Кіріспе
Геологиялық сызықтық аймақ, онда литосфера бөлініп жатыр.
Геологиялық түсінік.
Геологияда жарылыс – литосфераның тартылып, бөлінуімен сипатталатын сызықтық аймақ және кеңею тектоникасының мысалы. Типик жарылыс белгілері – орталық сызықтық төмендікке қарай батып, грабен немесе көбінесе бір жағынан қана нормальдық жарылыстармен және жарылыс қанаттарының көтерілуімен құралған жартылай грабен. Жарылыстар теңіз деңгейінен жоғары орналасқан жерлерде рифтік аңғарларды құрайды, олар сумен толып, рифтік көлдерге айналуы мүмкін. Рифтік аймақтың осі вулканизм тау жыныстарын қамтуы мүмкін, ал белсенді вулканизм көптеген, бірақ барлық емес, белсенді жарылыс жүйелерінің бөлігі болып табылады. Ірі жарылыстар мұхиттың орталық жоталарының осі бойында пайда болады, онда екі тектоникалық тақта арасындағы дивергент шекарасында жаңа мұхит қабығы мен литосфера жаралады. Сәтсіз жарылыстар – континенттік жарылыстардың нәтижесінде пайда болып, үзілуге жетпеген жағдайлар. Әдетте, жарылыстан таралуға өту үштік түйісуде жүзеге асырылады, онда үш жарылыс қызу нүктесінде жиналады. Олардың екеуі теңіз түбінің таралуына дейін дамиды, ал үшіншісі сәтсіздікке ұшырап, аулакогенге айналады.
Геометрия
Көптеген жаралар жеке сегменттер тізбегінен тұрады, олар бірігіп жараларға тән сызықтық аймақты құрайды. Жеке риф сегменттерінде басым жартылай грабен геометриясы байқалады, оны бір бассейнді шектейтін жарылым бақылайды. Сегменттердің ұзындығы рифтер арасында литосфераның серпімді қалыңдығына байланысты өзгереді. Байкал жарасы сияқты қалың, салқын литосфера аймақтарында сегменттердің ұзындығы 80 км-ден асып кетеді, ал жылы, жіңішке литосфера аймақтарында 30 км-ден кем болуы мүмкін. Рифтің осі бойында негізгі рифті шектейтін жарылымның орны және кейбір жағдайларда полярлығы (батыру бағыты) сегменттен сегментке өзгереді. Сегмент шекаралары көбінесе күрделі құрылымға ие және әдетте жарылым осімен тік бұрышта қиылысады. Бұл сегмент шекаралық аймақтар сегменттер арасындағы жарылымдардың орын ауыстыруындағы айырмашылықтарды өтейді, сондықтан олар бейімделу аймақтары деп аталады. Бейімделу аймақтары әртүрлі формада болуы мүмкін, бір полярлылықтағы екі ірі жарылымның үстінен қарапайым релелік пандусқа дейін, әсіресе сегменттердің қарама-қарсы полярлығы болғанда жоғары құрылымдық күрделілік аймақтарына дейін. Бейімделу аймақтары риф осін қиып өтетін ескі қыртыс құрылымдары орналасқан жерде болуы мүмкін. Суэц шығанағындағы жарылымда Заафарна бейімделу аймағы Арабия-Нубия қалқанындағы қиылыс аймағының жарылыммен кездесетін жерінде орналасқан. Рифтің қанаттары немесе иықтары – рифтердің айналасындағы көтеріңкі жерлер. Риф иықтарының ені әдетте 70 км шамасында болады.
Жарық бастау
Рифтер бассейндерінің қалыптасуы және деформацияның шоғырлануы рифтердің даму сатысын көрсетеді. Рифт процесінің басталуында литосфераның жоғарғы бөлігі бастапқыда байланыспаған қалыпты жарықтардың тізбегі бойымен созылуға бастайды, нәтижесінде оқшауланған алаптар пайда болады. Мысалы, құрлықтағы рифттерде рифт процесінің басталу кезеңінде дренаж көбінесе ішкі болып келеді, яғни су ағыны сыртқа шығу мүмкіндігі болмайды.
Жетілген жарақаты кезең
Жарық дамыған сайын, жеке-жеке жарық сегменттерінің кейбіреуі өсіп, ақырында үлкен шекаралық жарықтарды құру үшін бірігеді. Келесі созу осы жарықтарға жинақталады. Ұзын жарықтар және кең жарықтар арасы жарық осі бойында жарықтармен байланысты шөгудің үзіліссіз аймақтарына алып келеді. Осы кезеңде жарық иықтарының айтарлықтай көтерілуі дамиды, бұл жарық алаптарындағы су ағыны мен шөгінділерге күшті әсер етеді.
