Киев – Украинаның астанасы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Украинаның астанасы
Украинаның астанасы

Киев (кейде Киев деп те жазылады) – Украинаның астанасы және ең халқы көп қаласы. Ол Днепр өзенінің жағасында, Украинаның солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. 2022 жылғы 1 қаңтарға қарай халық саны 2 952 301 адамды құрады, бұл Киевтің Еуропадағы ең халқы көп жетінші қалаға айналуын қамтамасыз етті. Киев – Шығыс Еуропадағы маңызды өнеркәсіптік, ғылыми, білім беру және мәдени орталық. Қала жоғары технологиялық өнеркәсіптерге, жоғары білім беру мекемелеріне және тарихи ескерткіштерге толы. Қаланың кең ауқымды қоғамдық көлік және инфрақұрылым жүйесі бар, оның ішінде Киев метрополитені де бар. Қаланың аты оның төрт аңыз негізін қалаушысының бірі – Кидің есімінен шыққан делінеді. Тарихы бойында Киев, Шығыс Еуропадағы ең көне қалалардың бірі, даңқ мен беймәлімдік кезеңдерін басынан өткерді. Қала, мүмкін, V ғасырда-ақ сауда орталығы ретінде болған. Скандинавия мен Константинополь арасындағы маңызды сауда жолындағы славян қонысы Киев 9 ғасырдың ортасында варягтар (викингтер) басып алғанға дейін хазарлардың билігінде болды. Варягтардың үстемдігі кезінде қала Киев Русінің, алғашқы Шығыс славян мемлекетінің астанасы болды. 1240 жылы моңғол шапқыншылығы кезінде толығымен қиратылған қала келесі ғасырлар бойы өз ықпалын жоғалтты. Литва, содан кейін Польша, одан кейін Ресейге қарасты, қала 16 ғасырда шекаралық саудадан православие білімінің маңызды орталығына, ал кейін 19 ғасырда өнеркәсіп, сауда және басқару орталығына айналды. Елдің нарықтық экономикаға және сайлау демократиясына өту кезеңінде Киев Украинаның ең ірі және ең бай қаласы болып қала берді. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін қару-жараққа тәуелді өнеркәсіптік өндіріс төмендеді, бұл ғылым мен технологияға кері әсер етті, бірақ қызмет көрсету және қаржы сияқты экономиканың жаңа салалары Киевтің жалақы мен инвестицияның өсуіне көмектесті, сондай-ақ тұрғын үй мен қалалық инфрақұрылымды дамытуға үздіксіз қаржыландыруды қамтамасыз етті. Киев Украинаның ең батысқа бейімделген айманы болып есептеледі; сайлау кезінде Еуропалық Одақпен жақынырақ интеграцияны жақтаған партиялар жеңіске жетті.

Kyiv (also spelled Kiev) is the capital and most populous city of Ukraine. It is in north central Ukraine along the Dnieper River. As of 1 January 2022, its population was 2,952,301, making Kyiv the seventh most populous city in Europe. Kyiv is an important industrial, scientific, educational, and cultural center in Eastern Europe. It is home to many high tech industries, higher education institutions, and historical landmarks. The city has an extensive system of public transport and infrastructure, including the Kyiv Metro. The city's name is said to derive from the name of Kyi, one of its four legendary founders. During its history, Kyiv, one of the oldest cities in Eastern Europe, passed through several stages of prominence and obscurity. The city probably existed as a commercial center as early as the 5th century. A Slavic settlement on the great trade route between Scandinavia and Constantinople, Kyiv was a tributary of the Khazars, until its capture by the Varangians (Vikings) in the mid 9th century. Under Varangian rule, the city became a capital of Kievan Rus', the first East Slavic state. Completely destroyed during the Mongol invasions in 1240, the city lost most of its influence for the centuries to come. Coming under Lithuania, then Poland and then Russia, the city would grow from a frontier market into an important centre of Orthodox learning in the sixteenth century, and later of industry, commerce, and administration by the ninenteenth. During the country's transformation to a market economy and electoral democracy, Kyiv has continued to be Ukraine's largest and wealthiest city. Its armament dependent industrial output fell after the Soviet collapse, adversely affecting science and technology, but new sectors of the economy such as services and finance facilitated Kyiv's growth in salaries and investment, as well as providing continuous funding for the development of housing and urban infrastructure. Kyiv emerged as the most pro Western region of Ukraine; parties advocating tighter integration with the European Union dominate during elections.

Тарих

Киев аймағындағы алғашқы адамдар палеолиттің соңғы кезеңінде (тас дәуірінде) өмір сүрген. Қола дәуірінде Киевтің төңірегіндегі халық Трипиллиан мәдениетінің бір бөлігін құрады, мұны осы аймақта табылған мәдениетке жататын артефакттар дәлелдейді. Ерте темір дәуірінде Киев төңірегіне жер өңдеумен, мал шаруашылығымен және скифтермен, Солтүстік Қара теңіз жағалауындағы ежелгі мемлекеттермен сауда жасаған бірнеше тайпалар қоныстанды. Кейбір зерттеушілер қаланың іргесі 9 ғасырдың соңында қаланғанын айтады. Қаланың пайда болуы туралы бірнеше аңыз бар. Біреуінде славян тайпасының (шығыс поляндарының) мүшелері – ағайынды Ки (ең үлкені, қала оның атымен аталған), Шек, Хорив және олардың қарындасы Либид қалаға негіз салған делінеді (Бастапқы жылнаманы қараңыз). Бірақ 1773 жылғы Александр Макбианның «Ежелгі география сөздігінде» бұл елді мекен қазіргі Чернобыль қаласына сәйкес келеді. Азагарийдің оңтүстігінде Амадока деген тағы бір елді мекен бар, ол батыстағы Амадока батпақтары мен шығыстағы Амадока таулары арасында орналасқан Амадоки халқының астанасы болған деп есептеледі. Киевтің тарихында кездесетін, бірақ шығу тегі толыққанды белгісіз тағы бір атауы – Самбат, ол Хазар империясымен байланысты болуы мүмкін. «Бастапқы жылнамада» Киев тұрғындары Аскольдқа «үш ағайынды – Ки, Шек және Хорив болған, олар осы қаланы салып, қайтыс болды, енді біз олардың туыстарына, хазарларға салық төлеп тұрамыз» дегенді айтқан. «De Administrando Imperio» еңбегінде Константин Порфирогенит жыл сайын жиналатын шағын жүк қайықтарының керуенін атап өтеді және «Олар Днепр өзенімен төмен түсіп, Киевтің (Киова) бекінісінде жиналады, оны Самбата деп те атайды» деп жазады. Бұл аймаққа саяхат жасаған 10 ғасырдың араб тілінде сөйлейтін үш географияшысы Самбат қаласын рустардың басты қаласы деп атады. Олардың арасында Ибн Рустах, Әбу Саид Гардези және «Худуд әл-Алам» кітабының авторы бар. Бұл авторлардың жазбаларын орыс шығыстанушысы Александр Туманский тапқан. Самбаттың этимологиясын көптеген тарихшылар, соның ішінде Григорий Ильинский, Николай Карамзин, Ян Потоцкий, Николай Ламбин, Иоахим Лелевел және Гудбрандур Вигфусон талқылаған. Бастапқы жылнамада 9 ғасырдың соңында немесе 10 ғасырдың басында Киевте викинг немесе варяг тегінен шыққан Аскольд пен Дир билік еткені айтылады. 882 жылы Новгородтың Олег князі оларды өлтірді, бірақ Омелян Прицак пен Константин Цукерман сияқты кейбір тарихшылар бұл туралы дау көтеріп, хазар билігі 920 жылдарға дейін сақталғанын, Киев хаты мен Шехтер хаты сияқты тарихи құжаттарды қалдырғанын айтады. Басқа тарихшылар 840 және 878 жылдар аралығында қалада мажар тайпалары билік құрғанын, кейін бірнеше хазар тайпаларымен бірге Карпат алабына көшіп кеткенін болжайды. Бастапқы жылнамада Киев маңынан өтіп кеткен венгрлер туралы айтылады. Аскольдтің қабірі бұрын «Угорское урочище» (Мажар жері) деп аталған. Жоғарыда аталған ғалымдардың айтуынша, Киев бекінісінің құрылысы 840 жылы Кеө (Кеве), Чсак және Гереб, үш ағайынды, мүмкін Таржан тайпасының мүшелері басшылығымен аяқталған. Үш есім Киев жылнамасында Ки, Шек және Хорив ретінде кездеседі және славян тегінен емес болуы мүмкін, өйткені орыс тарихшылары әрқашан олардың мағынасы мен шығу тегін түсінуге тырысқан. Венгриялық тарихшы Виктор Паданидің пікірінше, олардың есімдері 12 ғасырда Киев жылнамасына енгізілген және олар ежелгі орыс мифологиялық батырлары ретінде танылған. Киев қаласы варягтар мен гректер арасындағы сауда жолында орналасқан. 968 жылы көшпелі печенегтер қалаға шабуыл жасап, қоршап алды. 1000 жылы қалада 45 000 адам тұрған. 1169 жылдың наурыз айында Владимир Суздальдің ұлы князі Андрей Боголюбский Киевті жаулап алды, ескі қала мен княз сарайын қиратып, Вишгородтан Владимирдің Тәңірі анасының иконасын қоса алғанда, көптеген діни өнер туындыларын алып кетті. 1203 жылы князь Рурик Ростиславич және оның қыпшақ одақтастары Киевті басып алып, өртеп жіберді. 1230 жылдары қала бірнеше рет қоршауға алынып, әртүрлі Русь князьдерімен қиратылды. Қала бұл шабуылдардан қалпына келмей, 1240 жылы Бату хан басқарған Руське жасалған моңғол шапқыны Киевті толыққанды қиратты. Бұл оқиғалар қаланың болашағына және Шығыс славян өркениетіне зор әсер етті. Боголюбскийдің тонауынан бұрын Киев әлемдегі ең ірі қалалардың бірі ретінде танымал болды, 12 ғасырдың басында оның халқы 100 000-нан асып түсті. 1320 жылдардың басында Литва армиясы, Ұлы князь Гедеминас басшылығымен, Ирпень өзенінде Станислав басқарған славян армиясын жеңіп, қаланы басып алды. Киевті өздеріне талап еткен татарлар 1324–1325 жылдары қарсы шабуыл жасады, сондықтан Киев Литва князінің билігінде болғанымен, Алтын Ордаға салық төлеуге мәжбүр болды. Соңында, 1362 жылғы Көк Су шайқасының нәтижесінде Литваның Ұлы князі Альгирдас Киевті және айналасындағы аймақтарды Литва Ұлы княздығының құрамына қосты. 1482 жылы Қырым татарлары Киевті басып алып, көп бөлігін өртеп жіберді. Литва билігінің кезінде қаланың ядросы Поділде орналасқан, ал Замкова Горасында 18 мұнарасы бар Литва Киевтік қамалы болды, ол Киевтің Ұлы князі Владимир Ольгердовичтің және кейін Литваның Ұлы князьдарының (мысалы, Витовттың) резиденциясы болды. 1569 жылғы Люблин униясы кезінде, Польша-Литва достастығы құрылғанда, Литва бақылауындағы Киев аймағының жерлері (Подолия, Волынь және Подляхия) Литва Ұлы княздығынан Польша Корольдігінің тажына берілді, ал Киев Киев воеводствосының астанасы болды. 1658 жылғы Гадяч шарты Киевтің Польша-Литва-Рутения достастығының құрамындағы Русь Ұлы княздығының астанасы болуын көздеген, бірақ шартының осы ережесі күшіне енбеді.

