Подолия: Тарихи аймақ және географиялық сипаттамасы

Кіріспе

Шығыс Еуропадағы тарихи аймақ

Подолия немесе Подилия (Поділля, ; Подолье; Подолия; Подоле; Подолиен; ; ; ) – Шығыс Еуропадағы тарихи аймақ, Украинаның батыс-орталық және оңтүстік-батыс бөліктерінде, сондай-ақ Молдованың солтүстік-шығысында (яғни Солтүстік Приднестровье) орналасқан. Подолия Днестр және Шығыс Буг өзендерімен шектеседі. 4 миллион км² аумақты қамтитын бұл аймақ, созылған үстірт және құнарлы егістік жерлерге ие. Оның маңызды өзендері – Днестр және Оңтүстік Буг, олар маңызды сауда жолдары қызметін атқарады. Подолия алмұрт, тута, қарбыз, қабақ және қияр өнімдерімен әйгілі. Аймақтың тарихы неолит дәуірінен басталады, оны әртүрлі тайпалар мен өркениеттер уақыт өте келе мекендеген. Подолия Галисия-Волынь Корольдігінің, Алтын Орданың, Польша Корольдігінің, Литва Ұлы Герцогтігінің, Осман империясының, Австрия Габсбург монархиясының және Ресей империясының құрамына кірген. 20 ғасырда Подолия түрлі саяси өзгерістерге ұшырады, Польша мен КСРО әр түрлі кезеңдерде оның бөліктерін бақылады. Подоль мәдениеті халықтық икона суреттеу өнерімен танымал, онда қызыл, жасыл және сары түстер басым. Осы иконалардың жиынтықтарын Винница өнер мұражайында және Радомысль қаласындағы Украина үй иконалары мұражайында кездестіруге болады.

Этимология

Атауы көне славян тілінен шыққан, po – "жанында", "бойымен", "жақын" және dol – "долина" (dale сөзімен байланысты).

География

Бұл аймақ шығыс Еуропаның кең жазығының бір бөлігі болып табылады, оның оңтүстік-батысын Днестр өзені мен Карпат иілімі шектейді. Ол шамамен аумақты алып жатыр, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Днестрдің сол жағалауында созылып жатыр. Сол бағытта Оңтүстік Буг өзенімен бөлінген салыстырмалы түрде төменгі төбелердің екі тізбегі орналасқан. Подоль биіктігі – 144 метрге дейін жететін, батыс және оңтүстік Буг өзендерінен Днестрге дейін созылған кең жазық, оған каньон тәрізді өзен аңғарлары бар таулы аймақтар кіреді. Подолия тарихи Қызыл Рутнияның шығысында, яғни Галисияның шығыс жартысында, Днестрдің саласы Серет өзенінен артында орналасқан. Солтүстік-батысында Волыньмен шектеседі. Ол негізінен қазіргі Украинаның Винница облысының және оңтүстік және орталық Хмельницкий облыстарынан тұрады. Подоль жерлеріне батыстағы Тернополь облысының және солтүстік-шығыстағы Киев облысының бөліктері де кіреді. Шығысында Черкассы, Кировоград және Одесса облыстарының көршілес бөліктері, сондай-ақ Днестрбойының (Трансднестровье) солтүстік жартысы орналасқан. Аймақты көптеген салалары бар екі ірі өзен суландырады: Молдовамен шекараны құрайтын және бойлық бағытта кеме жүзуге болатын Днестр, және оған параллель ағатын, көбінесе батпақты, бірақ кейбір жерлерде тасылғыштары бар Оңтүстік Буг. Днестр Могилёв-Подилский, Жванец және басқа да Подоль өзен портары үшін маңызды сауда арнасын құрайды. Подолияда "қара топырақ" (чернозем) топырағы басым, сондықтан ол өте құнарлы егіс алқабы болып табылады. Сазды жерлер тек Буг өзенінің жанында ғана кездеседі. Климаты қоңыржай, Каменец-Подилскийдегі орташа температура 9 °C (қаңтарда -4 °C, шілдеде 20 °C). 1906 жылы Ресейге қарасты Подольде шамамен 3 543 700 адам тұрған, олардың көп бөлігі украиндықтар. Маңызды азшылықтарға поляктар мен еврейлер, сондай-ақ 50 000 румын, бірқатар немістер және армян кірген. Ірі елді мекендерге Каменец-Подилский (дәстүрлі астана), Винница, Хмельницкий, Рыбница, Могилёв-Подилский, Гайсин, Балта, Бар, Каменка, Ямполь, Брацлав және Летичев жатады. Подолия алмұрт, тутов, қарбыз, қабақ және қиярға әйгілі.

