Кіріспе

Тыныс алу жүйесінің негізгі органы

Өкпелер – адамдар мен көптеген басқа жануарлардың, соның ішінде кейбір қабықшалар мен балықтардың тыныс алу жүйесінің орталық мүшелері. Сүтқоректілер мен көптеген басқа омыртқалы жануарларда екі өкпе жүректің екі жағында, омыртқа бағанының жанында орналасқан. Олардың тыныс алу жүйесіндегі қызметі – ауадан оттегіні алып, қан ағынына жіберу, ал қан ағынынан көмірқышқыл газын атмосфераға шығару, яғни газ алмасу процесін жүзеге асыру. Өкпе қабығы (плевра) жұқа, тегіс және ылғалды болып келеді, ол тыныс алу кезінде өкпе мен кеуде қуысының арасындағы үйкелісті азайтады, өкпелердің оңай және еркін қозғалуына мүмкіндік береді. Тыныс алу түрлі жануарларда түрлі бұлшықет жүйелері арқылы жүзеге асырылады. Сүтқоректілер, жорғалаушылар және құстар тыныс алуды қолдау және жетілдіру үшін әртүрлі бұлшықеттерін пайдаланады. Ерте тетраподтарда ауа жұтқыншақ бұлшықеттері арқылы ауыз қуысының сору арқылы өкпеге жіберілген, бұл механизм амфибияларда да кездеседі. Адамда тыныс алуды басқаратын негізгі бұлшықет – диафрагма. Өкпелер сонымен қатар дауыс дыбыстарын, оның ішінде адам сөйлеуін мүмкін ететін ауа ағынын қамтамасыз етеді. Адамда екі өкпе бар, біреуі сол жақта, екіншісі оң жақта. Олар кеуде қуысының ішінде орналасқан. Оң өкпе сол өкпеден үлкен және ауыр, себебі сол өкпе кеуде қуысында жүрекпен орын бөліседі. Екі өкпенің салмағы шамамен ... құрайды. Өкпелер – трахеядан басталып, бронхтар мен бронхиолаларға тармақталатын төменгі тыныс алу жолдарының бөлігі, олар өткізгіш аймақ арқылы кіретін ауаны қабылдайды. Өткізгіш аймақ соңғы бронхиолаларда аяқталады. Бұл бронхиолалар тыныс алу аймағының тыныс алу бронхиолаларына бөлінеді, олар альвеолалық өзектерге тармақталады, ал олар газ алмасу жүретін альвеолалық қыптарды құрайтын альвеолаларды тудырады. Альвеолалар тыныс алу бронхиолалары мен альвеолалық өзектердің қабырғаларында да сирек кездеседі. Барлық өкпеде шамамен ... тыныс жолдары мен 300-ден 500 миллионға дейін альвеола бар. Әр өкпе екі қабықтан (плеврадан) тұратын плевралық қапшамен қоршалған; қабықтардың арасында плевралық сұйықтықтың жұқа қабаты болады, ол тыныс алу кезінде қабықтардың бір-біріне үйкеліссіз жылжуына мүмкіндік береді. Ішкі плевра сонымен қатар әр өкпені бөліктерге – жапырақшаларға бөледі. Оң өкпеде үш, сол өкпеде екі жапырақша бар. Жапырақшалар бұдан әрі бронхопульмонарлық сегменттерге және өкпе жапырақшаларына бөлінеді. Өкпелерде ерекше қанмен қамтамасыз ету жүйесі бар: өкпе артериясы арқылы жүректен оттегісіз қан келіп, альвеолалардың капиллярларында оттегімен толығады, ал өкпе тіндеріне бронхиалдық артерия арқылы оттегілі қан жеткізіледі. Оттегісіз қан жүректен өкпе артериясы арқылы өкпеге барады, онда альвеолалардың капиллярларында оттегімен қанығуына мүмкіндік туады. Қан оттегімен толысқаннан кейін өкпе венасы арқылы жүрекке қайта оралып, содан кейін дененің қалған бөліктеріне жіберіледі. Өкпе тіндеріне пневмония және өкпе қатерлі ісігі сияқты тыныс алу ауруларының көптеген түрлері әсер етуі мүмкін. Созылмалы обструктивті өкпе ауруына созылмалы бронхит пен эмфизема жатады, және ол темекі шегумен немесе зиянды заттарға ұшыраумен байланысты болуы мүмкін. Көмір шаңы, асбест талшықтары және кристалды кремний шаңы сияқты заттар салдарынан туындайтын өкпе аурулары да бар. Бронхит сияқты аурулар да тыныс алу жолдарына әсер етуі мүмкін. Өкпеге қатысты медициналық терминдер көбінесе латын сөзінен – pulmonarius ("өкпеге қатысты") алынған pulmo түбірімен басталады, мысалы, пульмонология, немесе грек сөзінен – πνεύμων ("өкпе") алынған pneumo түбірімен, мысалы, пневмония. Жанбас даму кезінде өкпелер ішек-қарынның алдыңғы бөлігінен, ас қорыту жүйесінің жоғарғы бөлігін құрайтын түтікшеден өсіп шығады. Өкпелер қалыптасқан кезде ұрық сумен толтырылған ұрықтық қапта болады, сондықтан олар тыныс алу үшін жұмыс істемейді. Қан артериялық канал арқылы өкпеден басқа жаққа бұрылады. Бірақ туғаннан кейін өкпе арқылы ауа өтуі басталады, ал бұрылыс арнасы жабылады, осылайша өкпе тыныс ала бастайды. Өкпелер ерте балалық шақта толық дамиды.

