Бежа тілі: Солтүстік Африка кушит тілінің бір саласы

Кіріспе

Солтүстік-шығыс Африканың кушит тілі

Бежа (Bidhaawyeet немесе Tubdhaawi) – Қызыл теңіздің батыс жағалауында бежа халқы қолданатын афроазиялық тіл отбасының кушит тілі. Оның тұрғындары Мысыр, Судан және Эритреяның бір бөлігінде қоныстанған. 2022 жылы Ethnologue мәліметтері бойынша Суданда 2 550 000 бежа тілінде сөйлейтін адам болса, Эритреяда – 121 000 адамды құрады. 2023 жылғы мәліметтерге сәйкес, Мысырда шамамен 88 000 бежа тілінде сөйлейтін адам бар. Барлық үш елдегі тілде сөйлейтіндердің жалпы саны 2 759 000-ға жетеді.

Атауы

Бежа есімі بجا сөзінен шыққан және ағылшын тіліндегі әдебиетте ең көп кездеседі. Бұл тілдің иелері Bidhaawyeet (белгісіз) немесе Tubdhaawi (белгілі) терминдерін қолданады.

Жіктеу

Бежа тілін көптеген тіл білімі мамандары афроазиялық тіл отбасының кушит тармағының бір бөлігі деп санайды, ол Солтүстік кушит кіші тобының жалғыз мүшесі болып табылады. Осыған байланысты, бежа тілінде тек оған ғана тән бірқатар тілдік жаңалықтар бар, дәл осы жағдай кушит тілінің басқа кіші топтарында да байқалады (мысалы, агау немесе Орталық кушит тілдерінің ерекшеліктері). Бежа тілінің басқа кушит тілдерінен өзгешеліктері де, әдетте, тармақтың қалыпты өзгерісі деп есептеледі. Солтүстік кушит тармағының кушит тілінің басқа тармақтарымен байланысы белгісіз. Кристофер Эррет протокушит тілінің дауысты веляр фрикативтерінің девойцизациялануына сүйене отырып, Солтүстік кушит тілінің басқа тармақтарға қарағанда Оңтүстік кушит тіліне жақын болуы мүмкін деген гипотеза ұсынады. Бежа тілінің кушит тілінің тәуелсіз тармағы ретінде анықталуы 1925 және 1951 жылдар аралығында Энрико Серуллидің жұмысына байланысты. Бежа тілінің тілдік жаңалықтарына байланысты Роберт Хетзрон оның афроазиялық тілдердің тәуелсіз тармағын құрайтынын мәлімдеді. Хетзронның бұл ұсынысы басқа тіл білімі мамандары тарапынан қабылданбады, ал Серуллидің бежа тілін Солтүстік кушит тармағының жалғыз мүшесі ретінде тануы кушит тілдер отбасының ішкі қатынастары туралы басқа да түрлі ұсыныстарға қарамастан, бүгінгі күні де стандартты болып саналады.

Зат есімдер, мақалалар және қосымша сөздер

Бежа тіліндегі есімдер мен сын есімдердің екі жынысы бар: еркек және әйел, екі саны: жекеше және көпше, екі жағдайы: атау және көлбеу, сондай-ақ нақты, белгісіз немесе байланысты күйде болуы мүмкін. Жынысы, жағдайы және нақтылығы есімнің өзінде емес, клитикалар мен жұрнақтар арқылы білдіріледі. Бежа тілінде жекеше және көпше түбірлерінің сәйкестігі болжамсыз.

Сифаттар

Сифаттар есімдік сөз тіркестеріндегі негізгі сөздерден кейін келеді. Олар жыныс, сан, жақ және анықтық бойынша үйлеседі және зат есімдермен бірдей формадағы жақ және анықтық көрсеткіштерін алып жүреді.

