Кіріспе
Омыртқалы жануарлардың өкпе және жүрек-қан тамырлары жүйесі сияқты маңызды мүшелерін қорғайтын, қаңқаның бір бөлігі болып табылатын ұзын сүйектер. Омыртқалы жануарлар анатомиясында қабырғалар (коста) – дене осінің қаңқасын құрайтын ұзын, иілген сүйектер. Көптеген төрт аяқты жануарларда қабырғалар көкірек қуысын қоршап, өкпелердің кеңеюіне және демек, тыныс алуға мүмкіндік береді, көкірек қуысын кеңейту арқылы. Олар өкпе, жүрек және көкірек қуысының басқа да маңызды мүшелерін қорғайды. Кейбір жануарларда, әсіресе жыландарда, қабырғалар бүкіл денеге тірек болып, оны қорғайды.
the part of the skeleton
In vertebrate anatomy, ribs (costae) are the long curved bones which form the rib cage, part of the axial skeleton. In most tetrapods, ribs surround the thoracic cavity, enabling the lungs to expand and thus facilitate breathing by expanding the thoracic cavity. They serve to protect the lungs, heart, and other vital organs of the thorax. In some animals, especially snakes, ribs may provide support and protection for the entire body.
Қабырға бөлшектері
Адамның қабырғалары – ішкі мүшелерді қорғауға көмектесетін қабырға қуысының бір бөлігін құрайтын жалпақ сүйектер. Адамдарда әдетте 24 қабырға болады, олар 12 жұпқа бөлінеді. 500 адамның біреуінде мойын қабырғасы деп аталатын қосымша қабырға кездеседі. Мойын қабырғасы оң, сол немесе екі жақта болуы мүмкін. Барлық қабырғалар артқы жағынан кеуде омыртқаларына жалғанады және оларға жалғанған омыртқаларға сәйкес 1-ден 12-ге дейін нөмірленеді. Бірінші қабырға 1-ші (T1) кеуде омыртқасына бекітіледі. Дене алдыңғы жағында қабырғалардың көпшілігі жамбас шеміршегі арқылы кеуде сүйегіне қосылады. Қабырғалар омыртқалармен қабырға-омыртқа буындары арқылы байланысады. Қабырғаның бөліктері: бас, мойын, дене (немесе білік), түйін және бұрыш. Қабырғаның басы омыртқаның жанында орналасқан. Қабырғалар екі қабырға-омыртқа буындары арқылы омыртқалармен байланысады, біреуі басында, екіншісі мойнында. Қабырғаның басында жоғарғы және төменгі буынатын аймақтары бар, олар қырқамен бөлінген. Бұл аймақтар қабырғаға жалғасқан омыртқалардағы жоғарғы және төменгі қабырғалық беткейлермен байланысады. Қабырғаның басы осы санмен бірдей нөмірдегі омыртқаға қабырғаны біріктіретін ішкі байламға бекітілу үшін қырқаны ұсынады. Тағы бір байлам, сәулелі байлам, қабырғаның басын жоғарғы омыртқаның денесімен және төменгі омыртқаның денесімен біріктіреді. Байламның кішігірім орталық бөлігі омыртқааралық дискіге жалғасады. Бұл жазық буын қабырға басының буыны деп аталады. Басқа қабырға-омыртқа буыны – мойынның түйіні мен бірдей қабырға нөміріндегі кеуде омыртқасының көлденең өсі арасындағы буын, ол қабырға-көлденең буын деп аталады. Жоғарғы қабырға-көлденең байлам түйіннің буынатын емес бетінен омыртқаның көлденең өсіне жалғасады. Қабырғаның мойны – бас жағынан бүйірге қарай созылатын жалпақталған бөлік. Мойынның ұзындығы шамамен 3 см. Оның алдыңғы беті тегіс, ал артқы беті көптеген тесіктермен тесілген және байламға бекітілу үшін дөрекі. Оның жоғарғы жиегінде алдыңғы қабырға-көлденең байламды бекіту үшін дөңгелек қырқа (crista colli costae) бар, ал төменгі жиегі дөңгелектелген. Қабырға мойнының артқы бетіндегі қабырға түйіні екі бетке ие, біреуі буынатын, екіншісі – буынатын емес. Буынатын беті кішкентай және сопақ, екеуінің төменгі және медиалды жағында орналасқан және сол қабырға нөміріндегі кеуде омыртқасының көлденең қабырғалық бетімен байланысады. Омыртқалық жалғау бірінші кеуде омыртқасының мойнынан төмен орналасқан, ал бұл сүйектің көп бөлігі омыртқа сөзі деңгейінен жоғары орналасқан. 