Анатомия

Өкпелер жүректің екі жағында, қабырға қуысында орналасқан. Олар конус пішіндес, жоғарғы бөлігі тар, дөңгелек және төменгі бөлігі кең, қисық болып келеді, ал кең негізі диафрагманың дөңгелек бетіне тіреледі. Сол өкпе жүрекпен орын бөліседі, сондықтан оның жиегінде сол өкпенің жүрек тілігі деп аталатын ойыс бар. Оң өкпе көлденең және көлбеу жарықтар арқылы үш бөлікке бөлінеді. Сол өкпе көлбеу жарық арқылы екі бөлікке бөлінеді, бұл жарық оң өкпедегі көлбеу жарыққа жақын орналасқан. Оң өкпедегі жоғарғы көлденең жарық жоғарғы (үстіңгі) бөлікті ортаңғы бөліктен ажыратады. Төменгі көлбеу жарық төменгі бөлікті ортаңғы және жоғарғы бөліктерден бөліп тұрады. Сол және оң өкпелердің сегменттері кестеде көрсетілген. Сегменттік анатомия өкпедегі ауру процестерін локализациялау үшін клиникалық жағынан пайдалы.

Оң өкпе

Оң өкпе сол өкпеге қарағанда көбірек бөлікшелер мен сегменттерге ие. Ол екі жарық арқылы – көлбеу және көлденең – үш бөлікшеге бөлінеді: жоғарғы, ортаңғы және төменгі. Көлденең жарық жоғарғы бөлікшені ортаңғы бөлікшеден бөліп тұрады. Ол өкпенің артқы жиегіне жақын орналасқан көлбеу жарықтан басталып, көлденең бағытта алға қарай жүреді де, алдыңғы жиегін төртінші қабырға шеміршегінің кеуде сүйек ұшының деңгейінде кесіп өтеді; медиастинальды бетінде ол гилумға дейін созылуы мүмкін. Оң өкпенің салмағы адамдар арасында әртүрлі болады, ерлердегі стандартты көрсеткіш диапазоны ал эми әйелдердегі көрсеткіш диапазоны .

Сол өкпе

Сол өкпе көлбеу жарықша арқылы екі бөлікке – жоғарғы және төменгі бөліктерге – бөлінеді. Бұл жарықша қабырғадан басталып, өкпенің сыртқы және орталық беттеріне дейін созылады, сонымен қатар өкпе қақпасының жоғары және төмен жағынан өтеді. Лингуланың екі бронхопульмонарлық сегменті бар: жоғарғы және төменгі. Трахея мен бронхтардың шырышты қабығы мен астыңғы қабатында лимфа капиллярларының торы бар. Шағын бронхтарда лимфа капиллярларының бір қабаты болады, ал альвеолаларда олар кездеспейді. Өкпелер организмдегі басқа ағзалардың барлығынан ірі лимфа дренаж жүйесімен қамтамасыз етілген. Әрбір өкпе висцеральді плевраның серозды қабықшасымен қоршалған, оның астында өкпе тініне жабысқан бос дәнекер тінінің қабаты орналасқан.

Тіркеу тіндері

Өкпенің дәнекер тіндері капиллярлар мен альвеола қабырғалары арасында тараған эластикалық және коллаген талшықтарынан тұрады. Эластин – клеткадан тыс матрицаның маңызды ақуызы және эластикалық талшықтардың негізгі құрауышы. Эластин тыныс алу кезіндегі үнемі созылуға қажетті серіктік пен иілгіштік қасиеттерін қамтамасыз етеді, бұл өкпеге серіктік делінеді. Ол сондай-ақ қажетті эластикалық қайтаруға жауапты. Эластин альвеолалардың ашылулары және альвеолалық қосылыстар сияқты жоғары кернеуге ұшырайтын аймақтарда көбірек шоғырланған. Өкпе нейроэндокринді жасушалары тыныс алу эпителийінің барлық бөліктерінде, оның ішінде альвеолалық эпителийде кездеседі, бірақ олар эпителий жасушаларының жалпы санының шамамен 0,5 пайызын құрайды. PNEC – бұл тыныс жолдарының қосылыс нүктелерінде ерекше шоғырланған, иннервацияланған тыныс жолдары эпителий жасушалары.

