Кіріспе

Тіл – көптеген омыртқалы жануарлардың аузындағы бұлшықетті орган.

Тіл – әдеттегі төрт аяқты жануарлардың аузындағы бұлшықетті орган. Ол ас қорыту процесінің бөлігі ретінде тамақты шайнау және жұту үшін манипуляциялайды, сондай-ақ дәмді сезінудің басты органы болып табылады. Тілдің үстіңгі беті (дорс) көптеген тілше папиллярларында орналасқан дәм талшықтарымен жабылады. Ол сезімтал, сілекеймен ылғалды және көптеген жүйкелермен және қан тамырларымен қамтамасыз етілген. Тіл сонымен қатар тістерді табиғи түрде тазалауға да қызмет етеді. Тілдің маңызды функцияларының бірі – адамдарда сөйлеуге, ал басқа жануарларда дауыстауға мүмкіндік беру. Адам тілі екі бөлікке бөлінеді: алдыңғы жағындағы ауыз бөлігі және артқы жағындағы жұтқыншақ бөлігі. Тілдің сол және оң жақтары тілдің бетіндегі орталық ойыс (медиан сулькус) құрайтын талшықты тіндердің тік бөлігімен (тілдің септумы) көбінесе бөлінеді. Тілдің бұлшық еттері екі топқа бөлінеді. Төрт ішкі бұлшық ет тілдің пішінін өзгертеді және сүйекке бекітілмейді. Төрт жұп сыртқы бұлшық ет тілдің орнын өзгертеді және сүйекке бекітілген.

Этимология

Тіл сөзі көне ағылшын тіліндегі tunge сөзінен, ал ол Proto Germanic *tungōn сөзінен туындаған. Оның басқа герман тілдеріндегі туыс сөздері бар, мысалы, батыс фриз тілінде tonge, голланд және африкаанс тілдерінде tong, неміс тілінде Zunge, дания және норвегия тілдерінде tunge, исланд, фарер және швед тілдерінде tunga. Сөздің «ue» жалғауы он төртінші ғасырда «дұрыс айтылуын» көрсету әрекеті болған сияқты, бірақ ол «этимологиялық та, фонетикалық та негізделмеген». Ересек еркектердегі адам тілінің орташа салмағы 99 г, ал ересек әйелдерде 79 г құрайды. Фонетика және фонологияда тілдің ұшы мен тіл алды (ұштан кейінгі бөлік) арасында ерекшелік жасалады. Тіл ұшымен жасалған дыбыстар апикальды, ал тіл алдымен жасалған дыбыстар ламинальды деп аталады.

Жоғарғы бет

Тілдің жоғарғы беті арқа деп аталады және орталық сулькуспен симметриялық екі жартыға бөлінеді. Бұл бөліністің соңы (тіл түбірінен шамамен 2,5 см қашықтықта) соқыр тесікті белгілейді және терминалдық сулькус басталады. Соқыр тесік – тироглоссальдық өзекшеге бекітілетін орын және эмбриональдық даму кезінде қалқанша безінің дивертикулының төмен түсуі кезінде қалыптасады. Терминалдық сулькус – V пішіндес, беткі ойыс түрінде соқыр тесіктен алға және тіл шеттеріне (қабырғаларына) қарай созылатын ойыс. Терминалдық сулькус тілді артқы жұтқыншақ бөлігіне және алдыңғы ауыз бөлігіне бөледі. Жұтқыншақ бөлігі глософарингеалдық жүйкемен, ал ауыз бөлігі лингвальдық жүйкемен (тригеминальдық жүйкенің (V3) төменгі жақ тармағының тармағы) сезімдік қабылдау үшін және хорда тимпанимен (беттік жүйкенің тармағы) дәмдік қабылдау үшін қамтамасыз етіледі. Тілдің екі бөлігі де әртүрлі жұтқыншақ доғаларынан дамиды.

