Кіріспе

Банжи секіру (/bʌnʒ/), сондай-ақ банжи секіру деп те аталады, адамның үлкен эластикалық арқанға бекініп, үлкен биіктіктен секіруден тұратын әрекет. Алдын ала секіру платформасы әдетте ғимарат, кран, терең шатқалдағы көпір немесе жартас сияқты табиғи жер бедеріне орнатылады. Жерден жоғары көтеріле алатын ұшақтан, мысалы, ауа шарынан немесе тікұшақтан да секіруге болады. Осы әрекеттің қызығы – еркін құлау мен серпілуден. Адам секіргенде арқан созылады, ал секіруші арқанның керілуінен қайта жоғары көтеріліп, барлық кинетикалық энергия сарқылғанша жоғары-төмен тербеледі.

Ертедегі байлаулы секіру

Вануатудағы Пятидесятница аралындағы жерге секіру (Sa: Gol) – жас жігіттердің ерлікке өтуі және батылдықтарын сынау үшін аяқтарына жүзім шоғы байланған биік ағаш платформалардан секіруінің ежелгі салты. Қазіргі заманғы банжи-салудан өзгеше, жерге секірушілер қасақана жерге тиеді, бірақ жүзім шоғы соққыны өлімге жеткізбейтіндей етіп жеткілікті күшті сіңіреді. Пятидесятницадағы жерге секіру салты А. Дж. Хакеттке шабыт бергендігі айтылады, бұл арал тұрғындарының өкілдерінің олардың мәдени мүліктерін рұқсатсыз пайдаланғандығы үшін өтемақы талап етуіне себеп болды. 1892–1893 жылғы Чикаго әлемдік көрмесі үшін "үздік резеңкеден" жасалған кабельмен ілініп тұратын "вагонды" түсіретін жүйесі бар 1219 метрлік мұнара ұсынылды. Екі жүз адамға арналған вагон мұнарадағы платформадан итеріліп, содан кейін тоқтатылатын болды. Жобаны жасаған инженер қауіпсіздік үшін жердің асты "сегіз фут қауырсынмен жабылуы керек" деп ұсынды. Көрменің ұйымдастырушылары бұл ұсынысты қабылдамады.

Этимология

"Бунги" сөзі ағылшын тілінің батыс өлкелік диалектісінен шыққан, 1825 жылы жарық көрген Джеймс Дженнингстің "Англия батысының кейбір диалектілері туралы байқаулар" кітабында көрсетілгендей, "Қалың және төмен бойлы нәрсе" деген мағынаны білдіреді. 1928 жылы бұл сөз резеңке өшіргішті атау үшін қолданыла бастады. Оксфорд ағылшын сөздігі 1938 жылғы алғашқы қолданылуын эластикалық арқанды пайдаланып планерлерді ұшырумен және "Багажды бекітуге арналған ұзын нейлон қаптамалы резеңке лента" ретінде тіркеседі. "Бунги" Жаңа Зеландияда және басқа елдердегі әдеттегі жазу түрі.

