрын Миддлсексте болған Стейнс пен Санбери Темзаға Суррейге көшірілді, бұл округті Темзаның арғы жағына дейін кеңейтті. Суррейдің шекарасы 1974 жылы Гатвик әуежайы Батыс Сассекске ауыстырылған кезде қайта өзгертілді. 1849 жылы Лондон халқына қызмет көрсету үшін Уокингке жақын жерде Бруквуд зираты құрылды, ол астанамен өзінің теміржол желісімен байланысты. Көп ұзамай ол әлемдегі ең үлкен зиратқа айналды. Уокингте 1878 жылы ашылған Ұлыбританияның алғашқы крематорийі және 1889 жылы құрылған алғашқы мешіті орналасқан. 1881 жылы Годалминг әлемдегі электр энергиясын жалпыға бірдей жеткізу жүйесімен қамтамасыз етілген алғашқы қала болды. Суррейдің шығыс бөлігі 1877 жылы Винчестер епархиясынан Рочестер епархиясына берілді. 1905 жылы бұл аймақ Саутварк епархиясын құру үшін бөлінді. Округтің қалған бөлігі, шығыс Гэмпширдің бір бөлігімен бірге, 1927 жылы Уинчестерден бөлініп, Гилдфорд епархиясы болды, оның соборы 1961 жылы қасиеттендірілді. 19 ғасырдың соңында Суррей Ұлыбритания мен әлемдегі сәулет өнерінің дамуында маңызды рөл атқарды. Оның дәстүрлі құрылыс формалары көркем өнер және қолөнер қозғалысымен байланысты жергілікті сәулетті жаңартуға елеулі үлес қосты және ұзақ уақытқа созылатын әсер етті. Суррейдің беделі 1890 жылдардағы ең жоғары деңгейге жетті, ол осы кезде отандық сәулеттегі маңызды жаңалықтардың ортасы болды, әсіресе Эдвин Лутьенстің ерте жұмыстары, ол округте өсті және оның дәстүрлі стильдері мен материалдарына зор ықпал етті. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Суррейдің қағаз және ұнтақ өндірудегі ұзақ жылдарға созылған өнеркәсіптерінің тоқырауы орын алды. Округтің көптеген қағаз фабрикалары 1870 жылдан кейінгі жылдары жабылды, ал соңғысы 1928 жылы жабылды. Ұнтақ өндірісі Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан құлдырады, ол британ оқ-дәрі өнеркәсібінің үлкен кеңеюіне әкелді, содан кейін соғыс аяқталғаннан кейін күрт қысқартылып, біріктірілді, нәтижесінде Суррейдегі ұнтақ фабрикалары жабылды. Жаңа өнеркәсіптік дамуларға 1895 жылы Гилдфордта Dennis Brothers көлік құралдарын өндірушінің құрылуы кірді. Велосипедтерді, содан кейін автомобильдерді жасаудан бастап, компания тез арада коммерциялық және қосымша көлік құралдарын өндіруге көшті, өрт сөндіру машиналарын және автобустарды өндіруші ретінде халықаралық деңгейде маңызды болды. Көптеген иегерлер алмасуына қарамастан және өлшемі қысқарғанына қарамастан, бұл кәсіпорны бүгінгі күнге дейін Гилдфордта жұмыс істеп келеді. Кингстон және жақын орналасқан Хэм авиациялық өндіріс орталығына айналды, 1912 жылы Sopwith Aviation Company және 1920 жылы оның ізбасары H. G. Hawker Engineering құрылды, кейін Hawker Aviation және содан кейін Hawker Siddeley айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік Даунз бойында GHQ Stop Line-ның, яғни доттар, пулеметтік орналасқан жерлер, танкке қарсы кедергілер және басқа да бекіністер жүйесінің бөлігі салынды. Сомерсеттен Йоркширге дейін созылған бұл желі Лондон мен Англияның өнеркәсіптік ядросын басып алу қаупінен қорғау үшін негізгі бекініс ретінде қарастырылды. Неміс басып алу жоспарларында олардың құрлыққа шабуылының басты бағыты Уэй өзенінің құзылысындағы Даунз тізбегіндегі бұрылыстан өтетіні көзделген, осылайша Гилдфорд маңындағы қорғаныс желісімен қақтығысады. Соғыс аралық кезеңде 1920 жылы ашылған Кройдон әуежайы Лондонның басты әуежайы болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Хитроу әуежайы оны басып озды және 1959 жылы жабылды. 1933 жылы коммерциялық рейстер басталған Гатвик әуежайы 1950 және 1960 жылдары кеңейді, бірақ әуежаймен жабылған аумақ 1974 жылы Суррейден Батыс Сассекске ауыстырылды. 1972 жылдың маусымында British European Airways Flight 548 Хитроу әуежайынан ұшып кеткеннен кейін Стейнс маңында құлап түсті. Бұл Ұлыбританиядағы ең ауыр авиа апат болып табылады.

