Кіріспе
Йоруба маскарадасының дәстүрлі бейнесі. Эгунгун (egúngún, йоруба тіліндегі әдеби белгілермен) – ең кең мағынасында, кез келген йоруба маскарадасы немесе маскаланған, костюмді тұлға. Нақтырақ айтқанда, бұл – ата-бабаларды құрметтеуге арналған йоруба маскарадасы, не ата-бабалардың өзінің ұжымдық күші ретінде көрінісі. Ээгун – эгун сөзінің қысқартылған түрі (ассимиляция арқылы) және мағынасы бірдей. Кейбір адамдар Egun немесе Eegun (eégún, йоруба тіліндегі әдеби белгілермен) – жекеше түрдегі сөз, ал egúngún – маскараданың немесе көпше түрдегі атауы деп жаңылысады. Бұл жаңылыс, йоруба тілін күнделікті қолданбайтын оришаның жақтастары арасында, әсіресе Америкада кең таралған. Эгунгун – қайтыс болған ата-бабалардың рухтарының көрінісі, олар адамдар қауымына естелік, тойлау және бата беру үшін мерзімік келіп тұрады.
Egungun, (egúngún with Yorùbá language tone marks) in the broadest sense is any Yoruba masquerade or masked, costumed figure. More specifically, it is a Yoruba masquerade for ancestor reverence, or the ancestors themselves as a collective force. Eégún is the reduced form (abbreviation through assimilation) of the word egúngún and has the same meaning. There is a misconception that Egun or Eegun (eégún with Yorùbá tone marks) is the singular form, or that it represents the ancestors while egúngún is the masquerade or the plural form. This misconception is common in the Americas by Orisa devotees that do not speak Yorùbá language as a vernacular. Egungun is a visible manifestation of the spirits of departed ancestors who periodically revisit the human community for remembrance, celebration, and blessings.
Эгунгун түрлерінің жіктелуі
Эгунь немесе Эгунь түрлерін жіктеу қарапайым міндет сияқты көрінуі мүмкін, бірақ шындығында бұл жергілікті таксономияларды түсінуде өте күрделі мәселе. Қиындықтарға мыналар жатады: жеке Egun есімдері мен түрлерді белгілейтін жалпы атауларды ажырату мәселесі; бір маскарад бірнеше түрге жататын "топтарды" анықтау қиындығы; маскарадтың өнер көрсету барысында бір костюмді екіншісімен ауыстыруы, яғни "қабаттастыру" тәжірибесі; сондай-ақ, Эгуньгунды жіктеуге қолданылатын критерийлердің алуан түрлілігі және түрлер ішіндегі айырмашылықтардың кең ауқымы. Осындай факторлар жергілікті таксономияларды талдаудың және маскарад түрлерін жіктеудің қаншалықты күрделі екенін көрсетеді. Эгуньгунь терминінің өзінің анықтамасы мен қолданылуында да осы қиындықтар кездеседі. Дегенмен, мәдени жақындықтарға, әсіресе Нигерияның Оңтүстік-Батысындағы Йоруба аймағында, мына эгуньгунь есімдерін анықтауға болады: Огбомосодағы Данафоджура және Аводагбесе, Ибадандағы Алапансанпа және Осун штатындағы Ибобудағы Фелеру.