Қажеттілік

Үшінші тұлғадағы еркек жыныстың оңдық бұйрық түрі – етістіктің бастапқы түрі. Әлсіз етістіктердің соңғы ұсынысы aa, ал күшті етістіктердің соңғы ұсынысы a болады. Әлсіз және күшті етістіктер үшін теріс бұйрық baa (еркек жекеше және ортақ көпше үшін) және bii (әйел жекеше үшін) префикстерінің бірдей жиынтығы арқылы жасалады. Күшті етістіктерде теріс бұйрық түбірі қолданылады, онда дауысты ұзақ болады. + Әлсіз етістік: giigaa "кет" Оң Теріс 2ж. е. giig aa baa giig aa 2ж. ә. giig ii bii giig ii 2к. giig aana baa giig aana

+ Күшті етістік: fidiga "аш" Оң Теріс 2ж. е. fidig a baa fidiig a 2ж. ә. fidig i bii fidiig i 2к. fidig na baa fidiig na

Өткен үздіксіз/аористік

Күшті етістіктердің өткендегі жалғау түбірі басқа етістік түбірлерінен туындамайды. Өткендегі жалғаудың жоқ түрі өткен шақтың жоқ түрімен бірдей: өткен шақтың тек бір ғана жоқ формасы бар. Әлсіз және күшті етістіктер үшін өткен шақтың жоқ түрі девербальді қатысушы немесе конвербальді форма арқылы жасалады (жоғарыда қараңыз), одан кейін "болу" деп аталатын есімдіктің қазіргі шақтағы жоқ түрі келеді. Ведекинд, Ведекинд және Муса өткендегі жалғауды «қашықтағы өткендегі әдеттегі, қайталама әрекеттер» үшін қолданылатыны ретінде сипаттайды. Бұл қарсы фактілік шартты сөйлемдерде қолданылатын етістік жұптасу, бұл Ропердің осы шақты «шартты» деп анықтауына себеп болды. Ол сонымен қатар әңгімелерде жиі қолданылады. + Әлсіз етістік: giigaa "кету" Оң Теріс 1sg giig i giig aab kaaki 2sg. м giig tiya giig aab kittaa 2sg. ә giig tiyi giig aat kittaayi 3sg. м giig i giig aab kiiki 3sg. ә giig ti giig aat kitti 1pl giig ni giig aab kinki 2pl giig tiina giig aab kitteena 3pl giig iin giig aab kiikeen + Күшті етістік: fidiga "ашу" Оң Теріс 1sg iifdig fidg aab kaaki 2sg. м t iifdig a fidg aab kittaa 2sg. ә t iifdig i fidg aat kittaayi 3sg. м iifdig fidg aab kiiki 3sg. ә t iifdig fidg aab kitti 1pl n iifdig fidg aab kinki 2pl t iifdig na fidg aab kitteena 3pl iifdig na fidg aab kiikeen

Өткен / кемелді

Өткен немесе толықталған шақтың күшті етістіктерінің түбірі, цитаталық форманың (бұйрық) түбірімен бірдей, болжамды дыбысталу өзгерістерімен. Жоқ деу түрі, өткен уақыттың жалғасқан/аор шамымен (жоғарыда) бірдей. + Әлсіз етістік: giigaa "кет" Оң Теріс 1д. giig an giig aab kaaki 2д. е. giig taa giig aab kittaa 2д. ә. giig taayi giig aat kittaayi 3д. е. giig iya giig aab kiiki 3д. ә. giig ta giig aat kitti 1к. giig na giig aab kinki 2к. giig taana giig aab kitteena 3к. giig iyaan giig aab kiikeen + Күшті етістік: fidiga "аш" Оң Теріс 1д. a fdig fidg aab kaaki 2д. е. ti fdig a fidg aab kittaa 2д. ә. ti fdig i fidg aat kittaayi 3д. е. i fdig fidg aab kiiki 3д. ә. ti fdig fidg aab kitti 1к. ni fdig fidg aab kinki 2к. ti fdig na fidg aab kitteena 3к. i fdig na fidg aab kiikeen

