Кіріспе
Старобільськ (Старобільськ; Старобельск) – Украинаның Луганск облысындағы қала. Старобільск ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Қазіргі елді мекен 1686 жылы құрылған, ал 1938 жылы қала мәртебесіне ие болған. Қаланың халқы саны көрсетілмеген. Ресейдің Украинаға басып кіруінің нәтижесінде, 2022 жылдың 2 наурызынан бері Ресей оккупациясы астында.
Starobilsk (Старобільськ; Старобельск) is a city in Luhansk Oblast, Ukraine. It serves as the administrative center of Starobilsk Raion. The modern settlement was founded in 1686, and it was granted city status in 1938. The city has a population of As a result of the Russian invasion of Ukraine, it has been under Russian occupation since March 2, 2022.
Тарихқа дейінгі дәуір
Болжам бойынша, Старобилск өзінің тарихын Бельска Слобода деген елді мекенге байланыстырады, ол бастапқыда Литвин Бельский әулетінен Околничий Богдан Бельскийнің есімімен аталуы мүмкін, ол сол кезде Мәскеудің Ұлы Герцогтығының қарауында болған. Бельский Сиверский Донец өзенінің жағалауына оңтүстік шекарадағы қамал салу үшін келді, ол 1598–1600 жылдары алыс емес жерде салынды. 1602 жылы Годунов Бельскийге күдікпен қарап, оны тұтқындауға, барлық иелігінен айыруға және Сібірге жер аударуға бұйрық берді. Годунов қайтыс болғаннан кейін, Бельскийге 1605 жылы кешірім жасалды, себебі оның қарындасы, марқұм Борис Годуновтың әйелі Мария Скуратова Бельская, регент болды. Бельский воевода ретінде Казаньға жіберілді, онда 1611 жылы жалған Дмитрий II-ге адалдық серт беруден бас тартқандықтан халық оны өлтірді. Слобода біртіндеп тасталып, ал қамал 1612 жылы татар шабуылының бірінде қиратылды.
Шығу тегі
1686 жылы елді мекенді Острохозк Слобода казак полкінің әскери қызметшілері қайта қоныстандырды, олар бастапқыда Полтава және Чернигов аймақтарынан келген және өздерінің елді мекендерін Билск қаласының атымен атады, бұл қала казак гетмандығының бір бөлігі болған және, мүмкін, москвалықтарға жақтасқан литвин, Теодор Биелскийге тиесілі болған. Қашқан шаруалар болғандықтан, патша үкіметі оларға Қырым мемлекетімен шекарадағы әскери аймаққа қоныстануға рұқсат берді, олар шекараны қорғау қызметін атқаруға тиіс болды. Бұл жерге қазіргі Ресейдің орталық аймақтарынан келген шаруалар қоныстанғаннан кейін, патша үкіметі осы қашқындарды іздеу және қайтару шараларын қабылдады. 1701 жылы Елшілік Приказы Айдар және Сиверский Донец өзендері бойындағы жаңа елді мекендерде халық санағын жүргізуге шешім қабылдады. Көптеген адамдар санақтан жалтаруға тырысты. 1703 жылы 34 елді мекенде халық санағын жүргізген стольник М. Пушкиннің мәліметтері бойынша, Биелскийде бар болғаны 41 тұрғын тіркелген, бірақ іс жүзінде олардың саны одан да көп болды. Ресейлік жер иелерінің талаптарын қанағаттандыру үшін, олар бірнеше рет патшаға шағымданып, қашқындарды қайтару туралы өтініш білдірді. 1707 жылдың 6 шілдесінде Ұлы Петр «Ресейден жаңадан келген барлық дәрежедегі адамдарды» іздеу туралы жарлық шығарды. Донға полковник князь Юрий Долгорукий басқаратын жазалау отряды жіберілді. Оған қашқындарды іздеп табу және «оларды қашып кеткен жер иелеріне» қайтару тапсырылды. Бұл әрекет Булавин көтерілісіне әкеп соқты. Көтеріліспен күрескен патша әскерлері ақырында елді мекенді толығымен өртеп жіберді. 1732 жылы елді мекенді Острогожск (Острохозк) аймағынан келген шаруалар қайтадан қоныстандырып, оны Стара-Била слободасына айналдырды. Жаңа тұрғындардың алғашқыларының арасында сотник И. Сенельников басқаратын Острохозк полкінің әскери қызметшілері болды. 1782 жылы Старо-Била Биловодск округінің Деркуль ат фабрикасына (Воронеж губерниясы) қарасты болды. Патша жарлығы (указы) бойынша 1797 жылдың 1 мамырында Старо-Била слободасы Старобельск болып өзгертілді және Ресей империясының Харьков губернаторлығындағы Старобельск уезінің әкімшілік орталығына айналды.
