Кіріспе

Тері – омыртқалы жануарлардың денесін жабатын, әдетте жұмсақ, икемді сыртқы тіндің қабаты. Оның үш негізгі функциясы бар: қорғау, реттеу және сезіну. Басқа жануарлардың жамылғылары, мысалы, буынтықтылардың экзоскелеті, дамуының шығу тегі, құрылымы және химиялық құрамы жағынан ерекшеленеді. «Терілік» деген сөз «теріге қатысты» мағынасын білдіреді (латын тілінен – cutis ‘тері’). Сүтқоректілерде тері – эктодермалық тіндердің көп қабаттарынан тұратын тері жүйесінің мүшесі. Ол астыңғы бұлшықеттерді, сүйектерді, байланыстырғыш тіндерді және ішкі мүшелерді қорғайды. Екімекенділер, жорғалаушылар және құстардың терісі мүлдем басқаша. Тері (тері және тері асты тіндерін қоса алғанда) мүйізділер (мысалы, сиырлар) мен носорогтардың мүйіздері, бұғылардың мүйіздері, жирафтардың сүйектері, армадиллоның остеодермі, және пенис/клитор сүйектері сияқты экстраскелеттік құрылымдардың қалыптасуы, құрылымы және жұмысында маңызды рөл атқарады. Барлық сүтқоректілердің терісінде қыл бар, тіпті киттер, дельфиндер және порпоизалар сияқты, сырт қарағанда қылсыз көрінетін теңіз сүтқоректілерінде де. Тері сыртқы ортамен байланысады және сыртқы факторлардан қорғанудың алғашқы кедергісі болып табылады. Мысалы, тері организмді патогендерден және судың артық жоғалуынан қорғайды. Оның басқа да функцияларына жылуды сақтау, температураны реттеу, сезіну және D витаминін өндіру жатады. Ауыр зақымдалған тері жара тінінің қалыптасуы арқылы жазылуы мүмкін. Бұл кейде түсі өзгеріп, пигменті жоғалуына әкеледі. Терінің қалыңдығы организмнің әртүрлі бөліктерінде әртүрлі болады. Мысалы, адамдарда көздің астындағы және қабақтың айналасындағы тері денедегі ең жұқа тері болып табылады (0,5 мм қалыңдықпен) және қартаю белгілерінің бірінші көрінетін орындарының бірі болып табылады, мысалы, «қасқыр аяқтары» және әжімдер. Ал қолы мен аяқтың табанындағы тері денедегі ең қалың тері болып табылады (4 мм қалыңдықпен). Эстроген терідегі жараның жазылуын жылдамдатуға және сапасын жақсартуға көмектеседі. Жүн – тығыз қыл. Ең алдымен, жүн терінің жылуды сақтау қабілетін арттырады, бірақ екіншілік жыныстық белгі немесе камуфляж ретінде де қызмет ете алады. Кейбір жануарлардың терісі өте қатты және қалың болып келеді, оны өңдеп былғары жасауға болады. Жорғалаушылар мен көптеген балықтардың терісінде қорғану үшін қатты қабыршақтар болады, ал құстарда қатты қауырсындар болады, олардың барлығы да берік бета-кератиннен жасалған. Екімекенділердің терісі күшті кедергі емес, әсіресе тері арқылы химиялық заттардың өтуіне қатысты, және көбінесе осмостық және диффузиялық күштерге ұшырайды. Мысалы, анестезиялық ерітіндіге салынған бақа химиялық зат терісінен өткесімен тез ұйықтап қалады. Екімекенділердің терісі күнделікті тіршілікте және олардың кең ауқымды мекендеу орындары мен экологиялық жағдайларды пайдалану қабілетінде маңызды рөл атқарады. 2024 жылдың 11 қаңтарында биологтар 289 миллион жыл бұрын қазбаланған ең көне теріні тапқандарын хабарлады, бұл ежелгі жорғалаушының терісі болуы мүмкін.