Жер асты

Тілдің астыңғы бетінде тілді ауыздың төменгі бөлігіне бекітетін френулум деп аталатын шырышты қабық қатпары бар. Френулумның екі жағында тіл астындағы карнуклдер деп аталатын кішкентай дөңгелектер орналасқан, оларға ірі сілекей бездері – жақ асты бездері құйылады.

Бұлшықеттер

Адам тілінің сегіз бұлшық еті ішкі немесе сыртқы болып жіктеледі. Төрт ішкі бұлшық ет тілдің пішінін өзгертуге қатысады және ешқандай сүйекке жалғанбайды. Ал қалған төрт сыртқы бұлшық ет тілдің орнын өзгертуге қатысады және сүйекке бекітіледі.

Сыртқы

Тілдің сыртқы төрт бұлшық еті сүйектен басталып тілге дейін созылады. Олар – гениоглоссус, гиоглоссус (көбінесе хондроглоссус), стилоглоссус және палатоглоссус. Олардың негізгі функциялары – тілдің орнын өзгертіп, оны алға жылжытуға, артқа тартуға және бүйірге қозғалтуға мүмкіндік беру. Гениоглоссус төңкеріш сүйектен басталып, тілді алға итеруге қатысады. Тілді алға жылжытатын жалғыз бұлшық ет болғандықтан, ол тілдің "қорғау бұлшық еті" деп те аталады. Гиоглоссус тілдік сүйектен басталып, тілді артқа тартып, төмен түсіреді. Хондроглоссус көбінесе осы бұлшық етпен бірге қарастырылады. Стилоглоссус уақытша сүйектің стилоидтық өсіндісінен басталып, тілдің екі жағын жоғары көтеріп, жұту үшін ойыс жасайды. Палатоглоссус таңдай апоневрозынан басталып, жұмсақ таңдайды төмен түсіреді, палатоглоссалдық бүктемені орта сызыққа қарай жылжытады және жұту кезінде тілдің артқы бөлігін көтереді.

Ішкі

Тілдің төрт жұп ішкі бұлшық еті тілдің ішінде басталып, тіл бойымен өтеді. Олар – жоғарғы бойлық бұлшық ет, төменгі бойлық бұлшық ет, тік бұлшық ет және көлденең бұлшық ет. Бұл бұлшық еттер тілдің пішінін өзгертеді, оны ұзартады және қысқартады, тілді иеп-бұрады (мысалы, тілді ораудағыдай) оның ұшы мен жиектерін иеді және түзеді, сондай-ақ бетін тегістейді және дөңгелетеді. Бұл тілге пішін береді және сөйлеу, жұту және тамақтану процестерін жеңілдетеді. Тіл артериясы тілден қан ағуды тоқтату үшін қолайлы орын.

Лимфалық дренаж

Тілдің ұшы миынтүбіндегі лимфа түйіндеріне ағады. Тілдің алдыңғы екі бөлігінің сол және оң жартылары жақ асты лимфа түйіндеріне, ал тілдің артқы бөлігі жұлын-көкірек-гиоид лимфа түйіндеріне ағады.

Микроанатомия

Тілдің жоғарғы беті шайнау қабықшасымен жабылып, бұл қабықшаның құрамы кератинделген қабатты жалпақ эпителийден тұрады. Оның ішінде көптеген тілшелер орналасқан, олардың кейбіреулерінде дәм талшықтары мен дәм рецепторлары бар. Тілшелер жіп тәрізді, саңырауқұлақ тәрізді, қапшықты және жапырақты тілшелерден тұрады. Тілшелер тілдің дорсальды жағын соңғы ойықтың алғы бөлігіне қарай жабады. Тілдің төменгі беті кератинделмеген қабатты жалпақ эпителиймен жабылып, тегіс болып келеді.

