Кіріспе

Адам және басқа жануарлардың тыныс алу жолындағы сүйектің бір бөлігі. Анатомияда мұрын конхасы (лат. conchae, лат. concha – қабық), сондай-ақ мұрындық турбинаты немесе турбиналы деп те аталады. Бұл адам мен басқа жануарлардың мұрындық тыныс алу жолына ішке қарай шығып тұратын ұзын, тар, иілген сүйек тіреуі. Конхалар созылған қабықшаға ұқсайды, сондықтан оларға латынша concha (грекше κόγχη) деген ат қойылған. Конха – омыртқалы жануарлардың мұрын қуыстарындағы иілген, губка тәрізді сүйектердің кез келгені. Адамда конхалар мұрындық тыныс жолын төрт ойыс тәрізді ауа өткелдеріне бөледі және дем алған ауаны мұрынның шырышты қабығының ең үлкен бетімен тұрақты ағынмен қамтамасыз етеді. Кірпікшелі шырышты қабық, аз қанмен қамтамасыз етілгендіктен, тыныс алған ауаны өкпеге дайындау үшін тазалап, жылытады. Бұл сүйектерге артериолалық қан айналымының күрт кеңеюі дене температурасының күрт төмендеуіне жауап ретінде ішкі қысымның күрт өсуіне алып келуі мүмкін. Бұл қысымнан туындаған ауырсыну көбінесе "мидың тоңуы" деп аталады және көбінесе мұзжұмсақтың жылдам тұтынуымен байланысты. Шырышты қабықтың тамырлық қанмен қамтамасыз етілуінің жазықтығы мұрыннан қан кетудің оңай туындауына себеп болады.

Құрылымы

Конхейлер жалған қабатты бағаналы, кірпікшелі тыныс алу эпителийінен тұрады, оның қалың, қан тамырлы және эректильді бездік тіні бар. Конхейлер мұрын қуыстарында бүйірлерінен орналасқан, мұрындық тыныс жолына қарай ішке және төмен қарай иіліп келеді. Әрбір жұп мұрын қуысының екі жағында бір-бір конхейден тұрады және septum арқылы бөлінеді. Ортаңғы конхейлер кішкентайрақ, бірақ мұрын турбиналарының анатомиясы ең күрделі. Олар этмоид сүйектің крибриформалық пластинасының бүйір жиегінен басталады. Алдыңғы жағы жоғарғы жақ сүйегінің фронтальды процесіне, ал артқы жағы ауыз сүйегінің перпендикуляр пластинасына еніп жатады. Ортаңғы турбинаның үш өзара перпендикуляр сегменті бар: проксимальдан дистальға қарай – көлденең сегмент (аксиалды жазықтық), базальдық ламелла (корональды жазықтық) және тік сегмент (сагиттальды жазықтық). Олар жоғарғы жақ, алдыңғы және ортаңғы этмоидтық пазулардың тесіктерінің үстінен төмен қарай созылады және пазуларды қысымды мұрын ауа ағынымен тікелей жанасудан қорғау үшін буферлік рөл атқарады. Көптеген жұтылған ауа ағындары төменгі конха мен ортаңғы меатус арасында өтеді. Кейде жоғары конхадан жоғарырақ жерде жоғары конха жұбы кездеседі. Егер болса, олар әдетте кішкентай қырқа түрінде болады.

Функция

Конхейлер мұрынның шырышты қабығының көп бөлігін құрайды және қалыпты тыныс алу үшін қажет. Олар ауа ағынының қысымын және температураны сезетін жүйке рецепторларымен (тригеминальды жүйке жолы арқылы, бесінші бас сүйек жүйкесімен байланысты) байытылған, бұл ауа райының өзгеруіне және организмнің қажеттіліктеріне жауап ретінде мұрынның бітелуі мен деконгестиясына қабілеттілікті қамтамасыз етеді. Негізгі аллергияны немесе тітіркендіргішті емдеу турбиналардың ісінуін азайтуы мүмкін. Егер жағдай жақсармаса немесе мұрын пердесінің қисаюын емдеу үшін турбиналық операция қажет болуы мүмкін.