The first known humans in the region of Kyiv lived there in the late paleolithic period (Stone Age). The population around Kyiv during the Bronze Age formed part of the so called Trypillian culture, as evidenced by artifacts from that culture found in the area. During the early Iron Age certain tribes settled around Kyiv that practiced land cultivation, husbandry and trading with the Scythians and ancient states of the northern Black Sea coast. with some researchers dating the founding as late as the late 9th century. There are several legendary accounts of the origin of the city. One tells of members of a Slavic tribe (Eastern Polans), brothers Kyi (the eldest, after whom the city was named), Shchek, Khoryv, and their sister Lybid, who founded the city (See the Primary Chronicle). However, according to the 1773 Dictionary of Ancient Geography of Alexander Macbean, that settlement corresponds to the modern city of Chernobyl. Just south of Azagarium, there is another settlement, Amadoca, believed to be the capital of the Amadoci people living in an area between the marshes of Amadoca in the west and the Amadoca mountains in the east. Another name for Kyiv mentioned in history, the origin of which is not completely clear, is Sambat, which apparently has something to do with the Khazar Empire. The Primary Chronicle says the residents of Kyiv told Askold "there were three brothers Kyi, Shchek, and Khoriv. They founded this town and died, and now we are staying and paying taxes to their relatives the Khazars". In De Administrando Imperio, Constantine Porphyrogenitus mentions a caravan of small cargo boats which assembled annually, and writes, "They come down the river Dnieper and assemble at the strong point of Kyiv (Kioava), also called Sambatas". At least three Arabic speaking 10th century geographers who traveled the area mention the city of Zānbat as the chief city of the Russes. Among them are ibn Rustah, Abu Sa'id Gardezi, and an author of the Hudud al 'Alam. The texts of those authors were discovered by Russian orientalist Alexander Tumansky. The etymology of Sambat has been argued by many historians, including Grigoriy Ilyinsky, Nikolay Karamzin, Jan Potocki, Nikolay Lambin, Joachim Lelewel, and Guðbrandur Vigfússon. The Primary Chronicle states that at some point during the late 9th or early 10th century Askold and Dir, who may have been of Viking or Varangian descent, ruled in Kyiv. They were murdered by Oleg of Novgorod in 882, but some historians, such as Omeljan Pritsak and Constantine Zuckerman, dispute that, arguing that Khazar rule continued as late as the 920s, leaving historical documents such as the Kievan Letter and Schechter Letter. Other historians suggest that Magyar tribes ruled the city between 840 and 878, before migrating with some Khazar tribes to the Carpathian Basin. The Primary Chronicle mentions Hungarians passing near Kyiv. Askold's Grave was previously known as "Uhorske urochyshche" (Hungarian place). According to the aforementioned scholars the building of the fortress of Kyiv was finished in 840 under the leadership of Keő (Keve), Csák, and Geréb, three brothers, possibly members of the Tarján tribe. The three names appear in the Kyiv Chronicle as Kyi, Shchek, and Khoryv and may be not of Slavic origin, as Russian historians have always struggled to account for their meanings and origins. According to Hungarian historian Viktor Padányi, their names were inserted into the Kyiv Chronicle in the 12th century, and they were identified as old Russian mythological heroes. The city of Kyiv stood on the trade route between the Varangians and the Greeks. In 968 the nomadic Pechenegs attacked and then besieged the city. By 1000 CE the city had a population of 45,000. In March 1169, Grand Prince Andrey Bogolyubsky of Vladimir Suzdal sacked Kyiv, leaving the old town and the prince's hall in ruins. He took many pieces of religious artwork including the Theotokos of Vladimir icon from Vyshhorod. In 1203, Prince Rurik Rostislavich and his Kipchak allies captured and burned Kyiv. In the 1230s, the city was besieged and ravaged several times by different Rus princes. The city had not recovered from these attacks when, in 1240, the Mongol invasion of Rus', led by Batu Khan, completed the destruction of Kyiv. These events had a profound effect on the future of the city and on the East Slavic civilization. Before Bogolyubsky's pillaging, Kyiv had had a reputation as one of the largest cities in the world, with a population exceeding 100,000 at the beginning of the 12th century. In the early 1320s, a Lithuanian army led by Grand Duke Gediminas defeated a Slavic army led by Stanislav of Kyiv at the Battle on the Irpen' River and conquered the city. The Tatars, who also claimed Kyiv, retaliated in 1324–1325, so while Kyiv was ruled by a Lithuanian prince, it had to pay tribute to the Golden Horde. Finally, as a result of the Battle of Blue Waters in 1362, Algirdas, Grand Duke of Lithuania, incorporated Kyiv and surrounding areas into the Grand Duchy of Lithuania. In 1482, Crimean Tatars sacked and burned much of Kyiv. At the time of the Lithuanian rule, the core of the city was located in Podil and there was a Lithuanian Київський замок with 18 towers on the Zamkova Hora which served as a residence of Vladimir Olgerdovich, Grand Prince of Kyiv, and subsequently of the Grand Dukes of Lithuania (e. g. Vytautas). With the 1569 Union of Lublin, when the Polish–Lithuanian Commonwealth was established, the Lithuanian controlled lands of the Kyiv region (Podolia, Volhynia, and Podlachia) were transferred from the Grand Duchy of Lithuania to the Crown of the Kingdom of Poland, and Kyiv became the capital of Kyiv Voivodeship. The 1658 Treaty of Hadiach envisaged Kyiv becoming the capital of the Grand Duchy of Rus' within the Polish–Lithuanian–Ruthenian Commonwealth, but this provision of the treaty never went into operation.