Даму

Тіл эмбриональды дамудың төртінші аптасында алғашқы тамақ өзек қабығының орталық тіл бүршігінен (tuberculum impar) басталады. Терминалдық ойыс V пішіндес, V-нің ұшы артқа қарай бағытталған. Терминалдық ойыстың ұшында тироглоссальдық түтік тіркелетін соқыр тесік орналасқан, осы жерден эмбриондық қалқанша без бастап төмен түседі. Тілдің жоғарғы бетінде көптеген дәмді түйіршіктер орналасқан, әрбір түйіршікте нақты дәмді сезуге қабілетті дәмді қабылдағыш жасушалар бар. Дәмді қабылдағыш жасушалардың әртүрлі түрлері тәтті, ащы, тұзды, қышқыл, өткір немесе умами дәмін анықтайды. Умами қабылдағыш жасушалары ең аз зерттелген, сондықтан оларды ең көп зерттеуге тырысады. Тілдің әртүрлі бөліктері әртүрлі негізгі дәмдерге жауапты деген жалған пікір бар. Мектептерде тіл картасы түрінде кеңінен оқытылғанымен, бұл дұрыс емес; барлық дәм сезімдері тілдің барлық аймақтарынан келеді, бірақ кейбір бөліктері нақты дәмдерге сезімтал.

Тамақ

Тіл – ас қорыту жүйесінің маңызды қосымша органы. Тіл шайнау кезінде және жұтуға дайындау үшін тамақты жұмсарту мақсатында, қатты таңдайға тиейді. Тілдің үстіңгі, немесе арқалық бетіндегі эпителий кератинделген. Осының салдарынан, тілдің өзі зақымдануы немесе тітіркенуіне ұшырамастан қатты таңдайға тие алады.

Сөйлеу

Тіл – сөйлеу процесіндегі маңызды артикуляторлардың бірі, оның қозғалысын сыртқы бұлшық еттер, ал пішінін өзгертуін ішкі бұлшық еттер қамтамасыз етеді. Атап айтқанда, әртүрлі дауысты дыбыстарды жасау үшін тілдің көтерілу деңгейі мен артқа жылжуы өзгертіліп, дауыс жолының резонанстық қасиеттері өзгертіледі. Бұл резонанстық қасиеттер әр дауысты дыбысқа тән белгілі бір гармоникалық жиіліктерді (форманттарды) күшейтеді, ал басқаларын әлсіретеді. Мысалы, [а] дыбысы тіл төменге және ортаға жылжытылып, ал [i] дыбысы тіл жоғарыға және алға жылжытылып жасалады. Дауыссыз дыбыстар дауыс жолы арқылы ауа ағынын шектеу арқылы жасалады, және көптеген дауыссыз дыбыстар тіл мен дауыс жолының басқа бөліктері арасындағы тарлықты қамтиды. Мысалы, [s] және [n] сияқты альвеолалық дауыссыз дыбыстар тілдің альвеолалық қыртысқа тиюі арқылы, ал [k] және [g] сияқты велярлық дауыссыз дыбыстар тілдің артқы бөлігінің жұмсақ таңдайға (velum) тиюі арқылы жасалады. Тілдің пішіні де сөйлеу артикуляциясы үшін маңызды, мысалы, ретрофлекстік дауыссыз дыбыстарда тіл ұшы артқа қарай иіледі.

Жақындық

Тіл денелік жақындық пен сексуалдық қатынаста рөл атқарады. Тіл ауыздың эрогендік аймағының бір бөлігі болып табылады және француз өбісі мен оральдық секс сияқты жақын қарым-қатынаста қолданылуы мүмкін.