Тарихи сәулет және ескерткіштер

Суррейде ежелгі британдықтар мен римдіктер кезеңдерінен қалған іздер аз сақталған. Әртүрлі жерлерде бірнеше дөңгелек және қоңырау пішіндес обалар бар, олардың көпшілігі қола дәуіріне жатады. Темір дәуіріне қатысты Холмбери төбесі, Хаскомб төбесі, Анстибери (Капельдің жанында), Драй-Хилл (Лингфилдтің жанында), Сент-Энн төбесі (Чертси) және Сент-Джордж төбесінде (Вейбридж) төбелік бекіністердің қалдықтары сақталған. Бұл орындардың көпшілігі б.з.б. I ғасырда салынған, ал олардың көптегені б.з. I ғасырының ортасында қайта пайдаланылған. Округті кесіп өткен римдік жолдары – Стайн көшесі мен Эрмин көшесінің тек фрагменттері ғана жеткен. Суррейдегі бірқатар шіркеулерде англосаксондық элементтер сақталған, атап айтқанда, Гилфордта (Сент-Мэри), Годалмингте (Сент-Питер және Сент-Пол), Сток-Д'Абернонда (Сент-Мэри), Тёрслиде, Уитлиде, Комптонда және Олд-Алберидегі Альбериде. Суррейде көптеген ортағасырлық шіркеулер бар, бірақ округтың приходтық шіркеулері көбінесе салыстырмалы түрде кішкентай және қарапайым, және Виктория дәуіріндегі қайта жаңарту кезінде олардың пішіні кеңінен бұзылып, жаңадан жасалған. Чалдон, Лингфилд, Сток-Д'Абернон, Комптон және Дансфолдтағы маңызды ортағасырлық шіркеу интерьерлері сақталған. Ірі монастырь шіркеулері мекемелері таратылғаннан кейін қираған, бірақ Уэверли аббаттығы мен Ньюарк монастырының фрагменттері сақталған. Саутварк монастыры, енді Суррейге жатпаса да, көп өзгергенімен сақталған және қазір Саутварк соборы болып табылады. Фарнхэм қамалы ортағасырлық құрылымын көбінесе сақтап қалды, ал Гилдфорд қамалында перде қабырғалары мен сарай ғимараттарының фрагменттері сақталған. Суррейде 15-шы ғасырдан бұрынғы әскери емес сәулеттің өте аз бөлігі сақталған. Сол ғасырдан қалған үйлер мен қоралар, кейіннен едәуір өзгерістермен, Уанбороу Манор, Блетчингли, Литтлтон, Ист-Хорсли, Эвхерст, Докенфилд, Лингфилд, Лимпсфилд, Окстед, Кроухерст Плейс, Хаслемер және Ескі Суррей Холлда кездеседі. 16-шы ғасыр сәулетінің маңызды мысалдары – Лосли Парк пен Саттон Плейстің орта ғасырдағы әсем ауылдық үйлері және 1509 жылы салынған Гилфордтағы Корольдік грамматикалық мектебінің ескі ғимараты. Сондай-ақ, 16-шы ғасырға жататын шағын үйлер мен мейрамханалар да әлі де тұр. 17-шы ғасырдан бастап сақталған ғимараттардың саны одан әрі артады. 1619 жылы салынған Аббат ауруханасы – Тюдор стилінде салынған, бірақ оның салыну мерзіміне қарамастан, әсем ғимарат. 17-шы ғасырдың ірі құрылыстарының ерекше мысалдары – Вест-Хорсли-Плейс, Слайфилд-Манор және Гилдфордтағы Гильдхолл.