Бронхиалды тыныс жолдары

Бронхтарда толық емес трахеялық шеміршек сақиналары мен оларды ашық ұстап тұратын кішірек шеміршек пластиналары болады. Бронхиолалар шеміршекке сүйенуге тым тар, ал олардың қабырғалары тегіс бұлшықеттен тұрады, ал мұндай бұлшықеттер негізінен эпителийден ғана тұратын, тарырақ тыныс алу бронхиолаларында жоқ.

Тыныс алу жүйесі

Тыныс алу жолдарының өткізгіш аймағы соңғы бронхиолаларда аяқталады, олар тыныс алу бронхиолаларына тармақталады. Бұл тыныс алудың соңғы бірлігі – ацинус басталуын білдіреді, ол тыныс алу бронхиолаларын, альвеолалық түтіктерді, альвеолалық қаптарды және альвеолдарды қамтиды. Ацинус диаметрі 10 мм-ге дейін жетеді. Осылайша, ол альвеолалық түтіктерді, қаптарды және альвеолдарды қамтиды, бірақ тыныс алу бронхиолаларын қамтымайды. Екіншілік өкпеше деп сипатталатын бірлік – көбінесе өкпеше немесе тыныс алу өкпешесі деп аталатын өкпеше. Бұл өкпеше – көмекші құралсыз көруге болатын өкпенің ең кішкентай бөлігі. Тыныс алу бронхиоласы альвеолалық түтіктерге басталады, олар екі немесе одан да көп альвеолдарды қамтитын альвеолалық қаптарға жетеді. Микробиотада микобиота ретінде жиі кездесетін саңырауқұлақтардың туыстарына Candida, Malassezia, Saccharomyces және Aspergillus жатады.

Тыныс алу жолдары

Төменгі тыныс алу жолдары – тыныс алу жүйесінің бөлігі, трахеядан және оның астындағы құрылымдардан, соның ішінде өкпелерден тұрады. Трахея жұтқыншақтан ауа қабылдайды және оң және сол негізгі бронхтарға бөлінетін жерге (карина) қарай төмендейді. Бұл бронхтар оң және сол өкпелерге ауа жеткізеді, өкпе бөліктері үшін екінші және үшінші бронхтарға, ал одан кішірек және кішірек бронхиолаларға бөлінеді, содан кейін тыныс алу бронхиолаларына айналады. Бұл бронхиолалар өз кезегінде альвеолалық өзектер арқылы альвеолаларға ауа жеткізеді, онда газдар алмасуы жүреді. Көмірқышқыл газы қаннан өкпеге диффузияланып, сыртқа шығарылады. Өкпелердің жалпы бетінің ауданына қатысты бағалаулар әртүрлі; көбінесе оқулықтар мен БАҚ-та "теннис кортының көлемі" деп айтылса да, шындығында ол жеке корттың жартысынан да кіші. Өткізу аймағындағы бронхтар ауа жолдарын ашық ұстау үшін гиалинді шеміршекпен нығайтылған. Бронхиолаларда шеміршек жоқ, олардың орнына тегіс бұлшықеттермен қоршалған. Бұл процесс мукоцилиарлық тазалау арқылы жүзеге асырылады. Тыныс алу жолдарының тегіс бұлшықеттеріндегі өкпелік созу рецепторлары Hering-Breuer рефлексі деп аталатын рефлексті іске қосады, ол күшті дем алу кезінде өкпелердің тым толуына қарсы тұрады.

Қанмен қамтамасыз ету

Өкпе екі қан ағынымен қамтамасыз етіледі: бронхиялық және өкпелік айналым. Бронхиялық айналым бронхиялық артериялар арқылы, аортадан шығатын артериялар арқылы өкпелердің тыныс жолдарына тотыққан қан жеткізеді. Әдетте үш артерия болады: екеуі сол өкпеге, біреуі оң өкпеге, және олар бронхтар мен бронхиолалармен қатар тармақталады.

Жүйке жүйесі

Өкпелерді автономды жүйке жүйесінің жүйкелері қамтамасыз етеді. Парасимпатиялық жүйке жүйесінен келетін сигнал блуждающий жүйке арқылы беріледі. Өкпеде тыныс алу жолдарындағы бета-2 адренорецепторларына норэпинефриннің әсер етуінен туындайтын симпатикалық тонус та бар, бұл бронхтардың кеңеюіне себеп болады. Тыныс алу процесі ми сабағындағы тыныс орталығынан берілетін нервтік сигналдар арқылы іске асырылады, осы сигналдар мойындық тораптан (cervical plexus) френикалық жүйке арқылы диафрагмаға жеткізіледі.

Түрлілігі

Өкпе бөліктері анатомиялық өзгерістерге бейім. Оң өкпелердің 25%-ында көлденең интерлобарлық жарық толық болмайды, тіпті барлық жағдайлардың 11%-ында мүлдем жоқ болуы мүмкін. Сонымен қатар, 14% сол және 22% оң өкпелерде қосымша жарық табылды. Көлбеу жарық сол өкпелердің 21-47%-ында толық емес екені анықталды. Кейбір жағдайларда жарық жоқ немесе артық болуы мүмкін, нәтижесінде оң өкпеде екі бөлік ғана, ал сол өкпеде үш бөлік болады.