Ауру

Тілдің туа біткен кемістігі – анкилоглоссия, оны «тілге байлау» деп те атайды. Тіл ауыз қуысының төменгі бөлігіне өте қысқа және қалыңдаған тіл бауымен (френулум) бекітілген, бұл сөйлеуге, тамақтануға және жұтуға кедерілгі келтіреді. Тіл көптеген ауруларға ұшырауға бейім, оның ішінде глоссит және географиялық тіл, медиандық ромбоидты глоссит сияқты түрлі қабынулар; ауыздың күйдіру синдромы, ауыздың түкті лейкоплакиясы, ауыздың кандидозы (тұмсық), қара түкті тіл, екі бөлікті тіл (бірінші жемірік доғасының екі тілдік ісігінің бірігуінің нәтижесінде пайда болады) және тілдің тіреулі тілдері. Ауыз қуысының қатерлі ісігінің бірнеше түрі бар, олар көбінесе тілге әсер етеді. Көбінесе бұл жалпақ жасушалы карциномалар. Тамақ қалдықтары, қабыршақтанған эпителий жасушалары және бактериялар тілдің көрінетін қабығын құрайды. Бұл қабық жаман демікке (халитоз) себеп болатын маңызды фактор ретінде анықталды. Соның салдарынан, төрт аяқты жануарлардың көпшілігі – қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер – тілге ие (пипидтер отбасына жататын бақаларда тіл жоқ). Иттер мен мысықтар сияқты сүтқоректілерде тіл көбінесе тері мен денесін жалау арқылы тазалау үшін қолданылады. Бұл түрлердің тілі өте кедір-бұдырлы болып келеді, бұл майларды және паразиттерді жоюға мүмкіндік береді. Кейбір иттер алдыңғы аяқтарының бір бөлігін үнемі жалайды, бұл жапырақшалы гранулома деп аталатын тері ауруына әкелуі мүмкін. Иттің тілі дене температурасын реттеуге де қатысады. Ит жүгіргенде немесе физикалық жаттығулар жасағанда тілінің көлемі артады, себебі қан ағыны күшейеді. Тіл иттің аузынан шығып тұрады және тілдегі ылғал қан ағынын салқындатуға көмектеседі. Кейбір жануарлардың тілдері жемтіктерін ұстауға арнайы бейімделген. Мысалы, хамелеондар, бақалар, панголиндер және қарақұмықтардың ұстай алатын тілдері бар. Басқа жануарларда тілге ұқсас мүшелер болуы мүмкін, мысалы, көбелектің сорғысы немесе моллюскілердегі тілше, бірақ олар омыртқалы жануарлардың тілімен гомолог емес және көбінесе функциясы жағынан көп ерекшеленеді. Мысалы, көбелектер сорғыларымен жаламайды, олар арқылы сорып алады, ал сорғы бір мүше емес, екі жақ сүйектерінен тұрады, олар түтік құрастыру үшін біріктіріледі. Балықтардың көптеген түрлері ауыздарының түбінде шағын бүктемелерге ие, оларды бейресми түрде тіл деп атауға болады, бірақ оларда көптеген төрт аяқты жануарлардың нағыз тіліне тән бұлшықеттік құрылым жоқ.

Сөйлеу фигуралары

Тіл тілдің метафорасы ретінде қолданылуы мүмкін. Мысалы, Киелі кітаптың Жаңа өсиетінің Елшілер ісі кітабында, Исаның шәкірттері Пентекост күні рухани сыйлық алды: «Оларға оттай жарылған тілдер пайда болды, әрқайсысының үстіне біреуі қонды. Олардың бәрі Киелі Рухпен толып, басқа тілдерде сөйлей бастады», – бұл Рим империясының әртүрлі аймақтарынан келген еврейлерге таң қалдырды, себебі олар енді уағыз айтылып жатқан нәрсені түсіне алды. «Ана тілі» деген тіркес баланың алғашқы үйренген тілі үшін қолданылады. Көптеген тілдерде «тіл» және «әңгіме» сөздері бірдей, сияқты, орта ғасырлардан бұрын ағылшын тілінде де болған. Жадыдан сөзді табудағы уақытша қиындық «тілдің ұшында» деген құбылыспен сипатталады. «Тілге ойнап айту» деген сөз тіркесі, мүлдем қабылдамау керек нәрсе – ирониялық немесе сарказмдық юмормен айтылған немесе жасалған нәрсе. «Тіл бұрауы» – айтуы өте қиын фраза. «Тіл байлау» медициналық жағдайдан басқа, шатасу немесе шектеулер салдарынан ойыңды жеткізе алмауды білдіреді. «Мысық тіліңді жеп қойды» деген тіркес, адамның сөйлей алмайтын жағдайда айтылады. «Тілді тістеу» дегеніміз, ренжітуден сақтану үшін пікірді жасыру. «Тілден сығалау» – Фрейдтің қателігі сияқты, ойша айтылған сөз. «Тілдер сыйы» – ерекше қабілет, көбінесе рухани сый ретінде, шетел тілінде сөйлей білу. «Тілмен сөйлеу» глоссолалияны сипаттау үшін қолданылатын кең таралған тіркес, яғни, нақты сөйлеу тілі емес, тегіс, тілге ұқсас дыбыстарды шығару. Алдамақшы адамның тілі – екі тілді, ал шешен адам – күміс тілді деп айтылады.