Қазіргі/жетіспейтін

Қазіргі немесе кемелсіз етістіктің күшті оң пішімдері үшін екі түбірі бар, ал күшті теріс түбірі бұйрық етістігінде (сондай-ақ өткен/кемелдік етістіктерде) қолданылатын түбірмен бірдей. Әлсіз теріс етістіктер оң өткен/кемелдік пішімдеріне *ka* префиксін қосады. + Әлсіз етістік: *giigaa* "кет" Оң Теріс 1сг. *giig ani* *ka giig an* 2сг. ер. *giig tiniya* *ka giig taa* 2сг. әйел. *giig tinii* *ka giig taayi* 3сг. ер. *giig inii* *ka giig iya* 3сг. әйел. *giig tini* *ka giig ta* 1көп. *giig nay* *ka giig na* 2көп. *giig teena* *ka giig taana* 3көп. *giig een* *ka giig iyaan* + Күшті етістік: *fidiga* "аш" Оң Теріс 1сг. *a fandiig* *kaa fdig* 2сг. ер. *fandiig a* *kit fidig a* 2сг. әйел. *fandiig i* *kit fidig i* 3сг. ер. *fandiig* *kii fdig* 3сг. әйел. *fandiig* *kit fidig* 1көп. *ni fadig* *kin fdig* 2көп. *ti fadig na* *kit fidig na* 3көп. *i fadig na* *kii fdig na*

Болашақ

Болашақтағы мықты түбірді Ведэкинд, Ведэкинд және Муса мен Ванхоув әртүрлі сипаттайды. Екеуі де бұл – тұрақты түбір, одан кейін “айту” мағынасындағы diya етістігінің қазіргі/кемелсіз формасы. Ведэкинд, Ведэкинд және Мусаның мықты түбірі өткенге ұқсас жалғастырылған/аорист түбіріне (келесі бөлімде) ұқсас, және барлық сандар, жыныстар мен тұлғалар үшін бірдей, бірінші көптік тұлғадан басқа, онда n префиксі бар. Ванхоув үшін жекеше және көпше түбірлер бар, олар өткенге ұқсас жалғастырылған/аористтің бірінші жекеше және көпше түбірлерімен сәйкес келеді. Сол сияқты, әлсіз етістіктер үшін Ведэкинд, Ведэкинд және Муса i әрпімен бітетін болашақ түбірді, содан кейін diya етістігінің қазіргі/кемелсіз формасын қолданады. Ванхоув i әрпін жекеше болашақ, ал ni әрпін жалпы көпше деп қарастырады. Теріс етістіктер үшін diya етістігінің теріс қазіргі/кемелсіз формасы жалғанған көмекші етістік ретінде қолданылады. + Әлсіз етістік: giigaa "кет" Оң Теріс 1сг giig i andi giig i kaadi 2сг. м giig i tindiya giig i kiddiya 2сг. ә giig i tindii giig i kiddiyi 3сг. м giig i indi giig i kiidi 3сг. ә giig i tindi giig i kiddi 1көп giig ni neeyad giig ni kindi 2көп giig i teeyadna (Vanhove: giig ni teeyadna) giig i kiddiina (Vanhove: giig ni kiddiina) 3көп giig i eeyadna (Vanhove: giig ni eeyadna) giig i kiidiin (Vanhove: giig ni kiidiin) + Мықты етістік: fidiga "аш" Оң Теріс 1сг iifdig andi iifdig kaadi 2сг. м iifdig tindiya iifdig kiddiya 2сг. ә iifdig tindii iifdig kiddiyi 3сг. м iifdig indi iifdig kiidi 3сг. ә iifdig tindi iifdig kiddi 1көп niifdig neeyad niifdig kindi 2көп iifdig teeyadna (Vanhove: niifdig teeyadna) iifdig kiddiina (Vanhove: niifdig kiddiina) 3көп iifdig eeyadna (Vanhove: niifdig eeyadna) iifdig kiidiin (Vanhove: niifdig kiidiin) (ЕСКЕРТУ: Ведэкинд, Ведэкинд және Муса CiCiC түріндегі етістіктерде өткенге ұқсас жалғастырылған [аорист] және болашақ түбірлердің бірдей болатынын қарастырады. Басқа түбірлердегі кейбір етістіктердің түбірлері әртүрлі, бұл олардың сипаттаған формалары мен Ванхоувтың сипаттаған формалары арасындағы үлкен айырмашылыққа әкеледі.) Э. М. Ропер, Ванхоув сияқты бірдей диалектті сипаттайды, қолданылған түбірді өткенге ұқсас жалғастырылған/аорист (оның пікірінше, “шартты” – жоғарыда қараңыз) ретінде анықтайды, дәл Ванхоув сияқты. Алайда, ол n префиксін тек бірінші көптік тұлғада қолданылатынын түсіндіреді, Ведэкинд, Ведэкинд және Муса сияқты.