Даму

Адам өкпелерінің дамуы ларинготрахеялық жоғалаудан басталады және ұрықта бірнеше апта бойы, ал туғаннан кейін бірнеше жыл бойы жетіледі. Тыныс алу жолын құрайтын көмекей, трахея, бронхтар және өкпелер эмбриогенездің төртінші аптасында, алдыңғы ішектің қаудальдық бөлігіне жақын пайда болатын өкпе бүршігінен қалыптасады. Тыныс алу жолы тармақталған құрылымға ие және тыныс алу ағашы деп те аталады. Эмбрионда бұл құрылым тармақтану морфогенезі процесінде дамиды және тармақтың ұшының қайталап бөлінуі арқылы пайда болады. Өкпелердің дамуында (кейбір басқа мүшелердегідей) эпителий тармақталған түтіктерді құрайды. Өкпеде оң-сол симметриясы бар, және әрбір бронх бүршігі бронхқа айналатын түтікше эпителий ретінде өседі. Әрбір бронх бронхиолаларға тармақталады. Тармақтанудың себебі – әрбір түтікшенің ұшы екіге бөлінуі. Бесінші аптада оң бүршік үш екінші бронх бүршігіне, ал сол бүршік екі екінші бронх бүршігіне бөлінеді. Осыдан өкпе бөліктері пайда болады, оңда үш, солда екі. Келесі аптада екінші бүршіктер үшінші бүршіктерге тармақталады, әр жақта шамамен он бүршікке дейін. 16-шы аптадан 26-шы аптаға дейін бронхтар кеңейеді және өкпе тіндері жоғары қанмен қамтылады. Бронхиолалар мен альвеолалық өзектер де дамиды. 26-шы аптада соңғы бронхиолалар қалыптасады, олар екі тыныс алу бронхиоласына бөлінеді. 26-шы аптадан туғанға дейінгі кезеңде маңызды қан-ауа тосқауылы қалыптасады. Газ алмасуы жүретін I типті арнайы альвеола жасушалары, сондай-ақ өкпе беттік белсенділігін бөліп шығаратын II типті альвеола жасушалары пайда болады. Бұл зат альвеолалық беттегі беттік кернеуді төмендетеді, бұл альвеолалық қаптардың кеңеюіне мүмкіндік береді. Альвеолалық қаптарда альвеолалық өзектердің соңында пайда болатын бастапқы альвеолалар болады, ал олардың жеті ай шамасында пайда болуы шектеулі тыныс алуға мүмкіндік беретін және ерте туған нәрестенің тірі қалуы мүмкін болатын нүктені көрсетеді.

Туғаннан кейін

Бала дүниеге келгенде өкпесі өкпеден шыққан сұйықтықпен толы болады және кеңеймейді. Бала дүниеге келгеннен кейін оның орталық жүйке жүйесі температура мен қоршаған ортаның күрт өзгеруіне ден қояды. Бұл шамамен 10 секунд ішінде алғашқы тыныс алуға себеп болады. Туғанға дейін өкпелер ұрықтық өкпе сұйықтығымен толы болады. Алғашқы тыныс алғаннан кейін сұйықтық денеге сіңіріліп немесе сыртқа шығарылады. Өкпе қан тамырларындағы қарсылық төмендеп, газ алмасу үшін бетінің ауданы артады, содан кейін өкпе өздігінен тыныс ала бастайды. Бұл өкпе тіндеріне қан ағынының артуына әкелетін басқа да өзгерістермен бірге жүреді. Альвеолалық қабыршақтар жетілмеген өкпедегі бір капиллярлық желінің орнына екі капиллярлық желіге ие. Капиллярлық желі жетілгеннен кейін ғана өкпе қалыпты өсу фазасына ене алады. Альвеолалардың санының алғашқы өсуінен кейін альвеолалардың кеңею кезеңі де болады.