Қазіргі заманғы спорт

Қазіргі заманғы алғашқы банжи секірісі 1979 жылғы 1 сәуірде Англияның Бристоль қаласындағы 250 фут (76 м) биіктігіндегі Клифтон аспалы көпірінен жасалды. Оны Оксфорд университетінің қауіпті спорт клубының мүшелері Дэвид Кирк және Саймон Килинг, сондай-ақ секіріс арқандарын байлаған кәсіби альпинист Джефф Тэбин жасады. Студенттер бұл идеяға Вануатудағы "лианадан секіру" дәстүрі туралы талқылағаннан кейін келді. Ұйымдастырылған коммерциялық банжи секірісін 1986 жылы жаңазеландиялық А. Дж. Хакетт Окленд қаласының Гринхит көпірінен алғаш рет секіру арқылы бастады. Келесі жылдары Хакетт көпүрмелер мен басқа да құрылымдардан (соның ішінде Эйфель мұнарасынан) секірістер жасады, бұл спортқа қоғамдық қызығушылықты арттырды және Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы Куинстаун қаласына жақын орналасқан Каварау шатқалындағы Каварау көпірінің банжиін – әлемдегі тұңғыш коммерциялық банжи орталығын ашты. Хакетт бірнеше елде филиалдары бар ең ірі коммерциялық оператор болып табылады. 1980 жылдан бері миллиондаған сәтті секірістер тіркелді. Бұл қауіпсіздік көрсеткіші банжи операторларының секірістерді басқаратын стандарттар мен ережелерге, мысалы, әрбір секіріске дейін есептеулер мен құралдарды екі рет тексеруге қатаң бағынуының нәтижесі. Кез келген спорт түрі сияқты, жарақаттар да болуы мүмкін (төменде қараңыз), сонымен қатар қаза болған жағдайлар да тіркелді. Қаза болған жағдайларда жиі кездесетін қателік – тым ұзын арқанды пайдалану. Арқанның ұзындығы секіру платформасының биіктігінен әлдеқайда қысқа болуы керек, осылай ол созылуға мүмкіндік алады. Арқан тартылып, созылғанда, оның кернеуі біртіндеп артады. Алғашқыда кернеу секірушінің салмағынан кем болады және секіруші төмен қарай жылдамдауын жалғастырады. Бір кезде кернеу секірушінің салмағына теңеседі, ал жылдамдық уақытша нөлге жетеді. Әрі қарай созылғанда, секіруші жоғары қарай жылдамданады және жоғарыға кері қайтудан бұрын вертикальды жылдамдығы нөлге жетеді. Сондай-ақ, серіппе тұрақтысы және банжи арқандарын және серіппеге ұқсас басқа да заттарды деформациялау үшін қажетті күш туралы талқылау үшін потенциалдық энергияға қараңыз. Блукранс өзеніндегі көпір 1990 жылы Face Adrenalin Африка құрлығына банжи секіруін енгізген кезде Африкада банжи секіруді бастау үшін пайдаланылған алғашқы көпір болды. Bloukrans Bridge Bungy 1997 жылдан бері Face Adrenalin компаниясымен коммерциялық түрде жұмыс істейді және әлемдегі ең биік коммерциялық көпір банжиі болып табылады.

Жабдық

Банжи-салуда алғаш қолданылған және бүгінгі күнге дейін көптеген коммерциялық операторлар қолданатын серіппелі арқан – фабрикада өндірілетін тоқылған соққыға төзімді шнур. Бұл арнайы банжи-арқан, берік сыртқы қаптамамен оралған көптеген латекс талшықтарынан тұрады. Сыртқы қаптама латекске алдын ала кернеу берілген кезде жабыстырылуы мүмкін, сонда арқанның табиғи ұзындығында-ақ созылуға қарсы кедергісі күшті болады. Бұл арқанға қаттырақ, күшті секіру мүмкіндігін береді. Басқа операторлар, оның ішінде А. Дж. Хакетт және Оңтүстік жарты шардың көптеген операторлары, латекс талшықтары ашық қалған тоқылмаған арқандарды пайдаланады. Бұл арқандар жұмсақ, ұзақ секіруді қамтамасыз етеді және оларды өздігінен дайындауға болады. Қатысушылардың ажыралып қалуына байланысты болған жазалар көптеген коммерциялық операторларды денеге бекітілетін қауіпсіздік белбеуін пайдалануға итермеледі, тіпті бұл тек білезікке бекітуге қосымша сақтық шарасы ретінде болса да. Дене белбеулері көбінесе парашюттік жабдықтардан емес, альпинизм жабдықтарынан алынады.

Катапульті

"Катапульта" (кері банджи немесе банджи-ракета) атқарушы жерде бастайды. Атқарушы қауіпсіз бекітіледі, сосын арқан керіледі, одан кейін босатылып, атқарушыны ауаға жоғары шашады. Мұндай әрекет көбінесе кран немесе (жартылай тұрақты) құрылымға қосылған көтергіш құралдың көмегімен іске асырылады. Бұл арқанды керілуін және кейіннен қатысушыны жерге түсіруді жеңілдетеді.

Трамплин

"Банги трамплин" банджи және трамплин элементтерін үйлестіреді. Қатысушы алдымен батутта орналасады, сосын денеге кигізілген қауіпсіздік бағанасы екі биік тіреуге банджи арқандарымен бекітіледі. Секіруді бастағанда, банджи арқандары керіледі, бұл батутта ғана секіргенде мүмкін болмайтын биіктікке секіруге мүмкіндік береді.

Жүгіру

"Банги жүгіру" деп тікелей секіруді емес, аталысынан көрініп тұрғандай, эластикалық арқанға бекітілген жол (көбінесе үрлейтін) бойымен жүгіруді айтады. Көбінесе жүгірушінің арқан керілгенге дейін қанша қашықтыққа жеткенін көрсететін, таспасы бар белгі пайдаланылады. Бұл ойынды жәрмеңкелерде және ойын-сауық орындарында жиі кездестіруге болады, әсіресе балаларға ұнайды.