The strong future stem is described differently by Wedekind, Wedekind, and Musa and by Vanhove. Both agree that it is a fixed stem followed by a present/imperfective conjugated form of the verb diya "to say." Wedekind, Wedekind, and Musa's strong stem is similar to the past continuous/aorist stem (next section), and identical for all numbers, genders, and persons, except the first person plural, which has a prefixed n For Vanhove, there are distinct singular and plural stems which are identical to the past continuous/aorist first person singular and plural, respectively. Similarly, for weak verbs, Wedekind, Wedekind, and Musa have a future stem ending in i with a first person plural ni, followed by a present tense/imperfective conjugation of diya. Vanhove sees the i as a singular future, and the ni as a general plural. For negative verbs, the negative present/imperfective of diya is used as the conjugated auxiliary. + Weak Verb: giigaa "go away" Positive Negative 1sg giig i andi giig i kaadi 2sg. m giig i tindiya giig i kiddiya 2sg. f giig i tindii giig i kiddiyi 3sg. m giig i indi giig i kiidi 3sg. f giig i tindi giig i kiddi 1pl giig ni neeyad giig ni kindi 2pl giig i teeyadna (Vanhove: giig ni teeyadna) giig i kiddiina (Vanhove: giig ni kiddiina) 3pl giig i eeyadna (Vanhove: giig ni eeyadna) giig i kiidiin (Vanhove: giig ni kiidiin)

+ Strong Verb: fidiga "open" Positive Negative 1sg iifdig andi iifdig kaadi 2sg. m iifdig tindiya iifdig kiddiya 2sg. f iifdig tindii iifdig kiddiyi 3sg. m iifdig indi iifdig kiidi 3sg. f iifdig tindi iifdig kiddi 1pl niifdig neeyad niifdig kindi 2pl iifdig teeyadna (Vanhove: niifdig teeyadna) iifdig kiddiina (Vanhove: niifdig kiddiina) 3pl iifdig eeyadna (Vanhove: niifdig eeyadna) iifdig kiidiin (Vanhove: niifdig kiidiin)

(NB: Wedekind, Wedekind, and Musa see verbs of the form CiCiC as having identical past continuous [aorist] and future stems. Some verbs of other forms have different stems, which would lead to a greater divergence between the forms described by them and those described by Vanhove.) E. M. Roper, describing the same dialect as Vanhove, identifies the stem employed as being identical to the past continuous/aorist (for him, "conditional"—see above), just as Vanhove does. However, he understands the form with n as being used only with the first person plural, as Wedekind, Wedekind, and Musa do.

Қасақана/қалаулы

Болашақтан өзге, Bidhaawyeet-те де бір әрекет жасау немесе оны іске асыру ниетін білдіретін ұқсас форма бар. Сөздік түбірі барлық тұлғалар, жыныстар мен сандар үшін «-а» жұрнағын қосады, одан кейін болашақ сияқты, «деу» мағынасындағы diya етістігінің қазіргі/аяқталмаған шақ түрі келеді.