Ресей билігі

1654 жылғы Переяслав шартынан бастап ресейлік әскерлер басып алған Киев, 1667 жылғы Андрусов бітім шартынан бастап Ресей мемлекетінің құрамына кірді және белгілі бір деңгейде автономияға ие болды. Киевке қатысты поляк-ресей шарттарының ешқайсысы ратификацияланбаған. Ресей империясында Киев маңызды христиан орталығы болды, ол паломниктерді тартты және империяның көптеген маңызды діни қайраткерлерінің отаны болды, бірақ 19 ғасырға дейін қаланың коммерциялық маңызы маргиналды болып келді. 1834 жылы ресейлік үкімет Тарас Шевченко атындағы Санкт-Владимир университетін құрды (Шевченко география факультетінде ғылыми зерттеуші және редактор болып жұмыс істеді). Кеңес кезеңінде 1919-1921 жылдары жеке институтқа бөлінген Санкт-Владимир университетінің медициналық факультеті 1995 жылы Богомолец атындағы ұлттық медициналық университетіне айналды. 18-19 ғасырларда Ресей империясының әскері мен шіркеу билігі қала өміріне үстемдік етті; Ресей православие шіркеуі Киевтің инфрақұрылымы мен коммерциялық қызметіне елеулі үлес қосты. 1840 жылдардың соңында тарихшы Николай Костомаров (орыс тілінде Николай Костомаров) құпия саяси ұйым – Кирилл мен Мефодий атындағы бауырластықты құрды. Оның мүшелері украиндықтарды Ресей ұлтының бағынышты бөлігі емес, дербес және жеке топ ретінде қарастыра отырып, еркін славян халықтарының федерациясын ұсынды; ресейлік билік осы ұйымды тез арада таратып жіберді. Украинаның автономиясын жоғалту процесі барысында Киев 19 ғасырда орыс халқының қоныс аударуы, әкімшілік шаралар және әлеуметтік жаңару арқылы күшейе түскен орыстандыруға ұшырады. 20 ғасырдың басында қала орталығында орыс тілінде сөйлейтін халық басым болды, ал шеткері аудандарда тұратын төменгі топтар украиндық халықтық мәдениетін сақтап қалды. Алайда, украин аристократтары, әскерилер және саудагерлер арасындағы белсенділер Киевтегі жергілікті мәдениетті сақтауға тырысты, жасырын кітап басып шығару, әуесқой театр, фольклорлық зерттеулер және т.б. арқылы. 19 ғасырдың соңындағы Ресейдегі өнеркәсіптік революция кезінде Киев Ресей империясының маңызды сауда және көлік орталығына айналды, теміржол және Днепр өзені арқылы қант пен астық экспорттауға маманданды. 1900 жылға қарай қала 250 000 халқы бар маңызды өнеркәсіптік орталыққа айналды. Осы кезеңнің ерекшеліктеріне теміржол инфрақұрылымы, көптеген білім беру және мәдени мекемелердің құрылуы, сондай-ақ ерекше сәулеттік ескерткіштер (көбінесе саудагерлік бағытты) жатады. 1892 жылы Киевте Ресей империясының алғашқы электр трамвай желісі (әлемде үшінші) іске қосылды. Киев Ресей империясындағы 19 ғасырдың соңындағы өнеркәсіптік революция кезінде өркендеді, империяның үшінші маңызды қаласы және оңтүстік-батыстағы маңызды сауда орталығы болды.

Occupied by Russian troops since the 1654 Treaty of Pereyaslav, Kyiv became a part of the Tsardom of Russia from 1667 on the Truce of Andrusovo and enjoyed a degree of autonomy. None of the Polish Russian treaties concerning Kyiv have ever been ratified. In the Russian Empire, Kyiv was a primary Christian centre, attracting pilgrims, and the cradle of many of the empire's most important religious figures, but until the 19th century, the city's commercial importance remained marginal. In 1834, the Russian government established Saint Vladimir University, now called the Taras Shevchenko National University of Kyiv after the Ukrainian poet Taras Shevchenko (1814–1861). (Shevchenko worked as a field researcher and editor for the geography department). The medical faculty of Saint Vladimir University, separated into an independent institution in 1919–1921 during the Soviet period, became the Bogomolets National Medical University in 1995. During the 18th and 19th centuries, the Imperial Russian Army and ecclesiastical authorities dominated city life; the Russian Orthodox Church had involvement in a significant part of Kyiv's infrastructure and commercial activity. In the late 1840s the historian, Mykola Kostomarov (Russian: Nikolai Kostomarov), founded a secret political society, the Brotherhood of Saint Cyril and Methodius, whose members put forward the idea of a federation of free Slavic peoples with Ukrainians as a distinct and separate group rather than a subordinate part of the Russian nation; the Russian authorities quickly suppressed the society. Following the gradual loss of Ukraine's autonomy, Kyiv experienced growing Russification in the 19th century, by means of Russian migration, administrative actions, and social modernization. At the beginning of the 20th century the Russian speaking part of the population dominated the city centre, while the lower classes living on the outskirts retained Ukrainian folk culture to a significant extent. However, enthusiasts among ethnic Ukrainian aristocrats, soldiers, and merchants made attempts to preserve the native culture in Kyiv, by clandestine book printing, amateur theatre, folk studies, etc. During the Russian industrial revolution in the late 19th century, Kyiv became an important trade and transportation centre of the Russian Empire, specialising in sugar and grain export by railway and on the Dnieper river. By 1900, the city had also become a significant industrial centre, with a population of 250,000. Landmarks of that period include the railway infrastructure, the foundation of numerous educational and cultural facilities, and notable architectural monuments (mostly merchant oriented). In 1892, the first electric tram line of the Russian Empire started running in Kyiv (the third in the world). Kyiv prospered during the late 19th century Industrial Revolution in the Russian Empire, when it became the third most important city of the Empire and the major centre of commerce in its southwest.

Кеңес дәуірі

1917 жылғы Революциядан кейінгі дүрбелең кезеңінде Киев бірнеше украин мемлекеттерінің астанасы болды және бірнеше қақтығыстың ортасында қалды: Бірінші дүниежүзілік соғыс, оның барысында неміс әскері оны 1918 жылдың 2 наурызынан 1918 жылдың қарашасына дейін басып алды, 1917-1922 жылдардағы Ресей азаматтық соғысы және 1919-1921 жылдардағы поляк-совет соғысы. 1919 жылдың соңғы үш айында Киевті кезекпен Ақ әскер бақылады. Киев 1918 жылдың соңынан 1920 жылдың тамызына дейін он алты рет қолдан-қолға ауысты. 1921 жылдан 1991 жылға дейін қала 1922 жылы Кеңес Одағының құрылтайшы республикасы болған Украина Кеңес Социалистік Республикасының құрамына кірді. Соғыс аралық кезеңде Кеңес Украинасында болған маңызды оқиғалардың барлығы Киевке әсер етті: 1920-ші жылдардағы украинизация, сондай-ақ ауылдық украинотілді халықтың қоныс аударуы қаланың орыстілді тұрғындарын украинотілді етуге және қаладағы украин мәдени өмірінің дамуына септігін тигізді; 1920-ші жылдардың соңында басталған кеңес индустрияландыруы қаланың бұрынғы сауда және дін орталығын ірі өнеркәсіптік, технологиялық және ғылыми орталыққа айналдырды; 1932-1933 жылдардағы Ұлы ашаршылық рациондық карточкаларға тіркелмеген көшіп келген халықтың бір бөлігін қырып салды; ал Иосиф Сталиннің 1937-1938 жылдардағы Ұлы тазалауы қаладағы зиялы қауымды дерлік жойды. 1934 жылы Киев Кеңес Украинасының астанасы болды. Қала кеңес индустрияландыру жылдарында қайтадан гүлденді, өйткені халқы тез өсті және көптеген ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар құрылды, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған. Екінші дүниежүзілік соғыста қала қайтадан ауыр зардап шекті, ал нацистік Германия оны 1941 жылдың 19 қыркүйегінен 1943 жылдың 6 қарашасына дейін басып алды. 1941 жылы Киев шайқасында Орталық державалардың әскері 600 000-нан астам кеңес әскерін өлтірді немесе тұтқынға алды. Тұтқынға алынғандардың көпшілігі тірі қайтып оралмады. Вермахт қаланы басып алғаннан кейін көп ұзамай, жасырын қалған НКВД офицерлерінің тобы қаланың басты көшесі Хрещатиктегі көптеген ғимараттарды динамитпен жарды, онда неміс әскери және азаматтық билігі орналасқан еді; ғимараттар бірнеше күн бойы өртеніп, 25 000 адам үйсіз қалды. НКВД-ның бұл әрекетіне жауап ретінде немістер жергілікті еврейлердің барлығын, шамамен 34 000 адамды ұстап алып, 1941 жылдың 29-30 қыркүйегінде Киевтегі Бабий Ярде жаппай қырды. Келесі айларда мыңдаған адамдар Бабий Ярға апалып атып тасталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер Бабий Ярда түрлі этникалық топтардан 100 000-нан астам адамды, көбінесе бейбіт тұрғындарды өлтірді деп есептеледі. Соғыстан кейінгі жылдары Киев экономикалық тұрғыдан қалпына келтіріліп, тағы да Кеңес Одағының үшінші маңызды қаласы болды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апат қаланың солтүстігінде орын алды. Алайда, басым оңтүстік желдің арқасында радиоактивті қалдықтардың көп бөлігі Киевтен алысқа тарады.