Тарих

1888 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заң Англия мен Уэльстің барлық округтеріндегі жергілікті өкіметті қайта ұйымдастырды. Осыған сәйкес, 1889 жылы Суррей әкімшілік округі құрылды, алғашқы отырысында 19 әкім мен 57 кеңесшіден тұратын Уақытша Суррей округі кеңесі жұмыс бастады. Округтік кеңес бұрын округ соттарында төрт ай сайын өткізілетін әкімшілік функцияларды өз мойнына алды. Округтің шекарасы қайта қарастырылды, тарихи округтің солтүстік-шығысы, Лондон қаласымен шектес аумағы, жаңа Лондон округінің құрамына кірді. Бұл аудандар қазір Лондонның Ламбет, Саутварк және Уандсворт аудандарымен және Лондонның Бромли ауданындағы Пендж аймағымен құралады. Сонымен қатар, Кройдон ауданы округтік кеңестің қарамағынан тыс, округтік мәртебеге ие болды. Жергілікті өкіметтен басқа мақсаттар үшін Суррей әкімшілік округі мен Кройдон округі «Суррей округі» ретінде сақталды, оған Лорд-лейтенант, Кустос Ротулорум (бас сот судьясы) және Жоғары шериф тағайындалды. Суррей 1790 жылдан бері Ньюингтоннан басқарылып келді, ал округтік кеңес бастапқыда сол жердегі сот үйінде орналасқан. Ньюингтон Лондон округіне енгендіктен, кеңес басқаратын аумақтан тыс қалды, сондықтан әкімшілік округтің ішінде жаңа округтік үй-жай іздестірілді. 1890 жылы алты қала қарастырылды: Эпсом, Гилдфорд, Кингстон, Редхилл, Сурбитон және Уимблдон. 1891 жылы Кингстонда жаңа округтік үй салу туралы шешім қабылданды, ал ғимарат 1893 жылы ашылды, бірақ бұл орын да өсіп келе жатқан Лондон агломерациясымен басылып қалды. 1930 жылдары округтің солтүстігінің көп бөлігі Лондонның шеткі қалашықтарына айналды, бірақ әкімшілік тұрғыдан Суррейдің құрамында қалды. 1960 жылы Герберт комиссиясының баяндамасында солтүстік Суррейдің көп бөлігін (Кингстон мен Кройдонды қоса алғанда) жаңа «Ұлы Лондонға» қосу ұсынылды. Бұл ұсыныстар 1965 жылы Лондон өкіметі туралы 1963 жылғы заңмен өзгертілген күйінде қабылданды. Қазіргі кезде Лондонның Кройдон, Кингстон, Мертон және Саттон аудандары, сондай-ақ Темза өзенінен оңтүстікке қарай орналасқан Ричмондтың бөлігі Суррейден Ұлы Лондонға берілді. Сонымен қатар, заңмен таратылған Миддлсекс округінің бір бөлігі Суррейге қосылды. Бұл аумақ қазір Спелторн ауданы болып табылады. 1972 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заңға сәйкес, 1974 жылы жергілікті өкіметтің одан әрі реформасы жүргізілді. 1972 жылғы заң әкімшілік округтерді жойып, олардың орнына метрополистік емес округтерді енгізді. Суррейдің метрополистік емес округінің шекаралары Гатвик әуежайын және Батыс Сассекске берілген басқа да жерлерді қоспағанда, әкімшілік округтің шекараларына ұқсас болды. Бастапқыда Хорли мен Чарлвудтың шіркеулері Батыс Сассекстің құрамына кіретіні ұсынылды, бірақ бұл жергілікті халықтың қарсылығына тап болды және 1974 жылғы Чарлвуд пен Хорли заңымен кері қайтарылды.

Экономика

Суррейдегі орташа жалақы қаржы секторында жұмыс істейтін тұрғындардың көптігінің арқасында жоғарылайды. Суррей Ұлыбританиядағы басқа графтықтарға қарағанда көбірек ұйымдар мен компаниялардың бас кеңсесіне ие. Мұнда Canon, Toshiba, Samsung және Philips сияқты электроника өндірушілері, сондай-ақ Burlodge, Future Electronics, Kia Motors және Toyota UK дистрибьюторлары, Pfizer және Sanofi Aventis медициналық-фармацевтикалық компаниялары мен Esso мұнай компаниясы орналасқан. Әлемдегі ең ірі жылдам айналымды тұтыну тауарларының көпұлттық компанияларының көптегенінің Ұлыбритания және/немесе Еуропа штаб-пәтері осы жерде, олардың ішінде Unilever, Procter & Gamble, Superdrug, Nestlé, SC Johnson, Kimberly Clark және Colgate Palmolive бар. WWF UK және Compassion in World Farming сияқты коммерциялық емес ұйымдар да осы жерде орналасқан.

