Кіріспе

Тік нысандардан парашютпен секіру спорты (/b//eɪ//s/) – жерге қауіпсіз түсу үшін парашютпен бекітілген нысандардан секірудің ойын-сауық спорты. "BASE" дегені – адам секіре алатын төрт түрлі нысанды қысқартып атау: ғимараттар, антенналар (радио мұнаралар), көпірлер және таулар (жартастар). Қатысушылар тау сияқты нысаннан секіріп, қалауға уақыт беріп, содан кейін түсу жылдамдығын баяулату және қауіпсіз қону үшін парашют ашады. Бұл спорттың танымал түрі – қанатты костюммен BASE секіруі. Ұшақтан парашютпен секіру сияқты басқа парашют спортынан өзгеше, BASE секірулері көбінесе төменірек биіктіктегі нысандардан жасалады және BASE секірушілері тек бір парашютпен жабдықталады. BASE секіруі басқа парашют спортынан әлдеқайда қауіпті, және ол ең қауіпті экстремалды спорт түрлерінің бірі саналады.

Алдын ала өнімдер

Фаусто Веранцио 1617 жылы 65 жасынан асып, Венециядағы Сан-Марко колокольнясынан секіріп, парашютты жасап, сынақтан өткізген алғашқы адам деп кеңінен саналады. Дегенмен, осы және басқа да эпизодтық оқиғалар жаңа парашютпен секіру формасын жүйелі түрде зерттеу емес, бір реттік тәжірибелер болды.

B.A.S.E. секіруінің пайда болуы

Бұл спорттың тамыры жүздеген жылдарға барып жетеді. 1966 жылы Майкл Пелки мен Брайан Шуберт Йосемити ұлттық паркіндегі Эль Капитаннан секірді. "B.A.S.E." (қазір көбінесе "BASE") деген аббревиатураны кейін режиссер Карл Боениш, оның әйелі Жан Боениш, Фил Смит және Фил Мейфилд ойлап тапты. Карл Боениш қазіргі заманғы BASE секірудің дамуына зор үлес қосты, ал 1978 жылы ол Эль Капитаннан секірулерді түсірді, онда ағаштан жасалған парашюттар және еркін құлауды бақылау техникасы қолданылды. Осыған дейін де BASE секірулер жасалған болса да, Эль Капитаннан жасалған секірулер қазіргі BASE секіруінің нақты бастауы болды. 1978 жылдан кейін Эль Капитаннан түсірілген видеолар жарнамалық мақсатта немесе кинодағы трюк ретінде емес, нағыз демалыс ретінде қайталанды. Осылайша BASE секіруі парашютшілер арасында кеңінен танымал болды. Карл Боениш 1984 жылы Тролл қабырғасынан BASE секіру кезінде қаза болғанға дейін BASE секіру туралы фильмдер мен ақпараттық журналдарды жариялап тұрды. Осы кезде бұл идея бүкіл әлемдегі парашютшілер арасында тарады, жүздеген адамдар тұрақты нысандарға секіру жасады. 1980-ші жылдардың басында BASE секірулердің барлығы дерлік стандартты парашюттік жабдықтармен, соның ішінде екі парашют (негізгі және қосалқы) және оларды ашу құралдарымен жасалды. Кейіннен BASE секірудің ерекше қажеттіліктеріне арналған арнайы жабдықтар мен техникалар әзірленді. Бүгінде спорттың өсуі мен жоғары тиімді маркетингтік мүмкіндіктерін мойындаған Red Bull сияқты компаниялар спортшыларды демеушілікке алып, спорттың мәртебесін одан әрі көтеріп жатыр.

БАС сандары

BASE нөмірлері төрт санаттың әрқайсысынан (ғимараттар, антенналар, көпірлер және жер) кем дегенде бір секіріс жасағандарға беріледі. 1981 жылдың 18 қаңтарында Фил Смит пен Фил Мейфилд Хьюстон қаласындағы биік ғимараттан бірге секіріп, эксклюзивті BASE нөмірлерін (сәйкесінше BASE #1 және #2) алған алғашқылар болды, олар бұған дейін антеннадан, көпірден және жерден секірген еді. Жан мен Карл Бониш көп ұзамай BASE #3 және #4 нөмірлерін алуға құқық алды. Мейфилд түнгі уақытта әр санаттан секіріс жасағаннан кейін, түнгі BASE #1 атанды, ал Смит бірнеше аптадан соң құқыққа ие болды, осыған байланысты түнгі BASE секіруі үшін жеке "сыйлық" енгізілді. Төрт нысан санатының барлығынан секіріс жасағаннан кейін, секіруші тізбек бойынша берілетін "BASE нөміріне" өтініш беруге құқылы. 2005 жылдың наурыз айында BASE нөміріне 1000-ші өтініш берілді және BASE #1000 Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласынан Мэтт "Харли" Мойланенге табысталды. 2017 жылға қарай 2000-нан астам BASE нөмірі берілген.