In the turbulent period following the 1917 Russian Revolution, Kyiv became the capital of several successive Ukrainian states and was caught in the middle of several conflicts: World War I, during which German soldiers occupied it from 2 March 1918 to November 1918, the Russian Civil War of 1917 to 1922, and the Polish–Soviet War of 1919–1921. During the last three months of 1919, Kyiv was intermittently controlled by the White Army. Kyiv changed hands sixteen times from the end of 1918 to August 1920. From 1921 to 1991, the city formed part of the Ukrainian Soviet Socialist Republic, which became a founding republic of the Soviet Union in 1922. The major events that took place in Soviet Ukraine during the interwar period all affected Kyiv: the 1920s Ukrainization as well as the migration of the rural Ukrainophone population made the Russophone city Ukrainian speaking and bolstered the development of Ukrainian cultural life in the city; the Soviet industrialization that started in the late 1920s turned the city, a former centre of commerce and religion, into a major industrial, technological and scientific centre; the 1932–1933 Great Famine devastated the part of the migrant population not registered for ration cards; and Joseph Stalin's Great Purge of 1937–1938 almost eliminated the city's intelligentsia

In 1934, Kyiv became the capital of Soviet Ukraine. The city boomed again during the years of Soviet industrialization as its population grew rapidly and many industrial giants were established, some of which exist today. In World War II, the city again suffered significant damage, and Nazi Germany occupied it from 19 September 1941 to 6 November 1943. Axis forces killed or captured more than 600,000 Soviet soldiers in the great encircling Battle of Kyiv in 1941. Most of those captured never returned alive. Shortly after the Wehrmacht occupied the city, a team of NKVD officers who had remained hidden dynamited most of the buildings on the Khreshchatyk, the main street of the city, where German military and civil authorities had occupied most of the buildings; the buildings burned for days and 25,000 people were left homeless. Allegedly in response to the actions of the NKVD, the Germans rounded up all the local Jews they could find, nearly 34,000, and massacred them at Babi Yar in Kyiv on 29 and 30 September 1941. In the months that followed, thousands more were taken to Babi Yar where they were shot. It is estimated that the Germans murdered more than 100,000 people of various ethnic groups, mostly civilians, at Babi Yar during World War II. Kyiv recovered economically in the post war years, becoming once again the third most important city of the Soviet Union. The catastrophic accident at the Chernobyl Nuclear Power Plant in 1986 occurred only north of the city. However, the prevailing south wind blew most of the radioactive debris away from Kyiv.

Тәуелсіздік

Кеңес Одағының ыдырауы барысында 1991 жылғы 24 тамызда украин парламенті Украинаның тәуелсіздік декларациясын жариялады. 2004–2005 жылдары қалада сол кезге дейінгі ең ірі посткеңестік халық демонстрациялары өтті, олар Апельсин революциясын қолдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев орталығы Еуромайданның басты орны болды. 2022 жылдың ақпан айында Украинаға Ресейдің басып кіруі басталғанда, Ресей күштері Киевті басып алуға тырысты, бірақ украин күштері қала сыртында оларды кері тартты. 2022 жылдың сәуір айында Ресей аймақтан шегінгеннен кейін Киевке жиі әуе шабуылдары жасалып жатыр.

География

Географиялық тұрғыдан алғанда, Киев Полесье орманды-экологиялық аймағының шекарасында, Еуропаның аралас орман аймағының бір бөлігі және Шығыс Еуропаның орманды дала биомында орналасқан. Дегенмен, қаланың бірегей ландшафты оны айналасындағы аймақтан ерекшелендіреді. Киев Киев облысымен толық қоршалған. Бастапқыда батыс жағалауда орналасқан, қазіргі күні Киев Днепрдің екі жағында жатыр, ол қала арқылы оңтүстікке қарай Қара теңізге ағып түседі. Қаланың ескі және биік батыс бөлігі көптеген орманды төбелерде (Киев төбелері) орналасқан, онда шатқалдар мен кішкентай өзендер кездеседі. Киевтің географиялық бедері оның топонимдеріне әсер етті, мысалы, Подил ("төменгі"), Печерск ("үрлер") және узвиз (қалыпты емес көше, "түсу"). Киев – Днепрдің батыс жағалауымен іргелес үлкен Днепр үстіртінің бір бөлігі болып табылады, бұл қаланың биіктігінің өзгеруіне әсер етеді. Қаланың солтүстік шеттері Полесье жазығымен шектеседі. Киев 20-шы ғасырдың соңына дейін сол жағалаудағы (шығысқа қарай) Днепр жазығына кеңейді. Днепрдің сол жағындағы Киевтің барлық бөлігі әдетте Сол жағалау (Лівий берег, Livyi bereh) деп аталады. Днепр аңғарындағы маңызды аумақтар жасанды түрде құммен толтырылған және бөгеттермен қорғалған. Қала ішінде Днепр өзені салалардың, аралдардың және қала шегіндегі порттардың тармақталған жүйесін құрайды. Қала Десна өзенінің құйылысына және солтүстіктегі Киев суқоймасына, ал оңтүстіктегі Канев суқоймасына жақын орналасқан. Днепр және Десна өзендерінің екеуі де Киевте кеме жүруге қолайлы, бірақ суқоймалардың кеме өткелдерімен реттеледі және қысқы мұзданумен шектеледі. Барлығы, Киев шегінде 448 ашық су объектісі бар, олардың ішінде Днепрдің өзі, оның суқоймалары, бірнеше кішкентай өзендер, ондаған көлдер және жасанды түрде жасалған тоғандар бар. Олардың жалпы ауданы 7949 гектарды құрайды. Бұдан өзге, қалада 16 жағажай (жалпы ауданы 140 гектар) және 35 су жағалаундағы демалыс аймағы (1000 гектардан астам аумақты қамтиды) бар. Көптегендері демалыс пен ойын-сауық үшін пайдаланылады, бірақ кейбір су объектілері жүзуге жарамсыз. БҰҰ-ның 2011 жылғы бағалауынша, Киевте және оның астаналық аймағында табиғи апаттар қаупі жоқ.

Geographically, Kyiv is on the border of the Polesia woodland ecological zone, a part of the European mixed woods area, and the East European forest steppe biome. However, the city's unique landscape distinguishes it from the surrounding region. Kyiv is completely surrounded by Kyiv Oblast. Originally on the west bank, today Kyiv is on both sides of the Dnieper, which flows southwards through the city towards the Black Sea. The older and higher western part of the city sits on numerous wooded hills (Kyiv Hills), with ravines and small rivers. Kyiv's geographical relief contributed to its toponyms, such as Podil ("lower"), Pechersk ("caves"), and uzviz (a steep street, "descent"). Kyiv is a part of the larger Dnieper Upland adjoining the western bank of the Dnieper in its mid flow, and which contributes to the city's elevation change. The northern outskirts of the city border the Polesian Lowland. Kyiv expanded into the Dnieper Lowland on the left bank (to the east) as late as the 20th century. The whole portion of Kyiv on the left bank of the Dnieper is generally referred to as the Left Bank (Лівий берег, Livyi bereh). Significant areas of the left bank Dnieper valley were artificially sand deposited, and are protected by dams. Within the city the Dnieper River forms a branching system of tributaries, isles, and harbors within the city limits. The city is close to the mouth of the Desna River and the Kyiv Reservoir in the north, and the Kaniv Reservoir in the south. Both the Dnieper and Desna rivers are navigable at Kyiv, although regulated by the reservoir shipping locks and limited by winter freeze over. In total, there are 448 bodies of open water within the boundaries of Kyiv, which include the Dnieper itself, its reservoirs, and several small rivers, dozens of lakes and artificially created ponds. They occupy 7949 hectares. Additionally, the city has 16 developed beaches (totalling 140 hectares) and 35 near water recreational areas (covering more than 1,000 hectares). Many are used for pleasure and recreation, although some of the bodies of water are not suitable for swimming. According to the UN 2011 evaluation, there were no risks of natural disasters in Kyiv and its metropolitan area.

Құқықтық мәртебе және жергілікті басқару

Киев қаласының муниципалитеті Украинаның басқа әкімшілік бөлімшелеріне қарағанда ерекше құқықтық мәртебеге ие. Ең маңызды айырмашылық – бұл қала Украинаның облысы ретінде қарастырылады (Украинаның өңірлеріне қараңыз). Екі билік саласына бағынатын жалғыз қала осы. Қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы – қаланың губернаторы – Украина Президенті тағайындайды, ал қалалық кеңестің басшысы – Киев қаласының мэрі – жергілікті халықтың тікелей дауысымен сайланады. Киев қаласының мэрі Виталий Кличко 2014 жылғы 25 мамырда өткен Киев қаласының мэрі сайлауында 57% дауыспен жеңіске жеткеннен кейін 2014 жылғы 5 маусымда қызметке кірісті. 2014 жылғы 25 маусымнан бастап Кличко сонымен қатар Киев қалалық әкімшілігінің басшысы болып табылады. Кличко 2020 жылғы Киев жергілікті сайлауында сайлаудың бірінші турында 50,52% дауыспен қайта сайланды. Ұлттық үкіметтің көптеген маңызды ғимараты Хрушевский көшесі (Михайло Хрушевский көшесі) және Институт көшесі (Институт көшесі) бойында орналасқан. Хрушевский көшесі украин ғалымы, саясаткері, тарихшысы және мемлекет қайраткері Михайло Хрушевскийдің есімімен аталады, ол Украинаның Бар қаласының тарихы туралы «Бар Староство: Тарихи жазбалар: XV–XVIII» атты ғылыми еңбегін жазған. Қаланың бұл бөлігі бұлжытпай «үкіметтік квартал» (урядовий квартал) деп аталады. Қалалық мемлекеттік әкімшілік және кеңес Хрещатик көшесіндегі Киев қалалық кеңесінің ғимаратында орналасқан. Облыстық мемлекеттік әкімшілік және кеңес Леси Украинки алаңындағы облыстық кеңес ғимаратында орналасқан.

