Кіріспе

Моңғол және түркі қоғамдарының императорлық атағы – Хаган. Моңғол тіліндегі жазуы: ᠬᠠᠭᠠᠨ; ʼPhags pa жазуы: Транслитерациясы: Qagan, Xagan; Кирилл жазуы: Хаан / Хаган; Транслитерациясы: Khaan / Khagan; Енисейлік латын әліпбиі: Qaγan; Ескі түркі латын әліпбиі: Qağan / Kaɣan; Ескі түркі тілі; Түрік тілі; Анатолиялық түрік тілі: Kağan; Осман түрік тілі / латын әліпбиі транслитерациясы: خاقان / Ḫākan; Әзербайжан латын әліпбиі: Xaqan; Қазақ тіліндегі кирилл жазуы: Қаған; Латын әліпбиі: Qağan; Қырғыз тіліндегі кирилл жазуы: Каган; Анылуы: [qɑˈʁɑn]; Орыс тіліндегі кирилл жазуы: Каган; Латын әліпбиі: Kagan; Венгр тіліндегі латын әліпбиі: Kagán; Қытай тіліндегі дәстүрлі жазуы: 可汗; Жеңілдетілген жазуы: 可汗; Hanyu Pinyin: Kèhán; Парсы тіліндегі жазуы: خاقان; Латын әліпбиі: Khāghān; Корей тіліндегі Hangul: 가한; Hanja: 可汗; Revised Romanization: Gahan; McCune Reischauer: Kahan; Ұйғыр тіліндегі жазуы: قاغان; Ұйғыр латині: Qaghan.

Хаган немесе Қаған (моңғол тілінде: ᠬᠠᠭᠠᠨ) – түркі, моңғол және басқа да кейбір тілдердегі императорлық дәреже атауы, император мәртебесіне тең және қағандыққа (империяға) билік ететін адамды білдіреді. Әйелдерге арналған эквиваленті – Хатун. Оны «хандардың ханы», яғни патшалардың патшасына тең деп те аударуға болады. Болгар тілінде бұл атау Хан деп белгілі болса, ал қазіргі түркі тілінде атау Хан болып қалды, g дыбысы жартылай немесе толығымен жоғалып кетті; қазіргі түрік тіліндегі Kağan-дағы ğ дыбысы да үнсіз. Моңғол империясының бөлінуінен кейін Юань әулеті мен Солтүстік Юань монархтары Хаган атағын алды. Қаған, Хакан және Каан – атаудың түрікше эквиваленттері Түркияда жиі кездесетін есімдер. Батыста кең таралған Ұлы хан (немесе Ұлы қаған) деген мағына, әсіресе Моңғол империясы жағдайында, Ехе Хағанның (Ұлы император немесе Их Хаан) аудармасы болып табылады.