The area is part of the vast East European Plain, confined by the Dniester River and the Carpathian arc in the southwest. It comprises an area of about , extending for from northwest to southeast on the left bank of the Dniester. In the same direction run two ranges of relatively low hills, separated by the Southern Bug. The Podolian Upland, an elongated, up to 472 feet (144 m) high plateau stretches from the Western and Southern Bug rivers to the Dniester, and includes mountainous regions with canyon like fluvial valleys. Podolia lies east of historic Red Ruthenia, i. e. the eastern half of Galicia, beyond the Seret River, a tributary of the Dniester. In the northwest, it borders on Volhynia. It is largely made up of the present day Ukrainian Vinnytsia Oblast and southern and central Khmelnytskyi Oblast. The Podolian lands also include parts of the adjacent Ternopil Oblast in the west and Kyiv Oblast in the northeast. In the east it consists of the neighbouring parts of Cherkasy, Kirovohrad and Odesa Oblasts, as well as the northern half of Transnistria. Two large rivers, with numerous tributaries, drain the region: the Dniester, which forms its boundary with Moldova and is navigable throughout its length, and the Southern Bug, which flows almost parallel to the former in a higher, sometimes swampy, valley, interrupted in several places by rapids. The Dniester forms an important channel for trade in the areas of Mohyliv Podilskyi, Zhvanets, and other Podolian river ports. In Podolia, 'black earth' (chernozem) soil predominates, making it a very fertile agricultural area. Marshes occur only beside the Bug. A moderate climate predominates, with average temperatures at Kamianets Podilskyi of 9 °C (−4 °C in January, 20 °C in July). Russian ruled Podolia in 1906 had an estimated population of 3,543,700, consisting chiefly of Ukrainians. Significant minorities included Poles and Jews, as well as 50,000 Romanians, some Germans, and some Armenians. The chief settlements include Kamianets Podilskyi, the traditional capital, Vinnytsia, Khmelnytskyi, Rîbnița, Mohyliv Podilskyi, Haisyn, Balta, Bar, Camenca, Yampil, Bratslav, and Letychiv. Podolia is known for its cherries, mulberries, melons, gourds, and cucumbers.

Тарих

Бұл елде адамдар кемінде неолит дәуірінің бастапқы кезеңдерінен бері қоныстанған. Геродот бұл жерді грек-скифтердің Алазон тайпасының және болжам бойынша Неврлердің мекені деп еске алады. Соңынан дактар мен геттер келді. Римдіктер билік еткен кезеңдерінен Траян қабырғасының іздерін қалдырды, ол қазіргі Камянец-Подільський, Нова-Ушиця және Хмельницький аудандарынан өтеді. Ұлы көш-қон дәуірінде көптеген халықтар осы территориядан өтіп, немесе біраз уақытқа қоныстанды, археологиялық ескерткіштерде көптеген іздер қалдырды. Нестор "Бастапқы жылнамада" төрт славян тайпасын атап көрсетеді: Оңтүстік Буг өзені бойында Бужандар мен Дулебтер, ал Днестр бойында Тиверцілер мен Уличтер. 7 ғасырда аварлар шапты. Кейіннен 13 ғасырда Болоховенилер осы аумақты басып алды.

Рутния патшалығы

Новгород князі Олег өзінің билігін Понизие, яғни "төмендіктер" деп аталатын осы аймаққа дейін кеңейтті. Бұл төмендіктер кейін Волынь, Киев және Галиция Русь княздықтарының құрамына енді. 13 ғасырда Бакота осы аймақтың саяси және әкімшілік орталығы қызметін атқарды.