Рифті пайда болғаннан кейінгі құлдырау
Рифтілік тоқтағаннан кейін, рифтінің астындағы мантия салқындайды, бұл рифтілік аяқталғаннан кейінгі кең аумақты көмтелумен бірге жүреді. Көмтелу мөлшері, рифтілік кезеңіндегі қабықтың жұқару дәрежесімен тікелей байланысты, ол бета-факторы арқылы есептеледі (бастапқы қабық қалыңдығының соңғы қабық қалыңдығына қатынасы), бірақ рифті алабының әр кезеңде толтырылу деңгейіне де байланысты, себебі шөгінділердің тығыздығы судан жоғары. Рифтілік процесін жедел деп қарастыратын қарапайым "Маккензи моделі", рифтілік аяқталғаннан кейінгі көмтелу мөлшері бойынша анықталған қабық жұқаруының алғашқы шамасын береді. Бірақ бұл модель көбінесе "иілгіш тіреуіш модельмен" алмастырылды, ол рифтілік жарықтардың геометриясын және қабықтың жоғарғы бөлігінің иілгіш изостазиясын ескереді.
Көп фазалы жарылыс
Кейбір жарықтар күрделі және ұзаққа созылған жаралу тарихын көрсетеді, бірнеше анық кезеңдерден тұрады. Солтүстік теңіз жарығы Перм кезеңінен бастап ертерек бор кезеңіне дейінгі 100 миллион жылдан астам уақытқа созылған бірнеше жеке жарық фазаларының куәсі болып табылады.
Бөлінуге дейін
Рифтер континенттердің бөлінуіне және мұхит алаптарының қалыптасуына алып келуі мүмкін. Сәтті рифтер теңіз түбінің орта мұхит қырлысымен қатар, мұхит алабымен бөлінген жұптас шеттердің таралуына әкеледі. Рифтер белсенді болуы мүмкін және мантия конвекциясымен басқарылады. Сонымен қатар, ол пассивті болуы мүмкін және литосфераны созатын алыс тектоникалық күштермен итермеленуі мүмкін. Шеттік құрылым экстенсиялық деформация фазалары арасындағы кеңістіктік және уақыттық қатынастардың нәтижесінде дамиды. Шеттік сегментация әрі қарай Мохо топографиясының өзгеруімен рифтер домендерінің қалыптасуына әкеледі, оның ішінде жарылыстармен бұрылған қыртыс блоктары бар жақын домен, қыртыс негізінің жұқаруы бар мойын аймағы, терең шұңғыма алаптары бар алыс домен, мұхит-континент өтуі және мұхит домені. Деформация мен магматизм рифтің эволюциясы барысында өзара әрекеттеседі. Магмаға қаныққан және магмаға жеткіліксіз рифт шеттері қалыптасуы мүмкін. Магмадан толық айырылған рифт шеттері кең ауқымды жарылыстарға және қыртыстың гиперсозуға ұшырайды. Салдарынан, жоғарғы мантия перидотиттері мен габбролары теңіз түбіндегі созу оқшаулануларында көбінесе ашылып, серпентинизацияланады.
Магматизм
Көптеген жарақтар, әсіресе жарақтың бастапқы кезеңдерінде, кем дегенде шағын магмалық белсенділіктің орындары болып табылады. Сілтілі базальттар және бимодальды вулканизм – жарақтармен байланысты магматизмнің әдеттегі өнімдері. Жақындағы зерттеулерге сәйкес, коллизиядан кейінгі граниттер коллизиялық орогендердегі конвергентті тақта шеттерінде пайда болатын жарақтық магматизмнің нәтижесі болып табылады.
Экономикалық маңызы
Континенттік жарылыстармен байланысты шөгінді тау жыныстары минералдар мен көмірсутектердің маңызды кен орындарын қамтиды.
Минералдық кен орындары
SedEx минералды кен орындары көбінесе континенттік жарық аймақтарында табылады. Олар магмалық активтілікке байланысты гидротермальдық сұйықтықтар теңіз түбінен шығарылғаннан кейінгі жарық тізбектерінде қалыптасады.
Мұнай және газ
Континенттік жарылымдар мұнай мен газдың маңызды жинақталу орындары болып табылады, мысалы, Викинг Грабены және Суэц шығанағы жарылымы. Гигант мұнай және газ кен орындарының 30 пайызы осындай жағдайларда табылады. 1999 жылы жарылымдарда 200 миллиард баррельге жуық өндірілетін мұнай қоры бар екені бағаланды. Түп тастар көбінесе белсенді жарылымды толтыратын шөгінділердің ішінде дамиды, көлдік немесе шектеулі теңіз ортасында қалыптасады, бірақ барлық жарылымдарда мұндай шөгінділер кездеспейді. Резервуарлық тау жыныстары жарылымға дейінгі, жарылыммен бірге қалыптасқан және жарылымнан кейінгі шөгінділерде дамуы мүмкін. Егер саз тастар немесе тұз қабаттары жинақталса, жарылымнан кейінгі шөгінділерде тиімді аймақтық тығыздағыштар болуы мүмкін. Бағаланған мұнай қорының жартысынан астамы теңіздік жарылыммен бірге қалыптасқан және жарылымнан кейінгі шөгінділер бар жарылымдармен байланысты, төрттен бір бөлігі теңіздік емес жарылыммен бірге қалыптасқан және жарылымнан кейінгі шөгінділер бар жарылымдарда, ал сегізінші бөлігі теңіздік емес жарылыммен бірге қалыптасқан және теңіздік жарылымнан кейінгі шөгінділер бар жарылымдармен байланысты.