Саясат

Қаланың өсіп келе жатқан саяси және экономикалық рөлі, оның халықаралық қатынастары, сондай-ақ интернет пен әлеуметтік желілердің кең таралғандығы Киевті Украинаның ең батысқа бағытталған және демократиялық аймағына айналдырды; (деп аталатын) Еуропалық Одақпен жақынырақ интеграцияны қолдайтын ұлттық демократиялық партиялар Киевте сайлауларда ең көп дауыс алады. 2014 жылғы ақпан айының бірінші жартысында Киев Халықаралық Социология Институты жүргізген сауалнамада Киевте сауалнамаға қатысқандардың 5,3% «Украина мен Ресей бір мемлекетке бірігуі керек» деген пікірде болды, ал елі бойынша бұл көрсеткіш 12,5% құрады.

Дәстүрлі бөлініс

Днепр өзені Киевті оң жағалау және сол жағалау аймақтарына табиғи түрде бөліп береді. Тарихи тұрғысынан қала өзеннің батыс жағындағы оң жағалауда дамыған, ал сол жағалауға 20 ғасырда ғана кеңейді. Киевтің көптеген таныс орындары, сондай-ақ көптеген бизнес және мемлекеттік мекемелер оң жағалауда орналасқан. Шығыс "Сол жағалау" көбінесе тұрғын үйлермен құралған. Үлкен өнеркәсіптік және жасыл аймақтар оң және сол жағалаудың екеуінде де бар. Киев сонымен қатар тарихи немесе аумақтық шағын аудандарға бейресми түрде бөлінген, олардың әрқайсысында шамамен 5000-нан 100 000-ға дейін тұрғын бар.

Ресми бөлініс

Киевтің алғашқы белгілі ресми бөлінісі 1810 жылы қала 4 бөлікке бөлінген кезде болды: Печерск, Старокиев және Подилдің бірінші және екінші бөліктері. 1833–1834 жылдары патша Николай I-нің жарлығымен Киев 6 полиция ауданына (районға) бөлінді, кейіннен олардың саны 10-ға дейін артты. 1917 жылы 8 Райондық Кеңес (Дума) болды, оларды большевиктер 6 партиялық ауданға қайта ұйымдастырды. Кеңес дәуірінде қала кеңейген сайын аудандардың саны да біртіндеп өсті. Қаланың жаңа аудандары, сондай-ақ кейбір ескі аудандар да көрнекті коммунистер мен социалистік революционерлердің құрметіне аталды. Алайда, коммунистік партияның көптеген мүшелері уақыт өте келе беделділігін жойып, жаңа тұлғалармен алмастырылды, сондықтан Киев аудандарының атаулары да сол сияқты өзгерді. Соңғы аудандық реформа 2001 жылы өтті, оның нәтижесінде аудандардың саны 14-тен 10-ға дейін азайтылды. Александр Омельченконың (1999–2006 жылдар аралығында қала әкімі) кезінде кейбір аудандарды біріктіру және олардың шекараларын қайта қарау жоспарланды, сондай-ақ аудандардың жалпы санын 10-нан 7-ге дейін азайту көзделіпті. Бірақ 2006 жылы жаңадан сайланған мэр (Леонид Черновецкий) сайланғаннан кейін бұл жоспарлар тоқтатылды. Әр ауданның өз сайланған жергілікті кеңесі бар, ол белгілі бір мәселелерді шешуге құзыретті.

Демография

Ресми тіркеу деректеріне сәйкес, 2013 жылдың шілде айында Киев қаласының шегінде 2 847 200 адам тұрды.

Тарихи тұрғындар саны

Бүкіл Украиналық санақ бойынша 2001 жылы Киевтің халқы 2 611 300 адамды құрады. Халық санының тарихи өзгерістері қосымша кестеде көрсетілген. Санақ мәліметтеріне сәйкес, 1 393 000 (53,3%) әйелдер, ал 1 219 000 (46,7%) еркектерді құрады. 1989 жылғы санақпен салыстырғанда, елінің барлық аймақтарында байқалатын, бірақ Киевте еңбекке жарамды жастағы көшіп келушілердің ағыны есебінен ішінара теңдестірілетін халықтың қартаю тенденциясы көрінеді. 1 069 700 адам жоғары немесе орта білім алған, бұл 1989 жылдан бері 21,7%-ға артты. 2007 жылғы маусымда қалада сатылған нан өнімдерінің көлеміне негізделген (уақытша келушілер мен қалаға жұмысқа келушілерді ескере отырып) бейресми бағалау бойынша халық саны кем дегенде 3,5 миллион адамды құрады.

Этникалық құрамы

Киевтің этникалық құрамы соңғы ғасырларда күрт өзгерді. 1874 жылғы Киев қаласындағы халық санағы бойынша, Ресей географиялық қоғамының жергілікті бөлімшесі жүргізген, Киевте 127 205 адам тұрған. Олардың 80% «орыс тілінде», 11% «жүдей тілінде», 6% поляк тілінде, 2% неміс тілінде сөйлеген. «Орыс тілінде» сөйлейтіндердің 39% кіші орыс (украин) тілінде сөйлейтіндер ретінде тіркелді, яғни украин тілінде сөйлейтіндер қала халқының 30% құрады. Ал қалған «орыс тілінде» сөйлейтіндердің тек 10% үлкен орыс (орыс) тілінде және 2% белорус тілінде сөйлеген. Қалған 49% «жалпы орыс тілінде» сөйлеген. 1897 жылғы ресми санақ бойынша үлкен орыс тілінде сөйлейтіндердің саны 54%-ға дейін өсті, ал кіші орыс тілінде сөйлейтіндер 22% құрады. Жүдей тілінде сөйлейтіндер 12%, поляк тілінде 6,7% болды. 1917 жылдың қыркүйегінде Украина Халық Республикасының билігі жүргізген Киев қаласының халық санағына сәйкес, украиндықтардың үлесі халықтың тек 16%-ына дейін төмендеді, ал орыстар қазір көпшілікті құрап, 50% болды. 1919 жылдың наурызында большевиктер билігі жүргізген Киев қаласындағы санақ украиндықтардың санының 25%-ға дейін өскенін көрсетті. Содан бері қаладағы украин халқының үлесі халқының саны бойынша қайтадан кеңейе бастады, біртіндеп бұрынғы деңгейіне жақындады. 1926 жылғы Кеңес санағы бойынша украиндықтар 41,6% құрап, ресейліктерді (25,5%) қайта басып өтті. 1959 жылғы Кеңес санағы бойынша Киев қайтадан украиндықтардың басым қаласы болды, халықтың 60% осылай анықталды, бұл көрсеткіш 1874 жылғы көрсеткішпен бірдей. 2001 жылғы санақ деректеріне сәйкес, Киев аумағында 130-дан астам ұлт пен этникалық топтар тұрады. Украиналықтар Киевтегі ең ірі этникалық топ болып табылады, олардың саны 2 110 800 адамды немесе халықтың 82,2% құрайды. Орыстар 337 300 (13,1%), еврейлер 17 900 (0,7%), белорустар 16 500 (0,6%), поляктар 6 900 (0,3%), армяндар 4 900 (0,2%), әзербайжандықтар 2 600 (0,1%), татарлар 2 500 (0,1%), грузиндер 2 400 (0,1%), молдавандықтар 1 900 (0,1%) құрайды. 2015 жылғы Халықаралық Республикалық Институтының зерттеуі бойынша Киев тұрғындарының 94% этникалық украиндықтар, ал 5% этникалық орыстар екені анықталды. Қаланың славян емес халқының көп бөлігін татарлар, Оңтүстік Кавказ және бұрынғы Кеңес Одағының басқа да халықтары құрайды.