Жүру белгілері

Көптеген елдерде біреуге тіл шығару – балалық өрескелдік немесе қарсылықтың белгісі саналады; осы әрекеттің жасалу жолына қарай, оның жыныстық мағынасы да болуы мүмкін. Алайда, Тибетте бұл сәлемдесу ретінде қабылданады. 2009 жылы Италияның Фабриано қаласынан шыққан фермер көршісімен дауласып жатқанда оған тіл шығарғаны үшін Италияның жоғарғы соты оны кінәлі деп танып, айыппұл салды – осы құлықты ұялы телефон камерасымен жазып алған.

Дене өнері

Соңғы онжылдықтарда батыс елдерінде тіл тесу және тілді екіге бөлу жиілеу болды. Бір зерттеу көрсеткендей, Израильдегі жас ересектердің бесіден бірінде ауызда кем дегенде бір түрлі тесік болған, ең көп кездесетіні – тіл тесу.

Өнер бейнелеу

Полинезия мәдениеттерінің бірнешесінде тілдерді сыртқа созу бейнеленген.

Тамақ ретінде

Кейбір жануарлардың тілдері тағам ретінде қолданылады, кейде олар деликатес саналады. Америкадағы кошерлік дәмханалардың мәзірлерінде жиі ыстық тілден жасалған сэндвичтер кездеседі. Тако де Ленгуа (lengua – испан тілінде тіл) – сиыр тілінен жасалған тако, ол мексикалық асханада ерекше танымал. Колумбиялық гастрономияның бір бөлігі ретінде, соустағы тіл (Lengua en Salsa) – тілді қуырып, помидор соусы, пияз және тұз қосып дайындалатын тағам. Тілден бирия да жасалады. Қытай асханасында шошқа мен сиыр тілі жейді. Сычуань тағамдарында кейде қаз тілі қолданылады, ал еуропалық және қазіргі американдық асханаларда қой тілі кейде қолданылады. Қуырылған балықтың "тілі" Норвегия мен Ньюфаундлендте балықтан жасалған тағамдардың жиі кездесетін бөлігі болып табылады. Аргентина мен Уругвайда сиыр тілі сірке суында пісіріліп (lengua a la vinagreta) ұсынылады. Чехия мен Польшада шошқа тілі деликатес саналады, оны дайындаудың көптеген тәсілдері бар. Шығыс славян елдерінде шошқа және сиыр тілі көбінесе пісіріліп, қайнатылып, хрен немесе желатинмен беріледі; сиыр тілі айтарлықтай қымбатқа сатылады және деликатес ретінде қарастырылады. Аляскада сиыр тілі жиі қолданылады. Норвегияда сиыр мен бұғы тілі ашық сэндвичтерге қосылады, соңғысы әдетте аңшылардың арасында танымал. Тюленьдер мен киттердің тілі кейде көп мөлшерде, балық аулаушылар мен кит аулаушылар тарапынан желінеді, және әр түрлі уақытта және жерлерде жағалауда тамақ ретінде сатылған.