Жабдық

BASE секірудің алғашқы күндері адамдар парашюттен секіруге арналған жабдықтарды өзгертіп қолданды, мысалы, ашылу қапшығы мен жылдамдатқышты алып тастап, сымдарды құйрық қалтасына жинап, үлкен пилоттық шатырды орнатты. Дегенмен, өзгертілген парашют жабдықтарында қалыпты парашюттен секіруде сирек кездесетін түрлі ақаулар болуы мүмкін (мысалы, "сымдардың араласуы" және сыну). Қазіргі заманғы, арнайы BASE секіруі үшін жасалған жабдықтар әлдеқайда қауіпсіз және сенімді деп есептеледі.

Парашют

Ең үлкен айырмашылық - парашютшілер негізгі және қосалқы парашютпен секіреді, ал BASE секірушілер тек бір парашютпен секіреді. BASE секіру парашюттері парашюттен үлкен болады және әдетте қанат жүктемесі шамамен ... құрайды. Парашютті BASE секіруге жарамды ететін элементтердің бірі - желдеткіштер. BASE секірушілер көбінесе төменгі жылдамдықпен парашют ашу үшін үлкен пилоттық парашюттерді пайдаланады. Төмен биіктіктен секірген кезде, парашюттің жылдам ашылуы үшін слайдер алынып тасталады.

Қапшықтар мен ыдыстар

BASE секірушілері бір парашют және парашют жинағыш жүйесін пайдаланады. Бір ғана парашют болғандықтан, BASE секіру жинағыштары парашют спортындағы жинағыштарға қарағанда механикалық тұрғыдан әлдеқайда қарапайым. Бұл қарапайымдық күрделі парашют спорты жабдықтарында болатын көптеген ақауларды болдырмау арқылы BASE секіру жабдықтарының қауіпсіздігі мен сенімділігіне үлкен үлес қосады. Қосалқы парашют болмағандықтан, парашютті тастау қажеттілігі де аз, сондықтан көптеген BASE жинағыштарында 3 сақиналы босату жүйесі болмайды. Парашют, жинағыш және жинағыш жүйесін қамтитын қазіргі заманғы ультражеңіл BASE жүйесінің салмағы .

Киім-кешек

Биік таулардан секіргенде, BASE секірушілер көбінесе әуедегі бақылауды және ұшу қасиеттерін жақсарту үшін арнайы киім қолданады. Соңғы жылдары Wingsuit ұшуы BASE секірудің танымал түріне айналды, ол секірушілерге ұзақ горизонтальды қашықтықтарға ұшуға мүмкіндік береді. Трекинг костюмдері де Wingsuit сияқты кеңейіп, секірушілерге қосымша көтерілу күшін береді, бірақ қолдар мен аяқтардың бөлек болуын сақтайды, бұл олардың қозғалғыштығын және қауіпсіздігін арттырады.

Техника

БАС секірулерді шартты түрде төменгі және жоғары секірулер деп жіктеуге болады. Төменгі БАС секірулер мен жоғары БАС секірулердің арасындағы басты айырмашылық – парашюттің ашылу жылдамдығын реттеу үшін слайдер құрылғысын қолдану, сондай-ақ секірушінің терминалдық жылдамдыққа жететіндей етіп, жеткілікті уақыт бойы құлауы.

Төмен BASE секірулері

Төменгі BASE секірулер – секірушінің терминалдық жылдамдыққа жетпейтін секірулері. Олар кейде «сырға қақпақпен секіру» деп те аталады, себебі көбінесе парашютке бағыттайтын құрылғысыз (slider) орындалады. Сыртқы қақпақтың болмауы парашюттің тезірек ашылуына мүмкіндік береді. Төменгі BASE секірулерінің басқа да әдістеріне статикалық сызық, тікелей қап немесе П.К.А. (ұшқыш парашютіне көмек) қолдану жатады. Бұл құрылғылар парашют пен секіру платформасы арасында байланыс құрады, секіруші құлағанда парашют пен ілгек сымдарын созады, содан кейін ажырасып, парашюттің толуына жағдай жасайды. Осылайша, ең төменгі биіктіктен секіруге мүмкіндік туады. Ұлыбританияда осы биіктікте төмен жартастар көп болғандықтан, шамамен 150 фут (46 м) биіктіктен секіру жиі кездеседі. BASE секірушілері 100 фут (30 м) сияқты төмен нысандардан да секірген жағдайлар бар, бұл парашютті басқаруға уақытты аз қалдырады және қауіпсіз қону үшін дереу тежеуді қажет етеді.

