Кіріспе

Француз сарбазы және дипломаты Анн Жан-Мари Рене Савари, 1-ші Ровиго герцогі (26 сәуір 1774 – 2 маусым 1833) – француз әскери шенеунігі және дипломаты, Француз революциялық соғыстары, Наполеон соғыстары және Алжирге француз басқыншылығында қызмет еткен. 1810-1814 жылдары полиция министрі болды.

Ерте өмір және мансап

Савари Арденн аймағының Марк қаласында дүниеге келген. Ол Метцтегі Сент-Луи колледжінде білім алып, 1790 жылы патша әскеріне қосылды. Оның алғашқы әскери науқаны 1792 жылы генерал Кустин басшылығымен Брансвик герцогының басқаратын әскерлеріне қарсы болды. Кейіннен Пишегру мен Моро қол астында қызмет етіп, Мороның Швабиядан стратегиялық шегінуі кезінде көзге түсті. 1797 жылы ол шеф-эскадрон болып тағайындалды және генерал Луи Десаик басшылығымен Египет науқанына қатысты. Ол осы науқан туралы естеліктерінде жариялады. Савари 1800 жылғы 14 маусымда Маренго шайқасында Десаикпен бірге шайқасты. Десаик шайқаста қаза болғаннан кейін Савари Бірінші консул Наполеон Бонапарттың назарына ілігіп, Консулдық гвардиясының элиталық жандармдарының командирі болып тағайындалды. Савари 1804 жылы Жорж Кадудал мен Пишегрудың құпиясын ашуға қатысты. Ол Нормандиядағы Бивилл жартасына барды, ол конспираторлардың қону орны болды, және корольшілдердің сигналдарын еліктеп, граф д’Артуаны (кейіннен Карл X аталған) жерге қондыруға тырысты. Бірақ, оның әрекеті сәтсіз аяқталды. Винсенс қаласында командир болып қызмет еткен кезде Савари герцог д’Энгиеннің өліміне қатысқандықтан дауға түсті. Әскери сот төрағасы Хулин кейін Савариді Бонапарттан мейірім сұрауға кедергі келтірді деп айыптады. Хулиннің сөзінше, Савари апелляция дайындалып жатқанда араласыпты. Савари бұл айыптауларды жоққа шығарса да, тарихшылар оның бұл мәлімдемесіне көп сенім артпады.

Наполеон соғыстары

1805 жылдың ақпан айында Савари дивизия генералы болып тағайындалды. Аустерлиц шайқасы алдында, 1805 жылдың 2 желтоқсанында Наполеон оны император Александр I-ге хабар жіберіп, қаруды тоқтату туралы өтініш жасады. Бұл әрекет Ресей монархын шешуші соққы беруге жігерлендіріп, ресейліктерге апат әкелді. Шайқас аяқталғаннан кейін Савари тағы да Александрға хабар жіберіп, оны бітімге келісуге көндірді. 1806 жылғы науқанда Савари Йена шайқасынан кейін прустарды батыл түрде қуды. Ол сондай-ақ Гамельн қамалында келіссөздер жүргізді. Келесі жылдың басында ол корпустың басшылығын қабылдады және 1807 жылдың 16 ақпанында Остроленка шайқасында жеңіске жетті. 1807 жылдың 7 шілдесінде Тильзит шартына қол қойылғаннан кейін Савари Санкт-Петербургке француз елшісі ретінде сапарлады. Бірақ көп ұзамай оның орнына герцог д'Энгиенді өлтіруге қатысқан генерал Коленкур келді. Савариді қайта шақыруға император жесірінің оған деген қарсылығы да ықпал еткен болуы мүмкін. Көбінесе Наполеонның 1807 жылдың соңында Испанияға жасаған жорығы үшін оның саяси шеберлігі қажет болған деп есептеледі. Ровиго герцогі (duc de Rovigo) атағын алған Савари, Венециядағы шағын қаланың атымен аталып, Наполеонның Испанияны бақылау жоспарлары аяқталысқанда Мадридке аттанды. Муратпен бірге жұмыс істеген Савари 1808 жылдың наурыз және сәуір айларында испан патшалық отбасының арасындағы дау-жанжалдарды пайдаланды. Ол Испанияның жақында күштеп тақтан басқан Карл IV-ті және оның ұлы, іс жүзінде Испанияның королі Фердинанд VII-ні өз талаптарын Наполеонға ұсынуға көндірді. Савари Фердинандты Пиреней тауларын кесіп, Байонға баруға итермеледі, бұл Фердинандтың 1814 жылға дейін тәжін және бостандығын жоғалтуына әкелді. 1808 жылдың қыркүйегінде Савари императормен бірге Эрфуртта Александр I-мен кездесуге барды, ал 1809 жылы Австрияға қарсы науқанға қатысты. 1810 жылдың көктемінде Фуше қызметтен алынғаннан кейін Савари полиция министрі болды. Ол кеңседі жакобин Фушеге қарағанда қатаң түрде басқарды. Оның қызметінің ерекше оқиғаларының бірі – Наполеонның Мадам де Стаэльді елден қуу және оның «De l'Allemagne» атты еңбегін жою туралы бұйрығын орындауы болды. Алайда, генерал Малеттің күдікті қастандығында Саваридің сақшылығы жеткіліксіз болды. Малеттің екі серігі Савариді ұйықтағанда ұстап алып, 1812 жылдың 23 қазанында бірнеше сағатқа түрмеге қамады. Бұл оқиға Савариді күлкіге қалдырып, оның беделін түсірді. Наполеон оған Италия Корольдігіндегі Ровиго герцогтігін сыйлап, бұл сирек кездесетін мұрагерлік құрметтің 1872 жылы тоқтағанын атап өту керек.

Жүз күн және кейінгі өмір

Савари 1814 жылғы 11 сәуірде Наполеонның тақтан басқаныннан кейін оны тастаған соңғылардың бірі болды, ал 1815 жылы жүз күн ішінде Елбадан оралғанда оны қарсы алғандардың алғашқыларынан болды. Осы кезеңде Савари жандармерияның бас инспекторы және Францияның пэрі болды. Ватерлоо шайқасынан кейін ол Наполеонмен бірге Рошфортқа сапар шекті және онымен бірге HMS Bellerophon кемесімен Плимутқа аттанды. Савариге Наполеонмен бірге Сент-Хеленаға баруға рұқсат берілмеді, бірақ ол бірнеше ай бойы Мальтада ұсталды. Қашып шыққаннан кейін ол Смирнаға сапар шекті, онда біраз уақыт тұрды, содан кейін Францияға оралуға рұқсат алды. Кейіннен ол Римде қоныстанды. 1830 жылы шілде революциясынан кейін Савари қайтадан құрметке ие болды, ал 1831 жылы Алжирдегі француз армиясына қолбасшылық етті. Алжирде ол араб басшыларына қатысты авторитарлық тәртібімен француз азаматтық билігінің наразылығын тудырды. Ол Максимилиан Жозеф Шоенбургпен бірге жергілікті Эль-Уффия тайпасын қырғынға ұшыратуға және келіссөздерге шақырып алған бірнеше араб көшбасшыларының өліміне жауапты деп есептелді. Денсаулығы нашарлағандықтан, ол Францияға оралып, 1833 жылғы маусымда Парижде қайтыс болды.