Газ алмасу

Өкпенің басты функциясы – өкпе мен қан арасындағы газ алмасу процесі. Альвеолалық және өкпе капиллярларындағы газдар жұқа қан-ауа тосқауылы арқылы тепе-теңдікке жетеді. Бұл жұқа мембрана (қалыңдығы шамамен 0,5–2 мкм) 300 миллионға жуық альвеолаға бүктеліп, газ алмасу үшін өте кең (шамамен 70 мен 145 м² аралығында) беттік ауданды қамтамасыз етеді. Өкпелер өздігінен кеңейіп, тыныс ала алмайды, көкірек қуысының көлемі артқанда ғана кеңейеді. Бұл, тыныс алу бұлшықтарының, әсіресе диафрагманың жирылуы және суретте көрсетілгендей, қабырғалардың жоғары көтерілуін қамтамасыз ететін қабырғааралық бұлшықтардың әрекеті арқылы жүзеге асырылады. Тыныс шығару кезінде бұлшықтар босанып, өкпелер тынығу күйіне оралады. Осы кезде өкпеде ауаның функционалдық қалдық көлемі (ФҚК) болады, ол ересек адамда шамамен 2,5–3,0 литрге тең. Сонымен қатар, өкпенің ішкі қабығында макрофагтар – өкпеге енген қалдықтар мен микроорганизмдерді фагоцитоз процесі арқылы жұтып, жоятын иммундық жасушалар, сондай-ақ дендриттік жасушалар бар, олар антигендерді ұсынып, Т-жасушалары мен В-жасушалары сияқты бейімделген иммундық жүйенің компоненттерін белсендіреді. Өкпелер қанның қышқылдық-негіздік гомеостазын сақтауда маңызды рөл атқарады, себебі тыныс алу кезінде көмірқышқыл газын шығарады. Өкпелер сонымен қатар қорғаныш функциясын да атқарады. Простагландиндердің кейбір түрлері, лейкотриендер, серотонин және брадикинин сияқты бірнеше заттар қан арқылы өкпе арқылы шығарылады. Өкпелер тамырлардағы ұсақ қан тіршектерін сүзіп, олардың артерияларға өтіп, инсульт тудыруына жол бермейді, сондай-ақ, әртүрлі паралингвистикалық коммуникацияларға, мысалы, көңілсіз дем тартулар мен қылықты тыныстарға қатысады. Зерттеулер өкпенің қан тромбоциттерін өндіруде де рөл атқаратынын көрсетеді.

Гендер мен ақуыздар экспрессиясы

Адам жасушаларында шамамен 20 000 ақуызды кодтайтын гендер экспрессияланады, және олардың шамамен 75% қалыпты өкпеде экспрессияланады. Осы гендердің 200-ден азы ғана өкпеде көбірек экспрессияланады, ал 20-дан азы ғана өкпеге өте тән. Өкпеге тән ақуыздардың ең жоғары экспрессиясы – әртүрлі серфактант ақуыздары.

Клиникалық маңызы

Өкпеге түрлі аурулар мен жағдайлар әсер етуі мүмкін. Пульмонология – өкпе және тыныс алу жүйесінің ауруларын зерттейтін медициналық мамандық. Кардиоторакальдық хирургия өкпеге жасалатын операциялармен, соның ішінде өкпе көлемін азайту операциясы, лобектомия, пневмектомия және өкпе трансплантациясымен айналысады.

Қабыну және инфекция

Өкпе тінінің қабыну жағдайлары пневмония, тыныс жолдарының қабынуы бронхит және бронхиолит, ал өкпелерді қоршап тұрған плевраның қабынуы плеврит болып табылады. Қабыну көбінесе бактериялар немесе вирустарға байланысты инфекциялардан туындайды. Егер өкпе тіні басқа себептерден қабынса, онда ол пневмонит деп аталады. Бактериялық пневмонияның маңызды себептерінің бірі – туберкулез. АҚШ-та кейбір егеуқұйрық түрлері адамдарға хантавирусты жұқтыруы мүмкін, бұл емдеуге келмейтін хантавирусты өкпе синдромын тудырады, ол жедел тыныс жетіспеу синдромына (ARDS) ұқсас белгілермен көрінеді. Алкоголь өкпеге әсер етеді және алкогольдік қабынулы өкпе ауруын тудыруы мүмкін. Алкогольге күрт әсер ету тыныс жолдары эпителийіндегі кірпікшелердің қозғалысын күшейтеді. Бірақ, созылмалы әсер кірпікшелердің реакциясын әлсіретіп, мукоцилиарлық клиренсті (МКК) төмендетеді. МКК – ластағыштар мен патогендерден қорғайтын туа біткен қорғаныс жүйесі, және ол бұзылғанда альвеолалық макрофагтардың саны азаяды. Соңынан қабыну реакциясы цитокиндердің бөлінуіне алып келеді. Тағы бір салдары – инфекцияға осалдық.

Қанмен қамтамасыз етудің өзгеруі

Өкпе эмболиясы – өкпе артерияларында тұрып қалған қан қыстысы. Эмболиялардың басым бөлігі аяқтардағы терең тамыр тромбозының салдарынан пайда болады. Өкпе эмболиясын анықтау үшін вентиляция/перфузиялық сканирование, өкпе артерияларының компьютерлік томографиясы немесе D-димер сияқты қан тесттері қолданылуы мүмкін.