Литва, Польша және Осман империясының билігі

13 ғасырда моңғолдар Понизиені тонады; Литваның ұлы князі Алгирдас 1362 жылғы Көк су шайқасында Алтын Ордаға қарсы жеңіске жеткеннен кейін оны олардың билігінен босатты, оны Подолия деген атпен Литваға қосты. 1366 жылы Каменец-Подольскиймен бірге Подолияның батыс бөлігі Польшаның құрамына өтті. 1375 жылы Каменец-Подилский Рим-католик діншілігі құрылды. Польшаның отарлауы 14 ғасырда басталды. 1430 жылы Литваның ұлы князі Витаут қайтыс болғаннан кейін Подолия Польша Корольдігінің Подольск воеводствосына қосылды, бірақ оның шығыс бөлігі – Брацлав воеводствосы Литвада қалды. Екеуі де Польша-Литва одағының құрамына кірді. 1569 жылғы Люблин одағымен шығыс Подолия Польша-Литва одақтастығының құрамында Литвадан Польшаға өтті. Каменец-Подольский бекінісі "Польшаға апаратын қақпа" деп аталды, ал Каменец-Подольский қаласы Польшаның ірі қалаларының бірі ретінде патша сайлау кезеңінде дауыс беру құқығына ие болды. Подолияға бірнеше рет Қырым татарлары мен түріктер шапты, ал "Ұлы су тасқыны" кезінде Трансильваниялықтар мен орыстар да шапты. Udycz (1606), Czarny Ostrów (1657), Uścieczko (1694) шайқастарында поляктар жеңіске жетті. 1672 жылдан бастап Подолия Осман империясының құрамына кірді және сол кезде Подолия иелігі деп аталды. Бұл кезеңде ол провинция болды, оның орталығы Каманиче қаласы еді және Каманиче, Бар, Межибуж және Язловец (Язлофча) санджақтарына бөлінді. 1699 жылы Карловиц шарты бойынша Подолия Польшаға қайта оралды. Аймақта екі қанды оқиға болды: 1652 жылғы Батог қырғыны, онда мыңдаған поляктар казактармен өлтірілді, және 1768 жылғы Уман қырғыны, онда мыңдаған поляктар, еврейлер мен униаттар хайдамактармен өлтірілді. 1768 жылы Казимир Пуласки қатысқан Бар конфедерациясы Подолиядағы Бар қаласында құрылды. Подолия 1772 және 1793 жылдардағы Польшаның бөлінісіне дейін Польша-Литва одақтастығының құрамында болды, содан кейін Австрия және Ресей империялары тиісінше батыс және шығыс бөліктерін аннексиялады.

During the 13th century, the Mongols plundered Ponizie; Algirdas, Grand Duke of Lithuania, freed it from their rule following his victory against the Golden Horde in the Battle of Blue Waters of 1362, annexing it to Lithuania under the name of Podolia, which has the same meaning as Ponizie, and in 1366 western Podolia with Kamieniec Podolski passed under Polish sovereignty. In 1375, the Roman Catholic Diocese of Kamianets Podilskyi was founded. Polish colonisation began in the 14th century. After the death of the Grand Duke of Lithuania Vytautas in 1430, Podolia was incorporated into Podolian Voivodeship of the Kingdom of Poland, with the exception of its eastern part, the Bracław Voivodeship, which remained with Lithuania, both forming part of the Polish–Lithuanian union. With the Union of Lublin of 1569, eastern Podolia passed from Lithuania to Poland with the Polish–Lithuanian Commonwealth. The Kamieniec Podolski Fortress was nicknamed the "gateway to Poland", whereas the city of Kamieniec Podolski itself as one of Poland's major cities enjoyed voting rights during the royal election period. Podolia was invaded several times by the Crimean Tatars and Turks, and during the Deluge, also by Transylvanians and Russians, with notable Polish victories at Udycz (1606), Czarny Ostrów (1657), Uścieczko (1694). From 1672, Podolia became part of the Ottoman Empire, when and where it was known as Podolia Eyalet. During this time, it was a province, with its center being Kamaniçe, and was divided into the sanjaks of Kamaniçe, Bar, Mejibuji and Yazlovets (Yazlofça). It returned to Poland in 1699 with the Treaty of Karlowitz. The region was the site of two notorious massacres, the Batoh massacre of 1652, in which several thousand Poles were murdered by the Cossacks, and the Massacre of Uman of 1768, in which several thousand Poles, Jews and Uniates were murdered by haidamaks. In 1768, the Bar Confederation was formed by the Poles, including Casimir Pulaski in Bar in Podolia. Podolia remained part of the Polish–Lithuanian Commonwealth until its Partitions of Poland in 1772 and 1793, when the Austrian and Russian Empires annexed the western and eastern parts respectively.