Kyiv's ethnic composition has shifted greatly over the last centuries. According to the 1874 Kiev city census [uk], conducted by the local branch of the Russian Geographical Society, there were 127,205 people living in Kyiv. Of these, 80% spoke "Russian," 11% spoke "Jewish," 6% spoke Polish and 2% spoke German. Of the "Russian" speakers, 39% were recorded as speaking Little Russian (Ukrainian), which meant that Ukrainian speakers accounted for 30% of the city as a whole. Of the remaining "Russian" speakers, however, there were only 10% who spoke Greater Russian (Russian) and 2% who spoke Belarusian. The remaining 49% spoke in "generally Russian speech." According to the official census of 1897, the number of Great Russian speakers rose to 54%; speakers of Little Russian accounted for 22%. Jewish speakers accounted for 12%, Polish 6.7%. By the September 1917 city census of Kyiv, conducted by the authorities of the Ukrainian People's Republic, the Ukrainian share of the population had been reduced to only 16%, while Russians now made up a majority at 50%. The March 1919 Kyiv city census, conducted by the Bolshevik authorities, showed an increase in the percentage of the population identifying as Ukrainian to 25%. From then on, the city's Ukrainian population once again began to expand in terms of their share of the population, slowly returning to its former level. By the 1926 Soviet census, Ukrainians, at 41.6%, had once again begun to outnumber Russians, who made up 25.5%. By the 1959 Soviet census, Kyiv was once more a Ukrainian majority city, with 60% of the population identifying as such, the same percentage as in 1874. According to the 2001 census data, more than 130 nationalities and ethnic groups reside within the territory of Kyiv. Ukrainians constitute the largest ethnic group in Kyiv, accounting for 2,110,800 people, or 82.2% of the population. Russians comprise 337,300 (13.1%), Jews 17,900 (0.7%), Belarusians 16,500 (0.6%), Poles 6,900 (0.3%), Armenians 4,900 (0.2%), Azerbaijanis 2,600 (0.1%), Tatars 2,500 (0.1%), Georgians 2,400 (0.1%), Moldovans 1,900 (0.1%). A 2015 study by the International Republican Institute found that 94% of Kyiv was ethnic Ukrainian, and 5% ethnic Russian. Most of the city's non Slav population comprises Tatars, South Caucasians, and other peoples from the former Soviet Union.

Тіл статистикасы

Қалада украин және орыс тілдері кеңінен қолданылады; Киев халқының шамамен 75% 2001 жылғы санақ сұрағына «украин» деп жауап берді, ал шамамен 25% «орыс» деп жауап берді. 2006 жылғы сауалнама бойынша, киевтіктердің 23% үйде украин тілін, 52% орыс тілін қолданады, ал 24% екеуін де қолданады. 2003 жылғы әлеуметтік сауалнамада «Күнделікті өмірде қандай тілді қолданасыз?» деген сұраққа 52% «көбінесе орыс», 32% «орыс және украин тілдерін теңдей», 14% «көбінесе украин», ал 4,3% «тек украин» деп жауап берді. 1897 жылғы санақ мәліметтері бойынша, Киевтің шамамен 240 000 тұрғынының шамамен 56% орыс тілінде, 23% украин тілінде, 13% идиш тілінде, 7% поляк тілінде және 1% белорусь тілінде сөйлеген. 2015 жылы Халықаралық Республикалық Институты жүргізген зерттеу көрсеткендей, Киевте үйде қолданылатын тілдер: украин (27%), орыс (32%) және украин және орыс тілдерінің тең үйлесімі (40%). 1882 жылы бірнеше погромдар, ал 1905 жылы тағы бір погром болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін қалада 81 000-нан астам еврей тұрған. 1939 жылы Киевте шамамен 224 000 еврей болды. Соғыс аяқталғаннан кейін еврейлер Киевке қайта орала бастады, бірақ 1945 жылдың қыркүйегінде тағы бір погромға ұшырады. XXI ғасырда Киевтегі еврей қауымының саны шамамен 20 000-ға жетеді. Қалада екі ірі синагога бар: Ұлы хор синагогасы және Бродский хор синагогасы.

Қалалық көрініс

Қазіргі Киев – ескі мен жаңаның үйлесімі (Киевте 1907–1914 жылдары салынған 1000-нан астам ғимараттың шамамен 70 пайызы сақталған), бұл архитектурадан бастап дүкендерге және адамдардың өзіне дейін барлық жерде көрінеді. Украина КСР-інің астанасы Харьковтан Киевке көшірілгенде, қалаға «астананың сәні мен жылтыры» сыйяру үшін көптеген жаңа ғимараттар салынды. Украина өзін маңызды туристік орталық ретінде көрсетіп, Киевтің және басқа ірі қалалардың жаңа мүмкіндіктерден пайда табуға ұмтылуда. Киевтің орталығы тазартылып, ғимараттар қалпына келтіріліп, әсіресе Хрещатик және Майдан Незалежності қайта безендірілді. Андреевский төбесі сияқты Киевтің тарихи аудандары көптеген көше сатушыларының танымал орындарына айналды, онда дәстүрлі украин өнері, діни заттар, кітаптар, ойын жиынтықтары (көбінесе шахмат) және әшекейлер сатылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының 2009 жылғы Климаттық өзгерістер жөніндегі конференциясында Киев Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің арасындағы «Еуропаның 30 жасыл қаласы» индексіне енген жалғыз қала болды (30-орын). Киевтің ең танымал тарихи сәулет кешендері – Киев Печерск Лаврасы (Масқабалар монастыры) және Киев София соборы, бұл екеуі де ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. Ерекше тарихи сәулет ескерткіштерінің қатарында 1745–1752 жылдары салынған және 1870 жылы қайта жаңартылған Мариинский сарайы, сондай-ақ әртүрлі православие шіркеулері – Михаил Архангел соборы, Андрей шіркеуі, Владимир шіркеуі, Кирилл шіркеуі, қайта жаңартылған Алтын қақпа және тағы да басқалары бар. Киевтің танымал заманауи нысандарының бірі – Украинаның Екінші дүниежүзілік соғысы тарихының ұлттық мұражайында орналасқан, Днепрдің оң жағалауында тұрған титаннан жасалған алып «Ана Украина» мүсіні. Басқа да көрнекті орындар – Даңқ алаңының қарсысындағы цилиндрлі «Салют» қонақ үйі, Екінші дүниежүзілік соғыс ескерткішіндегі белгісіз сарбаздың мазары және Химералар үйі. Киевтің ең танымал ескерткіштерінің арасында Михаил Микешиннің Киевтің атына мініп келе жатқан Богдан Хмельницкийдің мүсіні бар. Қала орталығындағы Тәуелсіздік алаңында қаланың екі қорғаушысының ескерткіштері орналасқан: Киевтің тарихи қорғаушысы Михаил Архангел ескі қала қақпаларының бірінің үстінде және заманауи туынды – Берехиния қорғаушы әйел құдайы биік бағананың үстінде.

Modern Kyiv is a mix of the old (Kyiv preserved about 70 percent of more than 1,000 buildings built during 1907–1914) and the new, seen in everything from the architecture to the stores and to the people themselves. When the capital of the Ukrainian SSR was moved from Kharkiv to Kyiv many new buildings were commissioned to give the city "the gloss and polish of a capital". Ukraine is positioning itself as a prime tourist attraction, with Kyiv, among the other large cities, looking to profit from new opportunities. The centre of Kyiv has been cleaned up and buildings have been restored and redecorated, especially Khreshchatyk and Maidan Nezalezhnosti. Many historic areas of Kyiv, such as Andriivskyi Descent, have become popular street vendor locations, where one can find traditional Ukrainian art, religious items, books, game sets (most commonly chess) as well as jewellery for sale. At the United Nations Climate Change Conference 2009, Kyiv was the only Commonwealth of Independent States city to have been inscribed into the TOP30 European Green City Index (placed 30th). Kyiv's most famous historical architecture complexes are the St. Sophia Cathedral and the Kyiv Pechersk Lavra (Monastery of the Caves), which are recognized by UNESCO as a World Heritage Site. Noteworthy historical architectural landmarks also include the Mariinskyi Palace (designed and constructed from 1745 to 1752, then reconstructed in 1870), several Eastern Orthodox churches such as St. Michael's Cathedral, St. Andrew's, St. Volodymyr's, St. Cyril's, the reconstructed Golden Gate and others. One of Kyiv's widely recognized modern landmarks is the highly visible giant Mother Ukraine statue made of titanium standing at the National Museum of the History of Ukraine in the Second World War on the Right bank of the Dnieper. Other notable sites is the cylindrical Salut hotel, across from Glory Square and the eternal flame at the World War Two memorial Tomb of the Unknown Soldier, and the House with Chimaeras. Among Kyiv's best known monuments are Mikhail Mikeshin's statue of Bohdan Khmelnytsky astride his horse near St. Sophia Cathedral, the venerated Vladimir the Great (St. Vladimir), the baptizer of Rus', overlooking the river above Podil from Saint Volodymyr Hill, the monument to Kyi, Shchek and Khoryv and Lybid, the legendary founders of the city at the Dnieper embankment. On Independence Square in the city centre, two monuments elevate two of the city protectors; the historic protector of Kyiv Michael Archangel atop a reconstruction of one of the old city's gates and a modern invention, the goddess protector Berehynia atop a tall column.