Жоғары BASE секірулері

Көптеген BASE секірушілер еркін құлаумен байланысты биік нысандардан секіруге бейім. Жоғары BASE секірулері – секірушінің терминалдық жылдамдыққа жете алатындай биік секірулер. Мұндай жоғары BASE секірулері көбінесе "сырғанақпен жоғары" секірулер деп аталады, себебі мұнда сырғанақ тежегіш құрылғысы қолданылады. Жоғары BASE секірулері төмен BASE секірулерінен өзге қауіптерді тудырады. Биіктік пен жылдамдық арта түсуіне байланысты, секірушілер еркін құлау кезінде тік жардан қашықтауы мүмкін, бұл оларға парашютті секірген жардан алыс ашуға және кездейсоқ нысандарға тию қаупін азайтуға мүмкіндік береді. Дегенмен, жоғары BASE секірулері қанатты костюмді пайдалану салдарынан туындайтын қиындықтар сияқты жаңа қауіптерді де тудырады.

Тандэмді BASE секірулері

Тандемдік BASE секіруі – бұл тәжірибелі ұшқыштың алдына бекітілген жолаушымен бірге секіруі. Ол парашютпен секіруге ұқсас және АҚШ-та және көптеген басқа елдерде ұсынылады. Тандемдік BASE секіруі BASE секіруінің көбірек қолжетімді және заңды түрі болып келеді.

Жарыстар

1980 жылдардың басынан бері BASE жарыстары өткізіліп келеді, онда дәл қону немесе еркін құлаудағы акробатикалық тәсілдер бағалау критерийлері ретінде пайдаланылады. Соңғы жылдары Малайзияның Куала-Лумпур қаласындағы биік Петронас мұнараларында ресми жарыс өткізілді, онда қонудың дәлдігі бойынша баға берілді. 2012 жылы Әлемдік қанатты костюм лигасы Қытайда қанатты костюммен BASE секіру бойынша алғашқы жарысын өткізді.

Парашютпен секірумен салыстыру

БАС секірулер әдетте парашютпен секіруге қарағанда әлдеқайда төмен биіктіктен жасалады. Парашютпен секірушілер негізгі парашюттарын 2000 фут (610 м) биіктіктен жоғары ашуға міндетті. БАС секірулер көбінесе 486 футтан (148 м) төмен биіктіктен жасалады. 486 фут (148 м) биіктіктегі нысаннан жасалған БАС секіру, егер секіруші еркін құлауда болса, жерге шамамен 5,6 секундта жетеді. Стандартты парашют жүйелері осы жағдайға арналмаған, сондықтан БАС секірушілер арнайы жасалған жабдықтар мен парашют жүйелерін пайдаланады. Көптеген БАС секірулер, әсіресе Ұлыбританияда, осы биіктіктегі төмен жартастардың көптігіне байланысты 150 фут (46 м) шамасында жасалады. Секірушілер статикалық сызық әдісін қолданады, бұл олардың парашюті секірген кезде ашылуын қамтамасыз етеді, себебі бұл биіктікте еркін құлау үшін тым төмен. БАС секірулер әдетте парашютпен секіруге қарағанда төменгі жылдамдықпен жүзеге асырылады (биіктік шектеулі болғандықтан), сондықтан БАС секіруші әрқашан соңғы жылдамдыққа жете бермейді. Парашютпен секірушілер өздерінің орнын тұрақтандыру үшін ауа ағынын пайдаланады. БАС секірушілер төмен жылдамдықпен құлайтындықтан, аэродинамикалық бақылауы төмен болады. Ұшудың тұрақтылығын анықтайтын фактор – секіру сәтіндегі дене күйі, одан кейін ауа жылдамдығы аэродинамикалық тұрақтылықты қамтамасыз ететін деңгейге жетеді. Төменгі БАС секірулерде парашют ашылуы ұшудың осы алғашқы кезеңінде жүзеге асырылады. Егер парашют тұрақсыз жағдайда ашылса, оның істемеуі немесе араласу қаупі жоғары. Сондай-ақ, секіруші дұрыс бағытта болмауы мүмкін. Мұндай қате бағытта ашылу парашютпен секіруде үлкен проблема тудырмаса, нысанға соқтығысуға әкелетін қате бағытта ашылу БАС секіруде көптеген ауыр жарақаттар мен өлімге себеп болды. БАС секіруі парашютпен секіруге қарағанда қауіпті, себебі ол секіру платформасы ретінде қызмет ететін нысанға жақын орналасқан. БАС секірулер көбінесе таулы жерлерде жасалады, онда парашютпен секіру аймағына қарағанда жерге қону үшін әлдеқайда кішігірім аймақтар болады. БАС секіру ұшақтан парашютпен секіру сияқты ұқсас спорт түрлеріне қарағанда әлдеқайда қауіпті. Құқықтық жағдай басқа жерлерде және басқа елдерде әртүрлі. Мысалы, Норвегияның Лайсфьордында (Кераг тауынан) БАС секірушілерді құптаумен қабылдайды. Еуропалық Альп тауларындағы Шамони маңындағы және Эйгердегі көптеген орындар да секірушілерге ашық. Норвегияның кейбір басқа жерлеріне, мысалы, Тролль қабырғасына, бұрынғы қауіпті құтқару операцияларына байланысты кіруге тыйым салынған.