Этимология

Тері сөзі бастапқыда тек киген және күйдірілген жануар терісін ғана білдірген, ал адам терісін атау үшін көбінесе "тері" сөзі қолданылған. "Тері" сөзі көне скандинав тілінен алынған "skinn" ("жануар терісі, жүн") сөзінен тараған, ал оның түбірі прото-үнді-еуропалық тілдегі "*sek" болып табылады, ол "кесу" деген мағынаны білдіреді (вероятно, бұл жануар терісі сол кезде киім ретінде пайдалану үшін кесілгендігімен байланысты).

Төменгі қабатты мембрана

Эпидермис және дерма екі ұлпаның бірлескен әрекеті нәтижесінде пайда болатын, базалық мембрана деп аталатын жұқа талшықты қабатпен бөлінеді. Базалық мембрана дерма мен эпидермис арасындағы жасушалар мен молекулалардың қозғалысын реттейді, сондай-ақ түрлі цитокиндер мен өсу факторларын байланыстыру арқылы физиологиялық жаңару немесе жарақатты жазылу процестерінде оларды бақыланатын түрде босатуға арналған резервуар қызметін атқарады.

Теріс

Дерма – эпидермистің астында орналасқан, дәнекер тіндерден құралған және денениң стресс пен жүктемеден зардап шегуін азайтатын қабат. Дерма коллаген фибриллалары, микрофибриллалар және серпімді талшықтардан тұратын, гиалуронан мен протеогликандарға ендірілген клеткадан тыс матрица арқылы теріге созылу күшін және серпімділігін сыйлайды. Мысалы, гиалуронан, версикан және декорин дерма мен эпидермистің клеткадан тыс матрицасында кездеседі, ал бигликан мен перлекан тек эпидермисте ғана табылмайды. Онда көптеген механорецепторлар (нерв аяқтары) орналасқан, олар ноцицепторлар мен терморецепторлар арқылы сезіну және жылу сезімін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, дермада шаш түбірлері, тер бездері, май бездері, апокрин бездері, лимфа тамырлары және қан тамырлары бар. Дермадағы қан тамырлары дерманың өзіндегі және эпидермистің жасушаларына қоректік заттармен қамтамасыз етеді, сондай-ақ қалдықтарды шығарып тастайды. Дерма мен тері асты тіндерінде мүйіздің, остеодерманың және сүтқоректілердегі басқа да қаңқаға жатпайтын мүшелердің қалыптасуына қатысатын генеративтік жасушалар бар деп саналады. Ол әдетте өткізгіш, ал көптеген қосмекенділерде тыныс алудың маңызды мүшесі болып табылады. Сүйекті балықтардың дермасында тетраподтарда кездесетін дәнекер тінінің көлемі салыстырмалы түрде аз. Бас сүйектің бөліктерін құрайтын айрықша ірі дермалық сүйектерден басқа, бұл қабықшалар тетраподтарда жоғалады, бірақ көптеген бауырымен жорғалаушылардың және панголиндердің терісінде басқа түрлері кездеседі. Кеміршекті балықтардың терісіне нақты қабықшалардың орнына тіс тәрізді көптеген тістер ендірілген. Тер бездері мен май бездері сүтқоректілерге тән, бірақ басқа омыртқалы жануарларда тері бездерінің басқа түрлері де кездеседі. Балықтарда әдетте көптеген жеке шырыш бөлетін тері жасушалары болады, олар жылуды сақтауға және қорғауға көмектеседі, сонымен қатар у бездері, фотофорлар немесе көбірек сулы, серозды сұйықтық шығаратын жасушалары болуы мүмкін. Қосмекенділерде шырыш жасушалары жиналып, қап тәрізді бездерді құрайды. Қазіргі тірі қосмекенділердің көпшілігі терісінде дән тәрізді бездерге ие, олар тітіркендіретін немесе уытты заттарды бөліп шығарады.