Мәдениет

Киев – Шығыс славян өркениетінің тарихи мәдени орталығы және Киев Русінің христиан қабылдауының маңызды ошағы болды. Киев ғасырлар бойы мәдени маңыздылығын сақтап келді, тіпті салыстырмалы түрде құлдыраған кезеңдерде де Шығыс православие христиандығының ең маңызды орталығы болып қала берді. Киев Печерск лаврасы (Үңгірлер монастыры) және Әйгілі Ая София соборы – ғасырлар бойы паломниктерді қызықтырып, қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген, ең танымал қасиетті орындары. Олар діни орталықтар ретінде ғана емес, сонымен қатар маңызды туристік тартымдар ретінде де маңызды. Аталған нысандар Украинаның жеті кереметіне де кіреді. 2023 жылдың қыркүйегінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра комитеті Әйгілі Ая София соборы мен Киев Печерск лаврасын Дүниежүзілік мұра тізіміне қауіп төнген нысандар тізіміне қосты. Комитет атап көрсеткендей, украин үкіметі осы орындарды қорғау үшін шаралар қабылдағанына қарамастан, «мүліктің ерекше әмбебап құндылығын толық қорғау үшін қажетті жағдайлар енді сақталмайды және соғыс салдарынан оларға қауіп төнуде». Бұл тізім 1972 жылғы ЮНЕСКО конвенциясымен қорғалады, оны Ресей де, Украина да ратификациялаған. Тізімге енгізудің мақсаты – жедел түрде халықаралық қолдауды жұмылдыру. Киевтегі театрлардың қатарында Киев опера театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық театры, Киев қуыршақ театры, Қазан сарайы, Украинаның Ұлттық филармониясы және тағы да басқалары бар. 1946 жылы Киевте төрт театр, бір опера театры және бір концерт залы болған, бірақ сол кезде билеттердің көп бөлігі «артықшылықты топтарға» бөлінген. Киевтің көптеген шаруалар базарларында ауыл шаруашылығы өнімдерінің алуан түрлі таңдауы бар, олардың ең танымалсы – қала орталығында орналасқан Бессараб базар. Әр тұрғын ауданының өзінің базары (rynok) бар. Мұнда көкөністер, жаңа және ысталған ет, балық, ірімшік, бал, сүт, үйде жасалған қалың қаймақ (smetana), икра, кесілген гүлдер, үй жиһаздары, құрал-жабдықтар, киім-кешек және тағы да басқасын сататын адамдарды кездестіруге болады. Әр базардың өзіндік өнімдері бар, ал кейбір базарлар автомобильдер, автокөлік бөлшектері, үй жануарлары, киім-кешек, гүлдер және басқа да тауарлар сияқты нақты тауарларға маманданған. Қаланың оңтүстік шетінде, тарихи Пирогов ауылының жанында Украинаның халықтық сәулет және тұрмыс музейі деп аталатын ашық ауадағы музей орналасқан. Бұл аумақта Украинаның әртүрлі аймандарының дәстүрлі ауылдық сәулетін көрсететін бірнеше «шағын ауылдар» бар. Киевте боулинг орталықтары, го-карт трассалары, пейнтбол алаңдары, бильярд залдары және тіпті оқ ату полигондары сияқты көптеген ойын-сауық орындары бар. 100 жылдық тарихы бар Киев зообағы 40 гектар жерді алып жатыр және CBC хабарлағандай, «зообақта 328 түрінен 2600 жануар бар».

Kyiv was the historic cultural centre of the East Slavic civilization and a major cradle for the Christianization of Kievan Rus. Kyiv retained through centuries its cultural importance and even at times of relative decay, it remained the centre of primary importance of Eastern Orthodox Christianity. Its sacred sites, which include the Kyiv Pechersk Lavra (the Monastery of the Caves) and the Saint Sophia Cathedral are probably the most famous. Attracting pilgrims for centuries and now recognized as a UNESCO World Heritage Site, they remain the primary religious centres as well as major tourist attractions. The above mentioned sites are also part of the Seven Wonders of Ukraine collection. In September 2023, the UNESCO World Heritage Committee placed the Saint Sophia Cathedral and Kyiv Pechersk Lavra on the List of World Heritage in Danger. According to the committee, although the Ukrainian government has taken action to protect the sites, "optimal conditions are no longer met to fully guarantee the protection of the Outstanding Universal Value of the property and that it is threatened by potential danger due to the war”. The list is protected by the 1972 UNESCO Convention, ratified by both Russia and Ukraine. Inclusion on the list is intended to mobilize urgent international support. Kyiv's theatres include the Kyiv Opera House, Ivan Franko National Academic Drama Theater, Lesya Ukrainka National Academic Theater, the Kyiv Puppet Theater, October Palace, National Philharmonic of Ukraine and others. In 1946 Kyiv had four theatres, one opera house and one concert hall, but most tickets then were allocated to "privileged groups". A wide variety of farm produce is available in many of Kyiv's farmer markets with the Bessarabskyi Market in the very centre of the city being most famous. Each residential region has its own market, or rynok. Here one will find table after table of individuals hawking everything imaginable: vegetables, fresh and smoked meats, fish, cheese, honey, dairy products such as milk and home made smetana (sour cream), caviar, cut flowers, housewares, tools and hardware, and clothing. Each of the markets has its own unique mix of products with some markets devoted solely to specific wares such as automobiles, car parts, pets, clothing, flowers, and other things. At the city's southern outskirts, near the historic Pyrohiv village, there is an outdoor museum officially called the Museum of Folk Architecture and Life of Ukraine. It has an area of This territory houses several "mini villages" that represent by region the traditional rural architecture of Ukraine. Kyiv also has numerous recreational attractions like bowling alleys, go cart tracks, paintball venues, billiard halls and even shooting ranges. The 100 year old Kyiv Zoo is on 40 hectares and according to CBC "the zoo has 2,600 animals from 328 species".

Мұражайлар мен галереялар

Киевте 40-қа жуық түрлі мұражай бар. 2009 жылы оларға барлығы 4,3 миллион адам келді. Қаладағы футболдан басқа да көрнекті спорт клубтары: «Сокил» Киев мұз хоккей клубы және «БК Будивельник» баскетбол клубы. Бұл екі команда да өз спорт түрлерінен Украинаның жоғары лигаларында ойнайды. «Будивельник» 1945 жылы, ал «Сокил» 1963 жылы, Кеңес Одағы тұсында құрылған. Екі команда да өздерінің үй ойындарын Киевтің Спорт сарайында өткізеді. 1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары, Кеңес Одағында өткен кезде, Киевтегі Олимпиадалық стадионда футбол турнирінің іріктеу матчтары мен ширек финалдары өтті, ол осы шараға арналған арнайы жаңартудан өтті. 2008 жылдың 1 желтоқсанынан бастап стадион UEFA-ның 2012 жылғы Еуропа чемпионатын қабылдау стандарттарына сай болу үшін толыққанды қайта құрылымнан өтті. Салтанатты ашылу рәсімі президент Виктор Януковичтің қатысуымен 2011 жылдың 8 қазанында өтті, ал стадионның қайта ашылуымен бірге өткен алғашқы ірі шара – Шакираның концерті болды. Киевтегі басқа да атақты спорт стадиондары/спорт кешендері: Валерий Лобановский атындағы «Динамо» стадионы, Спорт сарайы және тағы да басқалары. Украинаның көптеген ұлттық командалары өздерінің халықаралық матчтарын Киевте өткізеді. Мысалы, Украинаның ұлттық футбол құрамасы 2011 жылдан бастап қайта жаңартылған Олимпиадалық стадионда ойын өткізеді.

Туризм

2005 жылы Еуроодақ мүше мемлекеттері мен Швейцария үшін визасыз режим енгізілгеннен бері Украинаға келетін шетелдік туристердің саны үнемі артып келеді. 2008-2009 жылдардағы экономикалық дағдарысқа дейін үш жылдық кезеңде Киевке келетін шетелдік туристердің санының орташа жылдық өсімі 23% болды. 2009 жылы Киевтегі қонақүйлерде 1,6 миллион турист қонақтап, олардың шамамен 259 мыңы (16%) шетелдіктер еді.

Өнеркәсіп

Киевтің негізгі өнеркәсіптері коммуналдық қызметтер, яғни электр энергиясы, газ және сумен жабдықтау (жалпы өнеркәсіптік өнімнің 26%), тамақ, сусындар және темекі өнімдерін өндіру (22%), химия (17%), машина жасау (13%) және қағаз және қағаз өнімдерін өндіру, оның ішінде баспа, полиграфия және жазба медианың көшірмелерін жасау (11%) құрайды. Мұнай тасымалдау институтының бас кеңсесі осы қалада орналасқан.