АҚШ ұлттық парктері

Ұлттық парктер қызметі АҚШ ұлттық парктерінде BASE секіруге тыйым салды. Бұл өкілеттік 36 CFR 2.17(3) тармағынан туындайды, онда «парашют, тікұшақ немесе басқа да әуе көлігімен адамды немесе затты жеткізу немесе алу, қоғамдық қауіпсіздікке қатысты немесе мүлікке елеулі зиян келтіретін төтенше жағдайларды қоспағанда, немесе рұқсат шарттарына сәйкес тыйым салынады» делінген. Аталған ережеге сәйкес BASE секіруге тыйым салынбаған, бірақ Суперинтендант рұқсат берсе, рұқсат етіледі. 2001 жылғы Ұлттық парктер қызметінің басқару саясатында BASE секіру «ұлттық парктер аумағында қоғамдық пайдалануға жатпайды» делінген (2001 жылғы басқару саясаты 8.2.2.7). Дегенмен, 2001 жылғы басылымды алмастырған Ұлттық парктер қызметінің басқару саясатының 2006 жылғы томындағы 8.2.2.7 тармағында «Парашютпен (немесе BASE секіру), әуе кемесінен, құрылыстан немесе табиғи нысандан 36 CFR 2.17(a)(3) бойынша тыйым салынады. Алайда, парк жоспарлау процесі арқылы бұл тиісті қызмет деп анықталса, рұқсат шарттарына сәйкес рұқсат берілуі мүмкін» делінеді. Жыл сайын қазан айының үшінші сенбісінде («Көпір күні») Батыс Вирджиния штатының Файетвилл қаласындағы Нью-Ривер-Гордж көпірінде BASE секіруге рұқсат беріледі. Жаңа өзен ойысы көпірінің деңгейі өзеннен 876 фут (267 м) биіктікте орналасқан. Бұл жылдық іс-шараға шамамен 450 BASE секіруші және 200 мыңға жуық көрермен келеді. Қолданыстағы жағдайларға байланысты алты сағат ішінде 1100-ге дейін секіру орын алуы мүмкін. BASE секірудің бастапқы кезеңдерінде Ұлттық парктер қызметі Эль Капитаннан секіруге рұқсаттар берді. Бұл бағдарлама 1980 жылы үш ай бойы жүргізілді, бірақ рұқсатсыз секірушілер тарапынан зорлық-зомбылық жасалғаны туралы айыптауларға байланысты тоқтатылды. Содан бері Ұлттық парктер қызметі тыйымды қатаң түрде сақтап, секірушілерді «Ұлттық паркеге әуеден жеткізу» қылмысы үшін айыптайды. Бір секіруші Мерсед өзенінде суға батып кетті, өйткені парк рейнджерлерінен қашып, «Олар мені ұстамайды. Қуып жүрсін, мен олардың бетіне күліп, өзенге секіремін» деді. Осындай оқиғаларға қарамастан, Йосемитиде заңсыз секірулер жалғасуда, жылына шамамен бірнеше жүз секіру тіркеледі, көбінесе түнде немесе таңертең. Эль Капитан, Хаф-Дом және Глейшер-Пойнт секіру орындары ретінде пайдаланылады.

Қауіпсіздік

BASE секіруден болатын қаза болғандар туралы зерттеу 2002 жылы жалпы жылдық қаза болу тәуекелі 60 қатысушыға бір қаза болды деп бағалады. Норвегиядағы Кьераг массивінен жасалған 20 850 BASE секіруді зерттеу 1995 жылдан 2005 жылға дейінгі 11 жыл ішінде тоғыз қаза болғанын көрсетті, яғни әр 2317 секірудің бірі қазаға әкелді. Дегенмен, осы кезеңде сол жерде жасалған 254 секірудің бірі жарақатпен аяқталды.