2-ден 7-ге дейінгі қабырғалар төмен қарай жылдамдықпен ұзарады және иіліп қалады. Келесі бес жұп "жалған қабырғалар" деп аталады, олардың үшеуі жамбас шеміршегімен ортақ байланысқа ие, ал соңғы екеуі (он бірінші және он екінші қабырғалар) жүзетін қабырғалар деп аталады. Төртінші аптада (ұрықтану жасы) омыртқа денелерінде қабырға процестері пайда болады. Бұл процестер – омыртқа қақпақтарымен бірлесіп дамыған мезенхиманың кішкентай, бүйірлік шығыңқылары. Бесінші аптада кеуде омыртқаларындағы қабырға процестері ұзартылып, қабырғалар пайда болады. Алтыншы аптада қабырға-омыртқа буындары дами бастайды және қабырғаларды омыртқадан бөліп алады. Алғашқы жеті жұп қабырға, нақты қабырғалар алдыңғы жағынан кеуде сүйегіне қосылады. Ұрық кезеңінде кеуде сүйегі толыққандай біріктіріледі. Алайда төрт аяқты жануарларда қабырғалардың тек бір жиынтығы ғана болады, олар балықтардың арқалық қабырғаларымен гомологты болуы мүмкін. Алғашқы хоанаттарда әр омыртқада екі қабырға болған, бірақ кеуде омыртқаларындағы қабырғалар әдетте ең ұзын болған. Сакральді қабырғалар мықты және қысқа болған, өйткені олар белдіктің бір бөлігін құрағандықтан, омыртқа сүйегін жамбас сүйектеріне жалғастырған. Көптеген нақты төрт аяқты жануарларда бұл ертедегі қабырғалардың көпшілігі жоғалған, ал тірі қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушыларда қабырға құрылымы мен санының үлкен айырмашылығы бар. Мысалы, тасбақаларда тек сегіз жұп қабырға бар, олар сүйекті немесе шеміршекті қапшық пен пластронға айналады, ал жыландарда тұмсығының бүкіл ұзындығында көптеген қабырғалар бар. Бақаларда, әдетте, сакральді жұптан басқа қабырғалары болмайды, олар белдіктің бір бөлігін құрайды. Құстарда қабырғалар тек кеуде аймағында ғана жеке сүйек ретінде кездеседі, бірақ мойын омыртқаларында кішкентай біріктірілген қабырғалар бар. Құстардың кеуде қабырғалары артқы жағына қарай кең шығып тұрады; бұл кірпішсіз процесс иық бұлшықеттерінің жалғауы болып табылады. Иттерде әдетте 26 қабырға болады. Сүтқоректілерде де әдетте тек кеуде омыртқаларында ғана жеке қабырғалар болады, бірақ монотремдерде бекітілген мойын қабырғалары да кездеседі. Терий сүтқоректілерде мойын және бел қабырғалары омыртқаларға біріктірілген кішкентай қалдықтар түрінде ғана кездеседі, олар көлденең өсімдіктер деп аталады. Жалпы алғанда, адамдардағы нақты қабырғалардың құрылымы мен саны басқа сүтқоректілердегідей. Бауырымен жорғалаушыларға қарағанда, сүтқоректілерде қауда қабырғалары ешқашан табылмайды.
Тамақ ретінде қабырғалар
Көптеген жануарлардың, мысалы сиырдың, шошқаның, доңыздың, қойдың және панданың қабырғалары тағам ретінде кеңінен қолданылады. Қабырғалар – еттің аз еті бар бөлігі және көбінесе бірнеше қабырғадан тұратын тілімдей пісіріледі; бес немесе одан көп қабырғадан тұратыны – тіреу деп аталады, мысалы, қойдың тіреуі. Қысқа қабырғалар – сиыр етінің қабырғалары, олар жеке немесе бірнешеуі бір тағам ретінде беріледі. Сиыр етінен жасалған қабырға стейкі көптеген асүйлерде танымал таңдау болып табылады. Шошқа қабырғалары, соның ішінде қосалқы қабырғалар еуропалық және азиялық асүйлерде кең таралған.