Отбасының рөлі
Йоруба дінінде қайтыстарды құрметтеу үшін жыл сайын өткізілетін рәсімдер ата-бабаларының тірілер қатарында орын алуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Олар ата-бабаларының өз кландарының, қалаларының немесе отбасыларының өткен буындарының этикалық нормаларын сақтауға тірілерді мәжбүрлеуге жауапты екеніне сенеді. Эгунгундар Одун Эгунгун деп аталатын фестивальдарда және маскарадтық дәстүр арқылы отбасылық рәсімдерде тойланады. Отбасылық жағдайларда, ресми немесе бейресми түрде "Алагба" деп аталатын отбасының ең үлкені ата-бабаларға арналған рәсімдерді басқарады. Ол жергілікті Эгунгун қоғамының мүшесі болуы немесе болмауы мүмкін. Бүкіл қауымдарға қатысты мәселелерде, ата-бабалармен байланыс, ата-бабаларды құрметтеу және жерлеу рәсімдері бойынша оқытылған Эгунгун дін қызметкерлері мен жаңадан кіргендерге ата-бабаларды шақырып, оларды көрсету міндеті жүктеледі. Олар маскарад ретінде әсем костюмдер киеді. Ұршық пен би арқылы Эгунгун киімдерін киген орындаушылар ата-бабаларының рухымен иеленгеніне сенеді, олар бір тұлға ретінде көрінеді. Эгунгундар қауымды рухани түрде тазартады; киімді дін қызметкерлерінің драматикалық әрекеттері мен қимылдары арқылы олар соңғы сапардан бері болған этикалық және аморальдық мінез-құлықты көрсетеді. Осылайша олар қоғамның күшті және әлсіз жақтарын ашып, ұрпақтарына лайықты мінез-құлықты ұстануға ынталандырады. Бұл қойылым аяқталғаннан кейін, Эгунгун ретінде орындаушылар жиналған көрермендерге хабарламалар, ескертулер мен баталар береді. Маңызды Эгунгундардың қатарында Ололу және Алапансанпа бар, екеуі де Ибадан жерінде танымал. Òkè Ìlá Òràngún, Ìlá Òràngún және Arandun қалаларында кең таралған Ìgbómìnà йоруба руының Элевесі де ерекше маңызға ие. Бразилияда Эгунгун культының негізгі орталығы Баия штатындағы Итапарика аралында орналасқан. Эгунгунға арналған ғибадатханалар басқа штаттарда да бар.
Эгунгун ансамбльдері
Киім йоруба халқының өмірінде маңызды рөл атқарады. Олардың сенімдері бойынша, жалаңаш болу балалық шақ, ақыл-есі дұрыс болмауы немесе әлеуметтік жауапкершіліктің жоқтығымен теңеседі. Көрнекті киім әлеуметтік билік пен мәртебені көрсетеді. Ата-бабаларды құрметтеу рәсімдерінде масканың түрленуіне ең басты көмекші – әсем мата. Эгунгун костюмі қымбат және беделді маталардан жасалған көп қабатты мата жапсырмаларынан тұрады, ол отбасының байлығы мен мәртебесін, сондай-ақ ата-бабаның күшін көрсетеді. Эгунгун жиынтығының құрамында бірнеше ерекшелік бар. Масканың терісіне ең жақын киілетін қабат – астыңғы қап – Асо Океден, ақ және көк түсті жолақты матадан (сурет 6) жасалуы керек. Бұл өлген адамды ораған қапқа ұқсайды. Бұл қап, сондай-ақ бет пен қолға арналған тормен бірге масканың денесін толығымен жауып, тығыздауы тиіс. Тор оның кім екенін ашатын бет-әлпеті мен қол белгілерін жасырады. Осы негіздің үстіне мата жапсырмаларының қабаттары орналасады. Маска айналғанда, жапсырмалар ұшып, «бата желі» құрайды. Сондықтан костюмнің дизайны өнер көрсетілімінің хореографиясымен тығыз байланысты. Генри Древаль Эгунгунның құдайлық төртінші патша Шангоның әйелі Оямен де байланысты болуы мүмкін деген болжам айтады, Шанго – Ойо қаласының дайындалған құдайы және нөсердің құдайы.
Фестиваль
Эгунгун фестивалі – йоруба халқының жыл сайын тойланатын, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан мерекесі. "Фестиваль бірнеше күнге созылады және отбасылар мен қауымдардың қайтыс болған ата-бабаларымен байланысын күшейтеді." Қоғам мүшелері базарларда билейді, ата-бабаларының рухтарын бейнелейтін маска киеді, ал қай рухқа табыну керектігін Ifa жұмағы (Ifa Oracle) анықтайды.
Эгунгундағы әйелдердің рөлі
Эгунгун маскарадаларында өнер көрсетуге ерлер басымдық жасайды және рухтармен байланысуға тек ерлерге ғана, маска киген кейіпке айналу арқылы рұқсат беріледі. Әйелдер көбінесе материалдар жасаумен, қойылымды дамытумен, ән салумен, билеумен және тамашалаумен айналысады. Ақсақалдардың айтуынша, әйелдердің күшінің қауіпті болуына байланысты оларды бөліп ұстау қажет. Ифа жинағына сәйкес, бұрын Эгунгунмен әйелдер айналысқан. Бұл рәсімнің бастауы йоруба әйелдерінің діни тәжірибесінен шыққан. Сондай-ақ, әйелдер Эгунгунды қолдаған және Ифа жинағының Оду Ирантегбе тарауында олардың ерлер тарапынан алданып, Эгунгун культындағы билігінен айырылғаны айтылады.