Сөздік

Дэвид Коэн (1988) лексико-статистикалық талдау арқылы Бежа тілінің шамамен 20% негізгі сөздік қорын Шығыс Кушит тобына жататын Афар және Сомали тілдерімен, сондай-ақ географиялық жағынан ең жақын афроазиялық тілдердің бірі – Орталық Кушит тобына жататын Агау тілдерімен ортақ екенін анықтады. Бұл көрсеткіш басқа кушит тілдерінде де, мысалы, Афар және Оромо тілдерінде де кездесетін ортақ лексикалық терминдердің пайызымен сәйкес келеді. Вацлав Блажек (1997) тілдер мен деректерді глоттохронологиялық әдіспен жан-жақты зерттеді. Ол Бежа тілі мен прото-Шығыс Кушит тілі арасында 40% туыс сөздердің болуын, ал Бежа тілі мен Орталық Кушит тілі арасында шамамен 20% туыс сөздердің болуын анықтады, бұл Коэннің тапқан нәтижесімен ұқсас. Бежа тілінің сөздік қорының елеулі бөлігі араб тілінен алынған сөздерден құралған. Эритрея мен Судан елдеріндегі кейбір сөздер Тигр тілінен қарыз сөздер болып табылады. Анджей Заборски Бежа және Египет тілдерінің сөздік қорындағы жақын параллелизмді атап өтті. Бежа тіліндегі жалғыз дербес сөздік – Лео Рейништың 1895 жылы жарық көрген Wörterbuch der Beḍauye Sprache сөздігі. Е. М. Ропердің 1928 жылғы «Tu Beḍawiɛ: Судан үкіметінің қызметкерлеріне арналған бастауыш нұсқаулық» кітабына қосымша ретінде кең көлемді сөздік енгізілген, және бұл сөздік соңғы кездегі кушит тілдерін салыстыру жұмыстарының негізіне айналды. Клаус және Шарлотта Ведекинд пен Абузейнаб Мусаның 2007 жылы жарық көрген «Бежа тілінің грамматикасы (Шығыс Судан)» кітабына шамамен 7000 сөзден тұратын лексика жазылған CD қоса берілген, оның көп бөлігі бір сөзден тұратын түсіндірмелерден құралған. Клаус Ведекинд, Абузейнаб Мухамед, Фекки Махамед және Мохамед Талиб Бежа-араб-ағылшын сөздігін дайындау үстінде жұмыс істеп жатқан, бірақ Ведекиндтің қазасынан кейін оның жарық көруі тоқтап қалған сияқты. Мартин Ванхоув 2006 жылы Бежа-араб-ағылшын-француз сөздігін жарыққа шығаратынын хабарлады. Бірақ ол әлі жарық көрген жоқ. Бежа ғалымы Мұхаммед Адароб Охадж 1972 жылы магистрлік диссертациясы ретінде Бежа-араб сөздігін жасады. Ол да әлі жарық көрген жоқ.