Дәнді бездер

Дәнді бездер улы деп танылуы мүмкін және көбінесе токсиннің түрі мен секрецияның концентрациясы амфибиялардың әртүрлі отрядтары мен түрлерінде өзгеше болады. Олар амфибиялық таксондарға байланысты концентрациясы әртүрлі жиынтықтарда орналасқан. Токсиндер көптеген омыртқалы жануарлар үшін өлімге себеп болуы мүмкін, ал кейбіреулеріне ешқандай әсер етпейді. Бұл бездер альвеолалық болып табылады, яғни олардың құрамында уыт өндірілетін және қорғаныс мінез-құлқы кезінде бөлінуге дейін сақталынатын кішкентай қуыстар бар. Дәнді бездердің аралық аймағы шырышты бездерге қарағанда жақсы дамыған және жетілген. Бұл аймақ каналдың базальдық бөлігін қоршап тұрған жасушалар сақинасы түрінде орналасқан, олардың эктодермальды бұлшықеттік табиғаты бар деп саналады, себебі олар каналдың люменіне (ішкі кеңістікке) кеңею және тарылу функциялары арқылы әсер етеді. Жасушалар каналдың айналасында радиалды орналасқан және бездің денесінің айналасындағы бұлшық ет талшықтары үшін анық бекітілу орнын қамтамасыз етеді. Құстар мен бауырымен жорғалаушылардың тері бездері салыстырмалы түрде аз, бірақ кейбір бауырымен жорғалаушыларда феромон бөліп шығаратын жасушалар немесе көптеген құстардың уропигиалдық бездері сияқты белгілі бір мақсаттарға арналған бірнеше құрылымдар болуы мүмкін. Мезодерма пішінді анықтайды деп есептеледі. Эпидермис мезодермалық жасушаларға конденсациялануға нұсқау береді, содан кейін мезодерма эпидермиске өзара индукциялар тізбегі арқылы қандай құрылым жасау керектігін көрсетеді. Қақа мен сойқаның эпидермисіне қатысты трансплантациялық тәжірибелер мезодермалық сигналдар түрлер арасында сақталады, бірақ эпидермалық жауап түрге тән екенін көрсетті, яғни мезодерма эпидермиске оның орнын көрсетеді және эпидермис бұл ақпаратты нақты құрылымды жасау үшін пайдаланады.

Механика

Тері – жұмсақ тіндердің бірі және осы тіндердің маңызды механикалық қасиеттерін көрсетеді. Ең ерекше ерекшелігі – J қисығы тәрізді кернеу-деформация кескіні, онда үлкен деформация кезінде минималды кернеу байқалады, бұл коллаген талшықтарының микроқұрылымдық түзуімен және қайта бағытталуымен байланысты. Кейде тері алдын ала созылған күйде болады, мысалы, су астында жүзушінің денеіне жақын киімдер сияқты, ал кейде тері қысымда болады. Теріге жасалған кішкентай дөңгелек тесіктер бұрынғы кернеуге байланысты эллипс пішінде кеңейіп немесе жабылуы, немесе қысқарып, дөңгелек күйінде қалуы мүмкін.

Қартаю

Тіндердің гомеостазы жас ұлғайған сайын көбінесе төмендейді, себебі шектеулі/бастапқы жасушалар өздігінен жаңару немесе дифференциациялану қабілетін жояды. Терінің қартаюына TGF β ықпал етеді, ол дермалық фибробластардың май жасушаларына айналуын бөгеп, олардың тіреу қызметін кемейтеді. Көнею нәтижесінде теріде пайда болатын жалпы өзгерістерге әжімдер, түс өзгерісі және терінің серпімділігін жою жатады, бірақ терідегі қатерлі ісіктер сияқты ауыр формаларда да көрініс беруі мүмкін. Бұған қоса, бұл факторлар күн сәулесінің әсерінен туындайтын фотоқартаю процесімен күшейеді.