Өкпе ауруларының обструктивті түрі

Астма, бронхоэктаз және созылмалы обструктивті өкпе ауруы (СОӨА), оның ішінде созылмалы бронхит және эмфизема – тыныс жолдарының тарылуымен сипатталатын өкпе ауруларының барлық обструктивті түрлері. Бұл бронх ағашының қабынуға байланысты тарылуы салдарынан альвеолаларға енетін ауа мөлшерін шектейді. Обструктивті өкпе аурулары көбінесе симптомдар арқылы анықталады және спирометрия сияқты өкпе функционалдық сынақтарымен диагностикаланады. Көптеген обструктивті өкпе ауруларын тудыратын факторларды болдырмау (мысалы, үй шаңы немесе темекі шегу), бронходилататорлар сияқты симптомдарды бақылау және ауыр жағдайларда қабынуды басу (мысалы, кортикостероидтар арқылы) арқылы емдеуге болады. Созылмалы бронхит пен эмфиземаның жиі кездесетін себебі – темекі шегу, ал бронхоэктаздың себептеріне ауыр инфекциялар мен кістік фиброз жатады. Астманың нақты себебі әлі белгісіз, бірақ ол басқа атопиялық аурулармен байланысты. Темекі шегудің нәтижесінде жиі болатын альвеолалық тіндердің зақымдануы эмфиземаға алып келеді, ол СОӨА-ға дейін прогрессиялай алады. Эластаза өкпе дәнекер тініндегі эластинді ыдыратады, бұл да эмфиземаға себеп болуы мүмкін. Эластаза жіті фазадағы альфа-1 антитрипсинмен тежеледі, ал оның жетіспеушілігі эмфиземаның дамуына әкелуі мүмкін. Темекі шегуден туындаған тұрақты стресс кезінде тыныс жолдарының базальды жасушалары бұзылып, эпителийлік тосқауылды жаңаруға қажетті регенеративтік қабілетін жоғалтады. Бұзылған базальды жасушалар СОӨА-ға тән тыныс жолдарының маңызды өзгерістеріне жауапты деп саналады және тұрақты стресс кезінде қатерлі өзгеріске ұшырауы мүмкін. Зерттеулер эмфиземаның бастапқы дамуының кішкентай тыныс жолдарының тыныс жол эпителийіндегі ерте өзгерістерге байланысты екенін көрсетті.

Өкпе аурулары

Кейбір түрдегі созылмалы өкпе аурулары, тыныс алуға қатысқан өкпе тінінің көлемі шектелуіне байланысты, шектеуші өкпе аурулары деп жіктеледі. Оларға өкпе фиброзы жатады, ол өкпе ұзақ уақыт бойы қабынуы салдарынан пайда болады. Өкпедегі фиброз – бұл жұмыс істейтін өкпе тінінің фиброзды біріктіргіш тінімен алмасуы. Бұл көміршілердің пневмокониозы сияқты көптеген кәсіптік өкпе ауруларына, аутоиммундық ауруларға немесе сирек жағдайларда дәрі-дәрмектерге реакцияға байланысты болуы мүмкін.

Туған аурулар

Туғаннан келетін ауруларға кистоздық фиброз, өкпе гипоплазиясы (өкпелердің толық жетілмеген дамуы), туа біткен диафрагмалық жарық, және өкпедегі серфинканттың жетіспеушілігінен туындаған нәрестелердің тыныс алу қиындығы синдромы жатады. Азигос бөлігі – туа біткен анатомиялық өзгеріс, көбінесе зиянсыз болғанымен, торакоскопиялық процедураларда проблемалар тудыруы мүмкін.

Плевралық кеңістіктегі қысым

Пневмоторакс (өкпе жапырылуы) – плевра кеңістігінде ауаның қалыптан тыс жиналуы, ол өкпенің кеуде қабырғасынан бөлінуіне себеп болады. Өкпе плевра кеңістігіндегі ауа қысымына қарсы кеңейе алмайды. Түсінуге оңай мысал – жарақаттанған пневмоторакс, онда ауа денеден сырттан плевра кеңістігіне енеді, мысалы, кеуде қабырғасына тесік салғанда. Сол сияқты, су астына сүңгіп, демінен тоқтап, өкпесі толыққандай толған күйде көтерілгендерде ауа қапшықтары (альвеолалар) жарылып, жоғары қысымды ауа плевра кеңістігіне ағып түсуі мүмкін.

Тексеру

Тыныс алу жүйесінің қысқару және жөтел сияқты белгілеріне жауап ретінде жүргізілетін физикалық тексерудің бір бөлігі ретінде өкпе тексеруі жүргізілуі мүмкін. Бұл тексеруге пальпация және аускультация кіреді. Стетоскоп арқылы тыңдауға болатын өкпе аймақтары өкпе өрісі деп аталады, олар – артқы, бүйірлік және алдыңғы өкпе өрістері. Артқы өрістер арқадан тыңдалады және төменгі бөлікшелерді (артқы өрістің үштен екі бөлігін құрайды), алдыңғы өрістер қалған бөлігін, ал қолтық астындағы бүйірлік өрістерді қамтиды – тілшелік бөлік үшін сол қолтықты, оң бөлік үшін орталық оң бөлікшені. Алдыңғы өрістерді алдыңғы жағынан да аускультациялауға болады. Тыңдауды жақсартатын арқадағы жұқа бұлшықеттер аймағы аускультациялық үшбұрыш деп аталады. Өкпе тексеру кезінде естілген бөгде тыныс дыбыстары өкпе ауруының болуын көрсетеді; мысалы, сызғырық үні көбінесе астма және СЖСБ (әрекетсіз дем алу синдромы) ауруларымен байланысты.