Свадэш тізімі

Келесі тізім Wedekind, Wedekind және Musa-ның 2007 жылғы грамматикасы мен Roper-дің 1928 жылғы нұсқаулығынан алынған. Есімдер белгісіз жағдайдағы (аккузатив) формада берілген (цитаталық форма); әйтпесе, соңы «-а» мен аяқталатын формалар әйелдік, ал қалғандары еркек. Етістіктер жекеше еркек түріндегі бұйрық сөздерде келтірілген. №. English BejaBidhaawyeet 1 Мен aneeb (жағдай), ani (атай) 2 Сен (жекеше) barook (еркек жағдай), batook (әйел жағдай), baruuk (еркек атай), batuuk (әйел атай) 3 Біз hinin 4 Бұл oon (еркек жағдай), toon (әйел жағдай), uun (еркек атай), tuun (әйел атай) 5 Сол been 6 Кім aab (жағдай), aaw (атай) 7 Не naa 8 Жоқ — 9 Барлық kass 10 Көп gwidaab 11 Бір gaal (еркек), gaat (әйел) 12 Екі maloob 13 Үлкен win 14 Ұзын saraaraab 15 Кішкентай dibiloob 16 Әйел takat 17 Ер адам (есейген) tak 18 Адам m'aadamiib 19 Құс kilaay (жекеше), kilay (көпше) 20 Ит yaas (жекеше), yas (көпше) 21 Тыныш taat (жекеше), tat (көпше) 22 Ағаш hindiib (жекеше/көпше) 23 Дәнек teeraab (жекеше/көпше) 24 Жапырақ raat (жекеше), rat (көпше) 25 Түбір gadam (жекеше), gadamaab (көпше) 26 Қабық (ағаштың) adhift (жекеше), adhifaat (көпше); hindi shadhiidh 27 Тері adeeb 28 Ет shaat 29 Қан booy 30 Сүйек miitaatt (жекеше), miitatt (көпше) 31 Май (есім) l'aab; dhhaab 32 От n'eet 33 Жұмыртқа kwhiib 34 Мүйіз d'aab 35 Құйрық niiwaat 36 Қауырсын tambaat/timbaat 37 Балық ashoob 38 Шаш hamoot 39 Бас girmaab 40 Құлақ angwiil (жекеше), angwil (көпше) 41 Көз liiliit; gw'aj 42 Тырнақ n'af 43 Мұрын ginuuf (жекеше), ginif (көпше) 44 Ауыз yaf (жекеше), yafaab (көпше) 45 Тіс kwiriib 46 Тіл (орган) miid(al)aab (жекеше), miid(al)ab (көпше) 47 Аяқ ragad (жекеше), ragadaab (көпше) 48 Тізе gindhif/gindif (жекеше), gindhifaab/gindifaab (көпше) 49 Қол ayeeb 50 Қарны f'iib 51 Мойын alaat 52 Кеуде nigw 53 Жүрек (орган) gin'aab 54 Бауыр seet 55 Ішу gw'a 56 Жеу tamaa 57 Шағу finika 58 Көру rhaa 59 Есту maasiwa 60 Білу kana 61 Ұйықтау diwaa 62 Өлу yaya 63 Өлтіру dira 64 Жүзу nidabaa 65 Ұшу firaa 66 Жүру hiireeraa 67 Келу m'aa 68 Жатқан (мысалы, төсекке) b'iya 69 Отыру sa'a; thathaa 70 Тұру gada 71 беру hiya 72 Айтқан diya 73 Күн yint 74 Ай tirigt 75 Жұлдыз hayiikw 76 Су yam 77 Жаңбыр bireeb 78 Тас aweeb 79 Құм isseet 80 Жер burt; haash 81 Бұлт baal (әйел жекеше), baalaat (көпше); sahaab 82 Түтін eegaab 83 Күл n'eetehaash 84 Жағу liwa (өтпелі), lawa (өтпес) 85 Жол darab 86 Тау ribaab 87 Қызыл adaroob 88 Жасыл sootaay 89 Сары — 90 Ақ eeraab 91 Қара hadal 92 Түн hawaad (жекеше), hawad (көпше) 93 Жылы naba' 94 Суық m'akwaraab; l'aab 95 Толық ataab 96 Жаңа gayiib 97 Жақсы daayiib 98 Дөңгелек kwadhaadh; kwalaal 99 Құрғақ balamaab 100 Аты sim