Теледидар

Аймақ BBC Лондон және ITV Лондон телеарналарымен қамтылған. Суррейдің батыс бөлігінде BBC South және ITV Meridian, ал округтің оңтүстік-шығыс бөлігінде BBC South East және ITV Meridian телеарналарын қабылдауға болады.

Спорт

Крикет тарихында алғаш рет Суррейде, 16-шы ғасырда Гилдфордтағы Корольдік грамматикалық мектепте ойналған ойынға сілтеме жасап пайда болды (Англиялық крикет тарихы 1696-ға дейін қараңыз). 1685 жылы құрылған Митчем крикет клубы 1965 жылға дейін Суррей шекараларында болды. Суррей округінің крикет клубы 1845 жылы құрылғаннан бері Кеннингтондағы The Oval-да орналасқан, қазір ол Үлкен Лондонның бір бөлігі. Клуб сондай-ақ кейбір ойындар үшін Оңтүстік Кройдондағы Уитгифт мектебін және Гилдфордтағы Вудбридж жолын пайдаланады. Ол округтік чемпионаттың алғашқы қатысушыларының бірі болды және жарысты 19 рет жеңіп алды, бір рет бірлесіп, Йоркширден басқа ешбір округ одан көп жеңген жоқ. Эпсом Даунс жарыс алаңы – британдық жарыс спортындағы ең беделді шара, Дербиге ұйымдастырылатын орын. 1780 жылдан бері дерлік әр жыл сайын осында өткізіледі. Суррейде сондай-ақ Лингфилд, Кемптон және Сандаун Парк жарыс алаңдары орналасқан, бұл бір округтегі жарыс алаңдарының ерекше жоғары шоғырлануын көрсетеді. Уокинг пен Уэйбридж арасындағы Бруклендс – әлемдегі алғашқы мақсатты автоспорт жарыс трассасы, ол 1907 жылы ашылды. McLaren Formula One командасының штаб-пәтері Уокингте орналасқан. 1976 жылғы Формула-1 әлем чемпионы Джеймс Хант 1947 жылы Бэлмонт, Саттон қаласында дүниеге келген, ол кезде бұл жер Суррейге қарасты. Уимблдон турнирінің өтетін орны – «Барлық Англия газонды теннис клубы» және Газонды теннис қауымдастығының бас кеңсесі 1965 жылға дейін Суррейде болды. Суррейдің жетекші регби клубы Эшер қазіргі уақытта Ұлттық лига 1-де, ағылшын регбиінің үшінші деңгейінде өнер көрсетеді. Харлекинс ФК және Харлекинс әйелдер командалары Гилфордтағы Суррей спорт паркінде жаттығады. Суррей – Футбол лигасының ең үздік 92 командасына енбеген ағылшын округтерінің бірі. Оның жетекші командасы Уокинг, қазіргі уақытта бесінші деңгейдегі Ұлттық лигада ойнайды. Суррейде ең жоғары деңгейдегі Элит хоккей лигасының ойыншысы Гилдфорд Флеймс хоккей командасы орналасқан. Гилфорд қаласында орналасқан Surrey Scorchers баскетбол командасы британдық баскетбол лигасының ең жоғарғы деңгейінде ойнайды. Гилфорд қаласында орналасқан Суррей Сторм нетбол командасы нетбол суперлигасында ойнайды. Олар Үлкен Лондон және Оңтүстік-Шығыс аймақтарының франшизасы болып табылады. Гольф спорты округте 1900 жылдан бері танымал, ең алдымен Вентворт халықаралық жарыс алаңы ретінде танылды. 2013 жылға қарай 142-ші Surrey гольф алаңы жоспарлануда болды, ал 141-і The Daily Telegraph газетінде тіркелген. Кемешілік клубтарына Молези (бірнеше жетекші британдық кемешілік командаларын қабылдап отырған элиталық даму бағдарламасы бар), Уолтон (жасөспірімдер санатындағы Ұлыбританияның үздік клубтарының бірі), Вейбридж, Вейбридж Лейдиз, Вейбридж Маринерс, Бервей, Стейнс және Гильдфорд кіреді. Волейбол командаларына BA, Friends Provident және Guildford International Volleyball Club (элиталық ерлер командасы 4 Ұлттық дивизионның бірін жеңіп алды) және Surrey-дегі он екі клуб, ал Оңтүстік-Батыс Үлкен Лондондағы үш клуб Surrey Волейбол лигасынде бәсекелеседі.