Ресей мен Австрия

1793 жылдан 1917 жылға дейін аймақтың бір бөлігі Оңтүстік-Батыс Ресейдегі Подолия губерниясы болды. Ол Збруч өзені арқылы Австриямен және Днестр арқылы Бессарабиямен шекаралас болды. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісінде австриялық Габсбургтар Подолияның шағын бөлігін Збруч өзенінің батысына (кейде «Оңтүстік Подолия» деп те аталады) Боршив маңында, қазіргі Тернополь облысында бақылауға алды. Осы кезде император Иосиф II аймақты аралап, топырақтың құнарлылығына таңырды және оның болашақ перспективаларына үміт артты. Польша 1795 жылы үшінші бөліністе мемлекет ретінде жойылды, бірақ поляк ақсүйектері Шығыс және Батыс Подолияда жергілікті билікті сақтап қалды. Олар негізінен этникалық украиндерден тұратын шаруалар халыққа билік етті, олардың басқа шығыс славян тайпаларына ұқсастығы 1772 жылы Адам Ф. Коллар жазған кітапта көрсетілді және Габсбургтардың аннексиясын қолдау үшін аргумент ретінде пайдаланылды. Батыс Подолияның Тернополь (Тарнополь) аймағын Ресей 1809 жылы қысқа мерзімге басып алды, бірақ 1815 жылы австриялық билікке қайтарды. Австрия империясының құрамында Батыс Подолия 1867 жылы Австрия-Мажарстан құрылғанда, Австрия тажының астында этникалық поляктар басқаратын автономиялық бірлікке айналған Галиция және Лодомерия Корольдігінің бөлігі болды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Австрия Подолиясы шаруа халқының Канаданың батысына кең көлемде көшіп кетуіне куә болды. Подолияда 1809, 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінің бірнеше шайқастары болды. Подолиядағы еврей қауымына келетін болсақ, Хаскала немесе еврей сауаттылығы 19 ғасырда Батыс Еуропадан келген еврейлер арқылы жетті. «Подолияға арналған «Изкор кітабының» авторы И.А. Бар Леви (Вейсман) былай дейді: «Бұл еврейлердің қоршаған әлемнен мәдени жағынан оқшаулануына соңғы нүкте қойды. Еврейлер қазіргі заманғы ғылымдар мен тілдерді үйрене бастады, әлемдік әдебиеттерді оқыды және олармен бірге өмір сүрген халықтардың мәдени өміріне қатысты». Бұрынғы Польшаның басқа аймақтарында болғандай, еврейлер де өздері тұратын елдің тілін үйреніп, діни емес тақырыптарда жаза бастады. Подолиядағы Хаскаланың жазушылары: Исаак Сатанов (1733–1805), автор және аудармашы Менахим Мендель Лапин, орыс тілінде жазған Бен Ами (Мордехай Рабинович) және тағы да көптеген авторлар. 1939 жылы нацистік Германия мен Кеңес Одағы арасында Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойылғаннан кейін және 1939 жылдың 17 қыркүйегінде Польшаға Кеңес әскерлерінің басып кіргенінен кейін, аймақ Совет Украинасының құрамына кірді. Көптеген жергілікті тұрғындар еңбек лагерлеріне жер аударылды. 1940 жылдың қаңтарында, Польшаның Кеңес Одағына қарсы күресінде жеңіліс тапқан Чортков көтерілісі, соғысқа дейінгі Польша Подолиясында болды. 1941 жылы Германияның Кеңес Одағына басып кіргеннен кейін Подолияның көп бөлігін нацистік Германия басып алды және оны Рейхскомиссариат Украинаның құрамына қосты. Виницаның оңтүстігіндегі Оңтүстік Буг пен Днестр арасындағы Подолия аумағын Транснистрияның бөлігі ретінде Румыния басып алды. 1941 жылдың шілдесінен бастап еврей тұрғындары арнайы осы мақсатта құрылған төрт «операциялық топтың» (Einsatzgruppen) жүргізген неміс науқанында ату арқылы жаппай қырылуға ұшырады. Немец, совет және жергілікті деректерге сүйенсек, 1,6 миллионнан астам, тіпті 2 миллионға жуық еврей осылай өлтірілді. Көпшілігі жаппай қабірлерге көмілді, бірақ кейбір жағдайларда қауымдарды күшпен қоғамдық ғимараттарға немесе синагогаларға жинап, содан кейін өртеді немесе жергілікті шахталарға тығып, содан кейін жарылыс жасады. 1944 жылы кеңес әскерлері Подолияны қайта басып алды, ал 1945 жылы Польшаның шығыс шекарасы Курзон сызығы бойынша ресми түрде қайта белгіленген кезде Подолияның барлығы Украина және Молдова Совет Социалистік Республикаларының құрамында қалды. Қалған поляктар мен еврейлердің көпшілігі Польша Халық Республикасына қашып кетті немесе қуылды.