Этимология

Терминнің шығу тегі белгісіз, және бәлкім Руран тілінен алынған сөз болуы мүмкін. Канадалық синолог Эдвин Г. Пуллейбланк (1962) алғаш рет Хунну (Шионгу) атағы 護于 (Ескі қытайша: *hʷaʔ hʷaʰ) түркі тіліндегі qaɣan ~ xaɣan сөзінің бастапқы түрі болуы мүмкін деген пікірді айтты. Вовиннің (2007, 2010) сөзінше, термин qaγan (мағынасы "император" немесе "жоғарғы билеуші") сөзінен шыққан, кейіннен бірнеше тілде, әсіресе түркі және моңғол тілдерінде қабылданған. Түркі және моңғол (немесе Парамоңғол) тілдерінен шыққандығы туралы Рамстедт, Ширатори, Пуллейбланк, Синор және Дёрфер сияқты көптеген ғалымдар айтқан, ал оны алғаш рет Сяньбэйлер қолданғандығы "Ән кітабында" жазылған. Синор қаған немесе қапған сөздері қаң сөзінің күшейтілген түрі, ал қап қара сөзі "қара" сөзінің түркі тіліндегі күшейтілген түрі (соның салдарынан "п" әрпі жоғалған) деп санайды. Ал Ширатори түркі тіліндегі этимологияны қабылдамайды, керісінше, қаң және әйелдерге қатысты qatun сөздерінің моңғол тілінде пайда болғанын қолдайды. Вовиннің айтуынша, *qa qan "үлкен қаң" (*qa "үлкен" немесе "жоғарғы") сөзі Алтай тілдеріне жатпайды, оның орнына Енисейлік *qεʔ ~ qaʔ "ірі, үлкен" сөзімен байланысты. Вовиннің сөзінше, қаң сөзінің өзінің шығу тегін анықтау қиын. Ол qan сөзінің шығу тегі ешбір қайта құрастырылған прототілде табылмайтынын және түркі, моңғол, қытай және корей халықтары тарапынан kan, qan, han және hwan түрлерінде кеңінен қолданылғанын айтады. Бұл сөздің Енисейлік *qʌ:j немесе *χʌ:j сөздерімен ("билеуші" мағынасында) байланысы болуы мүмкін. Бұл атақтың түпкі шығу тегін дәлелдеу мүмкін болмаса да, Вовин былай дейді: "Осылайша, қаған және қаң сөздерінің бастапқы көзі Хунну және Енисей тілдеріне дейін жететіні әбден мүмкін".

Тарих

Бұл атақ алғаш рет 283 және 289 жылдар аралығындағы сөйлеген сөзінде айтылды, онда Сяньбей басшысы Туюхун кіші інісі Муронг Хуйден қашып, Ляодун түбегінен Ордос шөлінің аймақтарына қарай жолға шықты. Сөйлегенде Муронгтың генералы Йиналу оны кехан (кейіннен) деп атады; кейбір деректерге сәйкес, Туюхун 3-ші ғасырда Цинхай көліне қоныстанғаннан кейін де бұл атақты қолданған болуы мүмкін. Руран қағанаты (330–555) – императорларына хаған және хан атақтарын алғаш рет қолданған халық, Гроссет және басқалар түркі деп санайтын Сюньюларды ығыстырды. Рурандықтар Донгу халқының ұрпақтары екендігі айтылады, ал олар протомонғолдар, моңғол тілінде сөйлейтін немесе «алтайлық емес» топ деп есептеледі. Авар қағанаты (567–804), Гөктүрктер Руранды Моңғолияда жеңгеннен кейін Рурандық элементтерді қамтыған болуы мүмкін, бұл атақты да қолданды. Аварлар Еуропаға шапты және жүз жылдан астам уақыт бойы Карпат аймағын биледі. Батыстықтар «Хаған» атағын латын тіліне «Гаганус» (Historia Francorum), «Каган» (Annales Fuldenses) немесе «Какано» (Historia Langobardorum) деп аударды.

Түркі халықтары арасында

Атақ Гөктүрктердің Ашина билеуші кланымен және Хазарлар сияқты халықтар арасындағы олардың династиялық мұрагерлерімен байланысты болды (мыс., Қаған Бек әскери атағы). Кіші билеушілер көбінесе төменгі хан атағына ие болды. Хаган және түрікше Хакан, араб тіліндегі al Barrayn wa al Bahrayn (сөзбе-сөз "екі жер мен екі теңіздің") немесе толығымен Осман түрікшесінде Hakan ül Berreyn vel Bahreyn, Осман империясының Ұлы сұлтанның (кейін халифа) ресми толық атақтарының бірі болды. Бұл әулеттің билігінің саяси мұрагері ретінде түрлі жаулап алынған (көбінесе исламдастырылған) мемлекеттердің тарихи заңдылығын көрсетеді. (Атауы былай басталды: Сұлтан Хан Н. Н., Падишах, Хункар, Осман әулетінің билеушісі, Сұлтандардың Сұлтаны, Хандардың Ханы, Адалдардың қолбасшысы және Әлемнің Иесінің Пайғамбарының мұрагері; одан кейін арнайы "өңірлік" атақтар тізімі, Мекке, Медина және Иерусалимнің қасиетті қалаларын қорғаушы атағынан бастап келеді.) "Хаған" - Иранның Сафавид және Қажар шаһтарының (патшаларының) екінші атағы. Мысалы, Аға Мұхаммед Хан Қажар, Фатх Али Шах және басқа Қажар шаһтары осы атақты қолданды. Шах Исмаилдің және басқа Сафавид шаһтарының лақап аты - Қаған мен Сүлейменнің шаңы (Сүлейменнің даңқымен Қаған).