Суррей футбол клубтары

Округте көптеген футбол командалары бар. Біріккен округтер лигасында Ash United, Badshot Lea, Banstead Athletic, Camberley Town, Chessington & Hook United, Cobham, Epsom & Ewell, Epsom Athletic, Farleigh Rovers, Farnham Town, Frimley Green, Horley Town, Knaphill, Mole Valley SCR, Molesey, Sheerwater, Spelthorne Sports және Westfield сияқты командаларды кездестіруге болады; Lingfield сол деңгейде, бірақ Оңтүстік комбинациясында ойнайды; Ashford Town, Chertsey Town, Godalming Town және Guildford City Оңтүстік лигасында жоғарырақ деңгейде ойнайды; Leatherhead, Merstham, Redhill, South Park, Staines Town, Walton Casuals және Walton and Hersham Истмиан лигасында; Dorking Wanderers және Woking қазіргі уақытта ең жоғары рейтингтегі Суррейге негіделген клубтар болып табылады және Ұлттық лигада ойнайды. «Челси» футбол клубы Суррейдегі Кобхам қаласына жақын Стоук-д'Абернон ауылында орналасқан Кобхам оқу орталығында жаттығулар өткізеді. Оқу алаңы 2004 жылы салынды және 2007 жылы ресми түрде ашылды.

Танымал мәдениетте

Джейн Остиннің «Эмма» романы қиялға айналған Хайбери, Суррей қаласында өтеді, ал Эмма Вудхаус Мисс Бейтсті ұялтатын пикник Бокс Хиллде ұйымдастырылады. Остиннің аяқталмаған «Уотсондар» романы да Суррейде орналасқан, ал Эмма Уотсонның ағалары Роберт пен Сэмюэл тиісінше Кройдон мен Гилдфордта тұрады, ал Эмма жақында ойдан шығарылған Стентон ауылына оралды. Г. Уэллстің 1898 жылғы «Әлемдер соғысы» романының көп бөлігі Суррейде, көптеген нақты қалалар мен ауылдарда өтеді. Марстықтар алғаш рет Уокингтің солтүстік жағындағы Хорселл-Коммонға, қазір Сандс деп аталатын Блеак-Хаус пабының жанына қонды. Баяндаушы Лондонға қарай қашады, алдымен Байфлит, содан кейін Вейбридж арқылы өтіп, Темзаның солтүстік жағалауымен шығысқа қарай саяхаттайды. Марқұм Лауреат ақын сэр Джон Бетджеман «Субальтерннің махаббат әні» атты өлеңінде Камберлиді еске алады, ал Каршалтон Джеймс Фаррардың көптеген өлеңдері үшін әдеби фон құрайды. «Галактикаға жолдаушы» кітабындағы Форд Префект өзінің Гилдфорд, Суррейден екенін айтады, бірақ шындығында ол Бетельгейзе маңындағы шағын планетадан келген. Джулиан Стоквиннің жазған «Кидд» теңіз оқиғалары сериясының кейіпкері Томас Пэйн Кидд, Гилдфордтан келген жас парикші ретінде бастайды, содан кейін қызметке алынып, теңізде өмір сүре бастайды. Иан Макьюэннің «Кешірім» фильмі Суррейде өтеді. Дж. К. Роулингтің «Гарри Поттер» сериясында Гарри балалық шағын Суррейдегі Кішкентай Вининг қалашығында, зиянды туыстары Дурслилердің қамқорлығында өткізеді. Ол он жеті жасқа толғанға дейін төрт күн бұрын үйін тастап кетеді, сол түні Феникс ордені мен Өлім жегіштер арасында Суррей аспанында әуе шайқасы болады. Аймақ сонымен қатар фильм түсіру орны ретінде де пайдаланылған. 1976 жылғы «The Omen» фильмінде собордағы сахналар Гилдфорд соборында түсірілді. «Сәулем» фильмінің бір бөлігі Годлминг пен Шерде түсірілді: Кейт Уинслеттің кейіпкері Айрис Шердегі коттеджде тұрады, ал Камерон Диаздың кейіпкері Аманда үй алмасу аясында онымен үйін ауыстырады. «Бриджит Джонстың ақырғы шегі» фильмінің соңғы сахнасында Шердегі ауыл шіркеуі пайдаланылды, «Той күні» фильмінде де осы шіркеу көрсетілген. «Гладиатор» фильмінің алғашқы сахнасында Суррей ормандары Германияны бейнелейді, бұл сахна Рассел Кроудың қатысуымен Фарнхэмге жақын Борн Вудста түсірілді. «I Want Candy» фильмінде Лезерхедтен шыққан екі жігіт киноға түсуге тырысады, фильмнің бір бөлігі Бруклендс колледжінің (Уэйбридж кампусы) аумағында түсірілді. 2009 жылғы BBC-нің «Эмма» фильмінің Ромола Гарай мен Майкл Гэмбонның қатысуымен түсірілген сахналары Гилдфорд маңындағы Сенд және Лосли үйіне жақын Сент-Мария шіркеуінде түсірілді.