Рэмп

Банджимен пандустан секіру. Екі резеңке арқан – "бунжи" – қатысушының беліне баумен бекітіледі. Бұл бунжи арқандары болат кабельдерге қосылған, олардың бойымен тот баспайтын роликтер арқылы жылға мүмкіндік бар. Қатысушылар секіру алдында велосипедпен, санамен немесе шаңғымен жүреді.

SCAD-қа секіру

SCAD (Suspended Catch Air Device) банджи-салуға ұқсас, себебі қатысушы биіктіктен түсіріледі, бірақ осы нұсқада арқан болмайды; оның орнына қатысушы торға еркін құлайды. Жаңа ғана бастаған SCAD жүзушілер дұрыс қалыпта түсуді қамтамасыз ету үшін арнайы еркін құлауға арналған жабдықты пайдаланады. Кәсіби SCAD жүзушілер белбеулерді қолданбайды. Үлкен ауа құбырымен қоршалған торға қонғанда өте жұмсақ және қауіпсіз. SCAD 1997 жылы Германияның Гамбург қаласындағы MONTIC компаниясымен ойлап табылды.

Жарақат алу қаупі

Банжи секіруден болатын жарақаттарды жабдық ақауына немесе қайғылы жағдайға байланысты секіргеннен кейін болатын және қауіпсіздік шараларына қарамастан болатын жарақаттарға бөлуге болады. Бірінші жағдайда, қауіпсіздік белбеуінің жыртылуы, арқан ұзындығының дұрыс есептелмеуі немесе арқанның секіру платформасына дұрыс бекітілмеуі салдарынан жарақаттар туындауы мүмкін. 1986 жылы BBC телеарнасының бір бағдарламасында банжи секіру репетициясы кезінде бір адам көз жұмды, себебі арқан карабинерден босап қалған. Қауіпсіздік шараларына қарамастан болатын жарақаттар көбінесе банжи арқаны керілген кезде жоғарғы денедегі қан тамырларының ішіндегі қысымның күрт өсуімен байланысты. Көру қабілетінің нашарлауы ең көп кездесетін салдар. Торлы қанайналуға байланысты көру қабілетінің нашарлауы уақытша болуы мүмкін. Бір жағдайда 26 жастағы әйелдің көру қабілеті 7 ай өткен соң да толық қалпына келмеді. Банжи арқанына соққандықтан секірушіде мойынның ауруы (whiplash) пайда болуы мүмкін, және кем дегенде бір жағдайда бұл мойынның сынуына және төрт мүшесінің қозғалысын жоюға (quadriplegia) әкеп соқты. Егер секірушінің мойны немесе денесі арқанға ілініп қалса, өте ауыр жарақаттарға ұшырауы мүмкін. Соңғы кезде банжи секіруден кейін каротид артериясының жарылуынан туындайтын инсульт жағдайлары да сипатталды.

Танымал мәдениетте

GoldenEye фильмінде және оған байланысты бейне ойында Джеймс Бонд Ресейдегі бөгеттің шетінен секіреді (іс жүзінде бөгет Швейцарияда: Верзаска бөгеті, және секіру шынайы, анимациялық арнайы эффект емес). Бөгеттен секіру кейін "The Amazing Race" шындық телешоуының 14-ші маусымында "Кедергі" міндеті ретінде пайда болады. Майкл Чабонның "Кавальер мен Клейдің таңғажайып оқиғалары" романындағы сюжеттік желідегі прото-банжи секіруі бейнеленген. Дженифер Лопес Селена Квинтанилла Перез рөлін сомдаған "Селена" фильмінде оның кейіпкері мерекелік ойын-сауықта карнавалда банжи-жанп жасап жүреді. Бұл оқиға 1995 жылдың 31 наурызында Селенаның қаза тауып кеткеніне аз уақыт бұрын болды. Valiant (comics) #171 (1966 жылдың 8 қаңтарында), "Жабайы ғажайыптар" атты цирк оқиғасындағы Ворраг аралынан келген екі ұл биік жерден секіріп, өліп кетуге дайын тұрғандай көрінеді, бірақ әрқайсысының білегіне байланған серіппелі арқандар оларды тоқтатады. Aero the Acro Bat видео ойынында Aero бір деңгейдегі қақпаларды ашуға қажетті кілттер сияқты заттарды алу үшін банжи секіруді жасайды.