Функционалдық сынақ

Өкпе функциясын тексеру адамның әртүрлі жағдайларда дем алу және сыртқа тыныс шығару қабілетін бағалау арқылы жүзеге асырылады. Тыныш күйдегі адамның дем алатын және сыртқа тыныс шығаратын ауаның көлемі – бұл төменгі көлем (қалыпты жағдайда 500–750 мл); дем алу резервінің көлемі және дем шығару резервінің көлемі – бұл адамның тиісінше күшпен дем алуы және сыртқа тыныс шығаруы мүмкін қосымша мөлшерлер. Күштеп дем алу мен сыртқа тыныс шығарудың жиынтығы адамның өмірлік сыйымдылығын құрайды. Өкпеден ауаның барлығы күштеп сыртқа тыныс шығарғаннан кейін де шығарылмайды; қалған ауа қалдық көлем деп аталады. Бұл терминдердің барлығы бірге өкпе көлемдері деп аталады. Функционалдық қалдық сыйымдылықты тек сыртқа тыныс шығаруға негізделген тесттермен өлшеу мүмкін емес, себебі адам өзінің жалпы функционалдық сыйымдылығының 80% ғана сыртқа шығара алады. Өкпе функциясын анықтаудың басқа тесттеріне спирометрия жатады, ол дем алуға және сыртқа тыныс шығаруға болатын ауаның мөлшерін (көлемін) және жылдамдығын өлшейді. Сыртқа шығарылатын тыныстың ең үлкен көлемі – өмірлік сыйымдылық деп аталады. Атап айтқанда, адамның бір секунд ішінде қаншалықты сыртқа тыныс шығара алатыны (күштеп сыртқа тыныс шығару көлемі (FEV1)) оның барлық сыртқа тыныс шығара алатын көлеміне (FEV) қатынасы маңызды. Бұл қатынас, FEV1/FEV қатынасы, өкпе ауруының шектеуші ме, обструктивті ме екенін анықтау үшін маңызды.