Ғылыми зерттеулер

Ғылыми зерттеулер көптеген жоғары оқу орындарында және Украина Ғылым академиясына қарасты көптеген ғылыми-зерттеу институттарында жүргізіледі. Киевте Украинаның білім және ғылым министрлігі орналасқан, сонымен қатар медицина және компьютерлік ғылымдар саласындағы зерттеулерге қосқан үлесімен танымал. 2016 жылы UNIT Factory (Украинаның Ұлттық IT Фабрикасы) ашылды. Ол IT білімінің толығымен жаңа форматын ұсынады. Бағдарлама талаптарын орындаған жатқандардың бәрі үшін білім тегін. Бұл жобаның құрамында Технологиялық компанияларды дамыту орталығы (TCDC), BIONIC Университеті – ашық корпоративтік IT университеті, сондай-ақ екі жоғары технологиялық зертхана – VR Lab (Crytek) және Smart City зертханасы бар.

Жоғары оқу орны

Киевте көптеген университеттер бар, олардың ішіндегі ең ірілері – Киев ұлттық Тарас Шевченко университеті, «Киев политехникалық институты» ұлттық техникалық университеті, Киев Могила академиясы және Киев ұлттық сауда-экономика университеті. Бұл университеттердің арасында Могила академиясы ең көнесі, ол 1632 жылы дінтану мектебі ретінде құрылған. Алайда, 1834 жылы құрылған Шевченко университеті үздіксіз қызмет ететін ең көне университет болып табылады. Киевтегі жоғары білім беретін оқу орындарының саны шамамен 200-ге жуықтап, жастарға кез келген мамандық бойынша білім алуға мүмкіндік береді. Білім беру дәстүрлі түрде мемлекеттің бақылауында болғанымен, қалада бірнеше аккредиттелген жекеменшік оқу орындары да бар.

Орта білім

Киевте шамамен 530 жалпы орта мектеп және 680-ге жуық балалар бағы мен мектеп-балабақша бар. Бұған қоса, ересектерге арналған кешкі мектептер, кәсіптік-техникалық училищалар және Евангельдік теологиялық семинария да бар.

Қоғамдық кітапханалар

Қалада көптеген кітапханалар бар, олардың арасындағы ең ірісі және ең маңыздысы – Вернадский ұлттық кітапханасы. Бұл Украинаның басты академиялық кітапханасы және ғылыми ақпарат орталығы, сонымен қатар әлемдегі ең ірі ұлттық кітапханалардың бірі. Ұлттық кітапхана ғылым академиясымен байланысты, себебі ол депозиттік кітапхана болып табылады және академияның архивтерінің сақтау қоймасы қызметін атқарады. Бұл кітапхана Эдисонның балауыз цилиндрлерінде сақталған еврей халық музыкасының ең толық жинағымен әйгілі. Олардың 1912–1947 жылдарға жасалған еврей музыкалық фольклорының жинағы 2005 жылы ЮНЕСКО-ның «Әлемдік естелік тізіліміне» енгізілді.

Жергілікті қоғамдық көліктер

Киевтегі жергілікті қоғамдық көлік құралдарына метро, автобустар мен микроавтобустар, троллейбустар, трамвайлар, такси және фуникулер жатады. Сонымен қатар қала ішінде айналатын шеңберлік теміржол да бар. Киев метрополитені – қаланың көп бөлігін, бірақ толығымен емес, қамтитын ең жылдам, ыңғайлы және қолжетімді желі. Метро қала шегіне қарай кеңейіп, сұраныстың артуын қамтамасыз етеді. Оның үш желісі бар, жалпы ұзындығы және 51 стансасы бар (олардың кейбіреулері танымал сәулеттік ескерткіштер). Метро күніне шамамен 1,422 миллион жолаушы тасымалдайды, бұл Киевтің қоғамдық көлік жүктемесінің 38% құрайды. 2011 жылы жасалған сапарлардың жалпы саны 519 миллионнан асты. Тарихи трамвай жүйесі бұрынғы Ресей империясындағы алғашқы электр трамвайы және Берлиннің Straßembahn және Будапешт трамвайынан кейін Еуропада үшінші трамвай болып табылады. Трамвай жүйесі 523 трамвай вагонымен қамтамасыз етілген 21 бағыттан, соның ішінде екі жылдам трамвай желісінен тұрады. Бұрын жақсы күтілген және кеңінен қолданылған көлік түрі, қазір автобустар мен троллейбустардың пайдасына біртіндеп тоқтатылуда. Киев фуникулері 1902–1905 жылдары салынған. Ол тарихи Жоғарғы қала мен Подилдің төменгі саудалық ауданын Днепр өзеніне қарап тұрған тік Санкт-Володимир төбесі арқылы байланыстырады. Желі екі стансадан тұрады. Барлық қоғамдық автомобиль көлігі (кейбір микроавтобустарды қоспағанда) біріккен Kyivpastrans муниципалды компаниясымен басқарылады. Ол қала тарапынан көптеген субсидиялар алады. Киевтің қоғамдық көлік жүйесі, таксиден басқа, қашықтыққа қарамастан, қарапайым бір тарифтік жүйе қолданады: көлікке отырғанда әр жолы билет немесе жетон сатып алу қажет. Киев метрополитенінде цифрлық билет жүйесі енгізілген, басқа көлік түрлері үшін де жоспарлар бар. Бір сапардың құны Батыс Еуропаға қарағанда әлдеқайда төмен. Киевтегі такси нарығы кең, бірақ реттелмеген. Атап айтқанда, таксидің бір километрлік бағасы реттелмеген. Жеке такси компаниялары арасында қызыл тісті бәсекелестік бар.

Local public transportation in Kyiv includes the Metro, buses and minibuses, trolleybuses, trams, taxi and funicular. There is also an intra city ring railway service. The publicly owned and operated Kyiv Metro is the fastest, the most convenient and affordable network that covers most, but not all, of the city. The Metro is expanding towards the city limits to meet growing demand, having three lines with a total length of and 51 stations (some of which are renowned architectural landmarks). The Metro carries around 1.422 million passengers daily accounting for 38% of the Kyiv's public transport load. In 2011, the total number of trips exceeded 519 million. The historic tram system was the first electric tramway in the former Russian Empire and the third one in Europe after the Berlin Straßembahn and the Budapest tramway. The tram system consists of of track, including two Rapid Tram lines, served by 21 routes with the use of 523 tram cars. Once a well maintained and widely used method of transport, the system is now gradually being phased out in favor of buses and trolleybuses. The Kyiv Funicular was constructed during 1902–1905. It connects the historic Uppertown, and the lower commercial neighborhood of Podil through the steep Saint Volodymyr Hill overseeing the Dnieper River. The line consists of two stations. All public road transport (except for some minibuses) is operated by the united Kyivpastrans municipal company. It is heavily subsidized by the city. The Kyiv public transport system, except for taxi, uses a simple flat rate tariff system regardless of distance traveled: tickets or tokens must be purchased each time a vehicle is boarded. Digital ticket system is already established in Kyiv Metro, with plans for other transport modes. The cost of one ride is far lower than in Western Europe. The taxi market in Kyiv is expansive but not regulated. In particular, the taxi fare per kilometer is not regulated. There is a fierce competition between private taxi companies.

Жолдар мен көпірлер

Киев Украинаның "ұлттық жолдар" жүйесінің орталық нүктесі болып табылады, сондықтан елдің барлық қалаларымен автомобиль жолдары арқылы байланысты. Еуропалық бағыттар Киевте қиылысады. Қалада сегіз Днепр көпірі және ондаған деңгейлерде бөлінген қиылыстар бар. Бірнеше жаңа қиылыстар салынып жатыр. Киевтің айналасында толыққанды, толық деңгейде бөлінген айналма жол салу жоспарлануда. 2009 жылы Киев жолдарының техникалық жағдайы нашар болды және олар жеткіліксіз күтімде болды. Қозғалыс кептелісі және автотұрақ орындарының жетіспеушілігі Киевтегі барлық автокөлік қызметтері үшін өрбуде.

Әуе көлігі

Киевтің екі халықаралық жолаушылар әуежайы қызмет көрсетеді: Борисполь әуежайы және қаланың оңтүстік шетінде орналасқан, муниципалитетке тиесілі Жуляны әуежайы. Бұдан басқа, Hostomel жүк әуежайы және Antonov ұшақ құрастыру компаниясы мен авиацияның басқа да түрлерін қолдайтын тағы үш қолданыстағы әуе алаңы бар.

Су және санитарлық тазалық

Ұлттық үкімет су және санитариялық қызметтерге жауапкершілікті жергілікті билік органдарына жүктеді. Київводоканал – Киевке осындай қызметтерді ұсынатын жеке акционерлік қоғам. Сумен жабдықтау желілерінің ұзындығы 4231 км, оның 1798 км тозығы жеткен. Қалдық су желілерінің ұзындығы 2662 км, оның 830 км тозығы жеткен.

Құрмет

Антарктидадағы Грэм Жеріндегі Киев түбегі Киев қаласының құрметіне аталған.