Әскери

Эдвард Хоук, 1-ші барон Хоук (1705–1781), адмирал, Темзадағы Санбериде, бұрын Миддлсекстің бөлігі болған, қазір Суррейде өмір сүрді. Ф. С. Рикардо (1852–1924), полковник, Гилфорд қаласында дүниеге келген. Франсис Айлмер Максвелл (1871–1917), бригадир, Гилфордта дүниеге келді. Альфред Карпентер (1881–1955), адмирал, Барнс қаласында, сол кезде Суррейдің бөлігі болған жерде туған. Мартин Данбар Насмит (1883–1965), адмирал, Барнс қаласында, сол кезде Суррейдің бөлігі болған жерде туған. Бернард Фрейберг, 1-ші барон Фрейберг (1889–1963), генерал-лейтенант, сол кезде Суррейдің бөлігі болған Ричмонд қаласында дүниеге келген. Альфред Виктор Смит (1891–1915), лейтенант, Гилфорд қаласында дүниеге келген. Реймонд Сэндовер (1910–1995), бригадир, сол кезде Суррейдің бөлігі болған Ричмонд қаласында дүниеге келген. Гилберт Уайт (1912–1977), бригадир, Фарнхэм қаласында дүниеге келген. Доминик Брюс (1915–2000), ұшқыш лейтенант және Колдицтен қашқан, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін өмірінің көп бөлігін Темзадағы Санбериде өткізді. Джон Каннингэм (1917–2002), әуе ас, Кройдон қаласында, сол кезде Суррейдің бөлігі болған жерде дүниеге келді.

Халықтық музыка

"Суррей Дельтасы" 60-шы жылдардағы британдық блюз қозғалысының көптеген музыканттарын тәрбиеледі. The Rolling Stones Richmond-тағы Crawdaddy клубында музыкасын дамытты. Роджер Уотерс (1943 жылы туған) Суррейдегі Great Bookham ауылында дүниеге келді. Джимми Пейдж (1944 жылы туған) өмірінің көп бөлігін Epsom қаласында өткізді. Джефф Бек (1944–2023) Wallington қаласында дүниеге келді, ол кезде бұл қала Суррейдің құрамында болған. Эрик Клэптон (1945 жылы туған) Ripley қаласында туып өсті. Питер Габриэль (1950 жылы туған) Chobham қаласында дүниеге келді және Суррейде өсті. Оның Genesis тобы Godalming қаласындағы Charterhouse мектебінде құрылды. Пол Уэллер (1958 жылы туған) Woking қаласында туып өсті, бұл қала "Town Called Malice" әніне шабыдандырды және 1972 жылы Sheerwater орта мектебінде The Jam тобын құрды. The Stranglers 1974 жылы Guildford қаласында құрылды. Sham 69 1975 жылы Hersham қаласында құрылды. The Clash 1977 жылғы 1 мамырда Guildford Civic Hall-да (қазіргі G Live) White Riot Tour гастрольдік сапарын бастады. The Police алғашқы екі альбомын – Outlandos d'Amour (1978) және Regatta de Blanc (1979) – Surrey Sound Studios студиясында, Leatherhead қаласында жаздырды. Керсти Макколл (1959–2000) Croydon қаласында дүниеге келді, ол кезде бұл қала Суррейдің құрамында болған. Норман Кук, әрі Fatboy Slim (1963 жылы туған) Reigate қаласында өсті. Джорджия Бьюкенен, әрі Call Me Loop (1991 жылы туған), Суррейде дүниеге келді. Hard Fi тобының мүшелері Ричард Арчер, Росс Филлипс және Кай Стивенс Staines upon Thames қаласынан. Джастин Хокинс, рок-тобы Darkness-тың жетекші әншісі, Суррейде дүниеге келді. Disclosure тобының мүшелері Гай және Говард Лоуренс Reigate қаласынан. Кит Релф (1943–1976) Ричмонд қаласында туып өсті, ол кезде бұл қала Суррейдің құрамында болған. Джейн Релф (1947 жылы туған) Ричмонд қаласында туып өсті, ол кезде бұл қала Суррейдің құрамында болған.