From 1793 to 1917, part of the region was the Podolia Governorate in southwestern Russia bordering with Austria across the Zbruch River and with Bessarabia across the Dniester. Its area was
In 1772 First Partition of Poland, the Austrian Habsburgs had taken control of a small part of Podolia west of the Zbruch River (sometimes also called "Southern Podolia") around Borschiv, in what is today Ternopil Oblast. At this time, Emperor Joseph II toured the area, was impressed by the fertility of the soil, and was optimistic about its future prospects. Poland disappeared as a state in a third partition in 1795 but the Polish gentry continued to maintain local control in both eastern and western Podolia over a peasant population which was primarily ethnically Ukrainian whose similarity to the other East Slavs already subject to the Habsburg monarchy was showcased in a 1772 book by Adam F. Kollár and was used as an argument in favor of annexation by the Habsburgs. The Ternopil (Tarnopol) region of western Podolia was briefly taken by Russia in 1809 but reverted to Austrian rule in 1815. Within the Austrian Empire, western Podolia was part of the Kingdom of Galicia and Lodomeria which, in 1867 with the formation of Austria Hungary, became an ethnic Pole administered autonomous unit under the Austrian crown. At the end of the nineteenth century and the beginning of the twentieth, Austrian Podolia witnessed a large scale emigration of its peasant population to western Canada. Several battles of the Polish uprisings of 1809, 1830–1831 and 1863–1864 were fought in Podolia. As to the Jewish community in Podolia, the Haskalah or Jewish Enlightenment reached it in the 19th century, introduced by Jews from Western Europe. Says I A. Bar Levy (Weissman), author of the "Yizkor Book" for Podolia: "It brought an end to the cultural separation of Jews from the surrounding world. Jews began to learn modern sciences and languages, read world literature and participate in the cultural life of the nations among whom they lived." Just as was the case in other areas of former Poland, Jews started to learn the language of the country they lived in and to write about secular subjects. The writers of the Haskalah in Podolia included: the forerunner Isaac Satanow (1733–1805), Menachim Mendel Lapin, author and translator, Ben Ami (Mordecai Rabinowitz), who wrote in Russian, and many others. In 1939 after the signing of the Molotov–Ribbentrop Pact between Nazi Germany and the Soviet Union and the Soviet invasion of Poland on September 17, 1939, the area became part of Soviet Ukraine. Many local inhabitants were deported to labour camps. In January 1940, the Czortków uprising, an unsuccessful Polish uprising against Soviet occupiers, took place in pre war Polish Podolia. Following German invasion of the Soviet Union in 1941, most of Podolia was occupied by Nazi Germany and incorporated into the Reichskommissariat Ukraine. The area of Podolia between the Southern Bug below Vinnytsia and the Dniester was occupied by Axis Romania as part of Transnistria. Starting in July 1941, the Jewish inhabitants were subjected to mass extermination by shooting in a German campaign carried out by four Einsatzgruppen ("operational groups") specially organized for the purpose. Reliable estimates including German, Soviet, and local records indicate that upwards of 1.6 million, perhaps as many as 2 million, Jews were murdered in this fashion. Most were buried in mass graves, but there were also instances of communities being forced en masse into community buildings or synagogues that were then burnt, or herded into local mines that were subsequently dynamited. In 1944 the Soviets re occupied Podolia and in 1945, when Poland's eastern border was formally realigned along the Curzon line, the whole of Podolia remained in the Ukrainian and Moldavian Soviet Socialist Republics. Most remaining Poles and Jews fled or were expelled to the People's Republic of Poland.

Мәдениет

Подильяның халықтық икона суреттеу дәстүрі Украинада кеңінен танымал. Оның бір көрінісі – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында кенепке салынған ұзын үй иконостасталары. Қызыл, жасыл және сары түстер басым, әулиелердің жүздері сәл созыңқы, ал көздері бадам пішіндес. Осы иконостастастарда ең қадірлі отбасылық қасиеттілер бейнеленген. Подильяның халықтық иконостасталарының жинақтары Винница облыстық өнер мұражайында және Радомысль қамалындағы Украина үй иконалары мұражайында сақтаулы.