The following list is drawn from Wedekind, Wedekind, and Musa's 2007 grammar and Roper's 1928 handbook. Nouns are given in indefinite accusative forms (the citation form); unless marked otherwise, forms that end in are feminine and all others are masculine. Verbs are given in the singular masculine imperative. No. English BejaBidhaawyeet 1 I aneeb (acc), ani (nom) 2 you (singular) barook (m. acc), batook (f. acc), baruuk (m. nom), batuuk (f. nom) 3 we hinin 4 this oon (m. acc), toon (f. acc), uun (m. nom), tuun (f. nom) 5 that been 6 who aab (acc), aaw (nom) 7 what naa 8 not — 9 all kass 10 many gwidaab 11 one gaal (m), gaat (f) 12 two maloob 13 big win 14 long saraaraab 15 small dibiloob 16 woman takat 17 man (adult male) tak 18 man (human being) m'aadamiib 19 bird kilaay (s), kilay (p) 20 dog yaas (s), yas (p) 21 louse taat (s), tat (p) 22 tree hindiib (s/p) 23 seed teeraab (s/p) 24 leaf raat (s), rat (p) 25 root gadam (s), gadamaab (p) 26 bark (of a tree) adhift (s), adhifaat (p); hindi shadhiidh 27 skin adeeb 28 meat shaat 29 blood booy 30 bone miitaatt (s), miitatt (p) 31 fat (noun) l'aab; dhhaab 32 fire n'eet 33 egg kwhiib 34 horn d'aab 35 tail niiwaat 36 feather tambaat/timbaat 37 fish ashoob 38 hair hamoot 39 head girmaab 40 ear angwiil (s), angwil (p) 41 eye liiliit; gw'aj 42 fingernail n'af 43 nose ginuuf (s), ginif (p) 44 mouth yaf (s), yafaab (p) 45 tooth kwiriib 46 tongue (organ) miid(al)aab (s), miid(al)ab (p) 47 foot ragad (s), ragadaab (p) 48 knee gindhif/gindif (s), gindhifaab/gindifaab (p) 49 hand ayeeb 50 belly f'iib 51 neck alaat 52 breast nigw 53 heart (organ) gin'aab 54 liver seet 55 to drink gw'a 56 to eat tamaa 57 to bite finika 58 to see rhaa 59 to hear maasiwa 60 to know kana 61 to sleep diwaa 62 to die yaya 63 to kill dira 64 to swim nidabaa 65 to fly firaa 66 to walk hiireeraa 67 to come m'aa 68 to lie (as in a bed) b'iya 69 to sit sa'a; thathaa 70 to stand gada 71 to give hiya 72 to say diya 73 sun yint 74 moon tirigt 75 star hayiikw 76 water yam 77 rain bireeb 78 stone aweeb 79 sand isseet 80 earth burt; haash 81 cloud baal (f. s), baalaat (p); sahaab 82 smoke eegaab 83 ashes n'eetehaash 84 to burn liwa (tr), lawa (intr) 85 road darab 86 mountain ribaab 87 red adaroob 88 green sootaay 89 yellow — 90 white eeraab 91 black hadal 92 night hawaad (s), hawad (p) 93 warm naba' 94 cold m'akwaraab; l'aab 95 full ataab 96 new gayiib 97 good daayiib 98 round kwadhaadh; kwalaal 99 dry balamaab 100 name sim
Beja handles negation through distinct negative polarity conjugation. There is no lexical "not." In some dialects liiliit means "pupil." Ragad refers to the foot and leg. This is a rare suppletive imperative. Other forms of the verb have no and are constructed around a consonantal root Sootaay covers the blue green range.

Бежа тілінде жоқ сөздерді білдіру үшін ерекше отрицательный түрлендіру қолданылады. Жеке «жоқ» сөзі жоқ. Кейбір диалекттерде liiliit «оқушы» дегенді білдіреді. Рагда - аяқ пен тізе. Бұл сирек кездесетін бұйрық сөз. Осы етістіктің басқа түрлерінде «-а» жоқ және олар дауыссыз түбірдің айналасында құрылған. Sootaay көк және жасыл түстерін қамтиды.