Хирургиялық операция

Турбиналарды кішіте түсіру – турбиналардың (көбінесе төменгі турбиналардың) мөлшерін азайтуға жасалатын операция. Әр түрлі техникалар бар, оның ішінде биполярлы радиожиіліктік абляция (сомопластика деп те аталады), электрокоагуляция және суық металл құралдарды қолдану (мысалы, микродебридер). Турбинектомия – турбиналарды (көбінесе төменгі турбиналарды) алып тастауға жасалатын хирургиялық операция. Турбиналарды кішіте түсіру кезінде турбина тінінің тек шағын бөлігі алынады, себебі турбиналар тыныс алу үшін маңызды. Турбинектомия көбінесе бұрын жасалған турбиналарды кішіте түсіру операциясынан кейін де белгілері сақталатын пациенттерге қолданылады. Төменгі немесе ортаңғы турбиналарды кішіте түсірудің қаупі бос мұрын синдромына әкелуі мүмкін. Конха булоза – ортаңғы турбинаның қалыптан тыс пневматизациясы, ол синус саңылауларының қалыпты желдетуіне кедергі келтіріп, қайталамалы синуситке себеп болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, созылмалы белгілерді жою үшін конха булозаны резекциялау қажет болуы мүмкін.

Басқа жануарлар

Жалпы, жануарларда мұрын қуысы – мұрын қуысында орналасқан жұқа сүйек немесе шеміршектің күрделі құрылымдары. Бұл құрылымдар екі функцияны атқаратын шырышты қабықтармен қапталған. Олар ауадағы химиялық заттарды сіңіруге арналған аумақты ұлғайту арқылы иіс сезімін жақсарта алады, сондай-ақ дем алынған ауаны жылытып, ылғалдандырып, өкпелердің құрғап кетуін болдырмау үшін ауадан жылу мен ылғалды сіңіреді. Иіс сезу турбинаттары барлық тірі төрт аяқты жануарларда кездеседі, ал тыныс алу турбинаттары көптеген сүтқоректілер мен құстарда болады. Тыныс алу турбинаттары бар жануарлар өкпелерін кептірмей тез дем ала алады, нәтижесінде метаболизмі жылдамдайды. Иттер мен басқа да қанатты жануарлар жақсы дамыған мұрын турбинаттарына ие. Бұл турбинаттар қарсы ағымдағы жылу алмасу жүйесінде олардың максиллотурбинаттарының (максилла сүйегінде орналасқан турбинаттар) бетіндегі кішкентай артериялар мен веналар арасында жылу алмасуын қамтамасыз етеді. Иттердегі жақсы дамыған турбинаттардың суды сақтау және терморегуляциялық қабілеттері, иттерге (үй иттері мен олардың жабайы ата-бабалары – шұбар қасқырлар) Арктиканың қатал ортасында және Солтүстік Еуразия мен Солтүстік Американың басқа да суық аймақтарында тірі қалуға мүмкіндік берген маңызды бейімделулер болуы мүмкін. Сүтқоректілердің максиллотурбинаттары ылғалды жинау үшін ауа ағынының жолында орналасса, сүтқоректілер мен бауырымен жорғалаушылардың сезім турбинаттары ауа ағынынан алыс, мұрын жолынан жоғары және артқы жағында орналасқан. Гланосухтың мұрын қуысында төмен орналасқан қырлары бар, бұл оның ауа ағынының тікелей жолында болған максиллотурбинаттары болғанын көрсетеді. Максиллотурбинаттар өте жұқа немесе шеміршек тәрізді болғандықтан сақталмаған болуы мүмкін. Сондай-ақ, бұл қырлар турбинаттар емес, иіс сезу эпителийімен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, максиллотурбинаттардың болуы Гланосухтың мұрын жолының кептірілмеуімен тез дем ала алатынын және сондықтан эндотерм болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бірақ кейбір қазбаларда олардың бар екеніне жанама дәлелдер бар. Тыныс алу турбиналарын қолдауға ұқсас рудиментарлық қырлар триас кезеңінің цинодонттарынан, мысалы, тринаксодон мен диадемодоннан табылған. Бұл олардың метаболизмінің жоғары жылдамдығы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Палеонтолог Джон Рубен және басқалар динозаврларда мұрын турбинаттарының ешқандай дәлелі табылмағанын айтады. Олар зерттеген барлық динозаврлардың мұрын жолдары тым тар және мұрын турбинаттарын орналастыру үшін тым қысқа болған, сондықтан динозаврлар тыныс алатын сүтқоректілер немесе құстар сияқты метаболизм жылдамдығын сақтай алмаған, өйткені олардың өкпелері кепкен болар еді. Алайда, бұл пікірге қарсылықтар айтылды. Мұрын турбинаттары кейбір құстарда, мысалы, күйес құстарда, Procellariiformes және Falconiformes-та жоқ немесе өте кішкентай. Олар сондай-ақ кейбір сүтқоректілерде, мысалы, қарақұмықтарда, жарғанаттарда, пілдерде, киттерде және көптеген приматтарда жоқ немесе өте аз, бірақ бұл жануарлар толық эндотермиялық және кейбір жағдайларда өте белсенді. Сонымен қатар, анкилозавр динозавры Сайханияда сүйектелген турбинат сүйектері анықталды.