Осман империясы

Осман билеушілері 14 ғасырдан кейін империяның соңына дейін тек "шах" және "хан" деген екі аталымды қолданды. Мехмед Фатих және Сүлеймен Шаңқау сияқты сұлтандар "Екі теңіздің хағаны" атағын пайдаланды. Язиджиоглу Али 15 ғасырдың басында Османның тегін Батыс түркілерінің мифтік ата-бабасы Оғуз ханына, оның үлкен ұлының үлкен немересі арқылы байланыстырып, түркі монархтары арасында Осман сұлтандарына артықшылық берді. Бұл толығымен Шыңғыс хандығының доктринасын көшірмеуі мүмкін, бірақ Оғуздардың егемендікке деген талабы соған ұқсас үлгіде болды. Баязид I бұл талапты Осман әулетін кемсіткен Тимурға қарсы қойды.

Қытай хағандары

Тан императоры Тайцзунг тужуйларды (гоктүріктер) жеңгеннен кейін Тянь-Кехан, яки "көкті қаған" атағын алды. Кейіннен Тан сарайы Енисей қырғыз қағанына жолдаған хатында "солтүстік-батыс халықтары" Тан Тайцзунгты "Көк қаған" болуға шақырғанын мәлімдеді. Тан әулетінің қытай императорлары кем дегенде 665 жылдан 705 жылға дейін түріктердің қағандары ретінде танылды; сондай-ақ, түрік-ұйғыр билеушілерінен 727 жылы Ашина Кутлуг Тон Тарду, Тохаристанның ябғуы және 741 жылы Ташкент патшасы Йина Тудун Күледен келген екі хат, Омейялардың кеңею кезеңінде Тан императоры Сюаньцзонды Тянь-Кехан деп атады. Қытай билеушісіне (яғни Қытай императорына) қатысты "қытай хағаны" (Khāqān i Chīn, "Қытай хағаны") атауы ортағасырлық түркі-парсы әдебиеттерінде, мысалы, 11 ғасырдың көрнекті эпостық поэмасы "Шахнамеде" кездеседі. Бұл поэма Парсы, Орталық Азия және Сіньцзяңда кеңінен таралған. Маньчжулар басқарған Цин әулетінің 18 ғасырда Ішкі Азияға дейін кеңейген кезеңінде, олардың түркі мұсылман халқы (және Коканд хандығы сияқты мұсылман хандықтары) Цин билеушілерін осы атаумен байланыстырып, Цин императорларын "қытай хағаны" (Khāqān i Chīn) деп атады.

Славяндар арасында

10 ғасырдың басында рустар каган (немесе қаған) атағын қолданған, бұл туралы парсы географы Ахмад ибн Рустах 903-913 жылдар аралығында жазған. Бұл дәстүр 11 ғасырда да сақталған деп саналады, өйткені Киев Русінің Киев митрополиті Иларион Киевтік, Киевтің ұлы князі Владимир І (978-1015) және ұлы князь Ярослав Ғұламаны (1019-1054) қаған деп атайды, ал Әйя София соборының қабырғасындағы жазу Ярославтың ұлы, Киевтің ұлы князі Святослав II (1073-1076) да осы атақпен аталады.