Құстар

Құстардың өкпелері салыстырмалы түрде кішкентай, бірақ денелерінің көп бөлігін қамтитын 8 немесе 9 ауа қабығымен байланысқан, ал олар өз кезегінде сүйектердегі ауа кеңістіктеріне жалғасқан. Тыныс алғанда, ауа құстың трахеясы арқылы ауа қабығына өтеді. Содан кейін ауа артқы жақтағы ауа қабықтарынан, көлемі салыстырмалы түрде тұрақты өкпе арқылы, алдыңғы жақтағы ауа қабықтарына үздіксіз қозғалады. Осы жерден ауа сыртқа шығарылады. Мұндай тұрақты көлемді өкпелер "айналымды өкпелер" деп аталады, олар көптеген басқа жануарларда кездесетін "қырсық тәрізді өкпелерден" ерекшеленеді. Құстардың өкпелерінде парабронхи деп аталатын миллиондаған ұсақ, параллель өткелдер бар. Кішкентай өткелдердің қабырғаларынан атриялар деп аталатын кішкентай қуыстар шығады; олар, басқа өкпелердегі альвеолалар сияқты, жай диффузия арқылы газ алмасу орыны болып табылады. Ауа ағыны бір бағытта болатын парабронхилер палеопульмоникалық парабронхилер деп аталады және барлық құстарда кездеседі. Дегенмен, кейбір құстарда парабронхидегі ауа ағыны екі бағытта болатын өкпе құрылымы да бар. Бұлар неопульмоникалық парабронхилер деп аталады. Қазір жойылған птерозаврлар осы өкпе түрін одан әрі жетілдірген сияқты, ауа қабықтарын қанат мембранасына, ал лонходектидтер, тупуксуаралар және ацдархоидтарда артқы аяқтарына дейін созған. Бауырымен тыныс алатын жануарлардың өкпелері әдетте қабырғалардың кеңеюі мен жирылуы арқылы ауа алады, бұл омыртқа бұлшықеттері мен ауыздық сорғылау арқылы жүзеге асырылады. Крокодилдер де бауыр поршень әдісіне сенеді, онда бауыр диафрагматика деп аталатын жамбас сүйегіне (жамбас сүйегінің бөлігіне) бекітілген бұлшықет арқылы кері тартылады, бұл өз кезегінде крокодилдің кеуде қуысында теріс қысым тудырады, соның салдарынан ауа Бойль заңы бойынша өкпеге өтеді. Қайыңдар қабырғаларын қозғалта алмайды, сондықтан алдыңғы аяқтары мен көкірек белдеуін пайдаланып ауаны өкпелеріне сорып алады және шығарады. Ауыздық сорғылау кезінде ауыз қуысының едені төмендейді, ауыз қуысын ауамен толтырады. Содан кейін жұтқыншақ бұлшықеттері жұтқыншақты бас сүйектің астыңғы жағына қысып, ауаны өкпеге итереді. Тері арқылы тыныс алу мүмкіндігі және кішкентай мөлшерінің арқасында барлық белгілі өкпесіз төрт аяқты жануарлар - қосмекенділер. Саламандардың көпшілігі өкпесіз саламандар болып табылады, олар терісі мен ауыз қуысын жабатын тіндер арқылы тыныс алады. Бұл олардың мөлшерін міндетті түрде шектейді: барлығы кішкентай және жіңішке денелі, дене көлеміне қатысты тері бетін барынша арттырады. Өкпесі жоқ басқа төрт аяқты жануарлар - Борнеодағы жалпақ бас бақасы және кесектілер. Амфибиялардың өкпелерінде сыртқы қабырғалардың айналасында бірнеше тар ішкі қабырғалар (септалар) болады, бұл тыныс алу бетінің ауданын ұлғайтып, өкпеге бал арасы тәрізді көрініс береді. Кейбір саламандраларда тіпті бұл қабырғалар да жоқ, ал өкпеде тегіс қабырға болады. Қасқырларда, жыландардағыдай, тек оң өкпе ғана белгілі бір мөлшерге жетеді немесе дамиды. Өкпелері бар жалғыз балық тобы - бихирлер - екі қабатты қуыс қаптармен, газ алмасу өте жазық бүгілген жерлер арқылы жүреді, бұл олардың ішкі бетінің ауданын ұлғайтады. Өкпелі балықтардың өкпелері төрт аяқты жануарлардың өкпелеріне көбірек ұқсайды. Бұл жерде паренхималық септалардың күрделі желісі бар, олар оларды көптеген тыныс алу камераларына бөледі. Австралиялық өкпелі балықта екі жапыраққа бөлінген болса да, тек бір өкпе бар. Алайда, басқа өкпелі балықтардың дәстүрлі түрде екі өкпесі бар деп саналады, бірақ жаңа зерттеулер жұптасқан өкпелерді бір мезгілде пайда болатын екі жақты өкпе бүршіктері ретінде анықтайды және екеуі де тек төрт аяқты жануарларда ғана көрінетін алдыңғы ішекке тікелей жалғасқан. Барлық өкпелі балықтарда, соның ішінде австралиялықтарда, өкпелер дененің жоғарғы арқалық бөлігінде орналасқан, ал жалғастыратын өзек тамақ ішегінің айналасында және үстінде иілген. Қанмен қамтамасыз ету де тамақ ішегінің айналасында айналады, бұл өкпелер бастапқыда дененің ішкі бөлігінде, басқа омыртқалы жануарлар сияқты дамығандығын көрсетеді. Ауырғанақтардың денелерінде ауаның кітапша өкпелеріне кіруіне арналған спиральдер бар. Кокостық краб құрлықта тіршілік етеді және ауамен дем алу үшін бранхиостегальдық өкпелер деп аталатын құрылымдарды қолданады. Жас балапандар теңізге шығарылады, алайда ересектер жүзе алмайды және тек қана кірпіктерінің бастапқы жиынтығына ие. Ересектер құрлықта дем алып, су астында деміне бөленіп отырады. Бранхиостегальдық өкпелер судан құрлыққа көшуге бейімделудің даму кезеңі ретінде қарастырылады, немесе балықтан қосмекендіге көшуге бейімделудің даму кезеңі ретінде қарастырылады. Pulmonates көбінесе құрлықта тіршілік ететін қоңырлар мен слизняктар, олар қабық қуысынан қарапайым өкпе дамытқан. Сырттан орналасқан тесік, пневмостома деп аталады, ауаның қабық қуысы өкпесіне өтуіне мүмкіндік береді.

Эволюциялық шығу тегі

Қазіргі кездегі құрлықта тіршілік ететін омыртқалы жануарлардың өкпелері мен қазіргі балықтардың газ қуыстары, ерте балықтарға оттегі аз жағдайда ауа жұтуға мүмкіндік берген, қызыл ішекten шығып түскен қарапайым қаптардан пайда болған деп саналады. Бұл шығыңқылар алғаш рет сүйекті балықтарда пайда болды. Көптеген қанатты балықтарда қаптар жабық газ қуыстарына айналды, ал карп, форель, сельдь, сом және шабақтардың бір бөлігі физиостомалық жағдайын сақтап қалды, онда қап қызыл ішекке ашық болады. Гар, бичир, боуфин және лобті қанатты балықтар сияқты базальды сүйекті балықтарда газ қуысы негізінен өкпе ретінде жұмыс істейді.