Қазіргі заман
1851 жылы 12 қазанда құрылған Старобильск "Барлық Күңгіргендердің қуанышы" әйелдер монастыры (Свято Скорботний жіночий монастир) аймақтың рухани орталығына айналды. Большевик революциясынан кейін монастырь шектеуге алынып, 1924 жылдың сәуір айында жабылды. 1992 жылы мемлекет оны Православ шіркеуіне қайтарды. 1995 жылы қайта освящение етіліп, қайта ашылды. 1918 жылдың көктемінде Украина арқылы Орталық державалардың шабуылы кезінде қала австриялық әскерлермен басылып алынды, бірақ көп ұзамай Украинаның революциялық көтерілісші армиясының немесе анархистердің орталығына айналды. Қалалық аймақтық мұражайдағы (Старобільський краєзнавчий музей) суретте 1919 жылы анархист көшбасшысы Нестор Махноның қаланың басты алаңындағы балконнан Старобильск халқына сөз сөйлегені бейнеленген.
Польшалық офицерлер үшін түрме
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ескі монастырь поляк әскер тұтқындары, әсіресе офицерлер үшін советтік тұтқын лагері болды. Лагерде 48 адам қайтыс болып, Хмиров зиратына жерленді. Монастырьдың сыртқы қабырғасындағы тақташада 4000 поляк тұтқыны монастырь ішінде ұсталып, 1940 жылы атылғаны жазылған. Старобилск тұтқындары Харьковтағы НКВД ғимаратында өлімге кесіліп, кейін Пятихаткы орманға жерленді. Бұл өлім жазалары, сондай-ақ Польша офицерлерінің Қозельск, Осташков және басқа да шағын лагерьлердегі тұтқындықта болуы Катынь қырғыны деп белгілі болды. 1942 жылдың соңында неміс Вермахты Старобилскіге кірді, тоғыз айдан кейін қаладан шығып, қаланың көп бөлігін қиратты, бірақ сүт зауытын жарғызуды ұмытты. Немістер қалада нацистік түрме ұстады. Қала осы зауыттың төңірегінде қайта жаңартылды, бұл соғыстан кейін аймақтың қалпына келуіне көмектесті.
21 ғасыр
Ресей-Украина соғысының бірінші кезеңінде Луганск облысындағы көптеген жерлерді Ресейге жақтас сепаратистер басып алды; алайда Старобильск Украинаның бақылауында қалды. 2014 жылдың 17 маусымында "Айдар" қонақ үйінің үстінде Луганск Халық Республикасының туы көтерілді, бірақ дереу алынып тасталды. Кейін қала екі жыл бойы әскери күштердің бақылауында болды, осы уақытта Старобильск қалалық саябағындағы Ленин ескерткіші танкпен құлатылды. 2016 жылы Ленин көшесі бұрынғы атауына, Монастырь көшесі деп қайта аталды.
Ресейлік оккупация
2022 жылдың 24 ақпанында Украинаға ресейлік шабуыл басталғанда, ресейлік күштер Старобилскке шабуыл жасады, онда белгісіз саны танк, БМП және жаяу әскерлерден тұратын күштер жұмылдырылды. 2022 жылдың 6 наурызында жүздеген жергілікті тұрғындар жиналып, Луганск Халық Республикасының туын алып тастап, оны өртеп, Украинаның мемлекеттік әнұранын шырқады. Ресейшіл күштер украиншіл жиынды әуеге оқ атып таратып жіберді. 2022 жылдың 11 тамызында Шевченко көшесінде автокөлікке қойылған бомба салдасында бұрынғы құқық қорғау органының қызметкері және жақтасы Аскяр Лайшев қаза тапты. 2022 жылдың қыркүйек айының басында Украина аймақта кең ауқымды қарсы шабуылға көшті. 13 қыркүйекте Луганск облысының украин губернаторы Сергей Хайдай ресейлік күштер Старобилсктен қашқандарын мәлімдеді, сонымен қатар қала "іс жүзінде бос" екенін айтты. 2022 жылдың желтоқсанына қарай бұл мәлімдеме жалған екені дәлелденді, себебі украиндық қарсы шабуыл Старобилсктен шамамен 60 км қашықтықтағы Сватове маңында тоқтады. 2024 жылдың 1 сәуірінде Старобилск қаласының орталығында автокөлікке қойылған бомба салдарынан Луганск Халық Республикасының білім беру ұйымдарына қызмет көрсету орталығының басшысының орынбасары, ресейшіл Валерий Чайка қаза тапты.