Кіріспе

Фредерик К. Роби үйі – қазір Чикаго университетінің кампусында, Иллинойс штатының Хайд-парк ауданындағы Оңтүстік жақта орналасқан АҚШ Ұлттық тарихи ескерткіші. 1909-1910 жылдары салынған ғимаратты сәулетші Франк Ллойд Райт бір отбасылық үй ретінде жобалаған. Бұл, мүмкін, Прайри мектебінің ең көрнекті үлгісі, американдық деп есептелетін алғашқы сәулеттік стиль. Роби үйі 1963 жылдың 27 қарашасында Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды және 1966 жылдың 15 қазанындағы Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілді. Роби үйінің дизайны үшін үлгі болып 1907-1908 жылдары Райт жобалаған Иллинойс штатының Риверсайд қаласындағы Фердинанд Ф. Томек үйі қызмет етті. Райтқа үйін жобалауға тапсырыс берген кезде Роби 28 жаста болды және әкесі иеленген және басқарған Чикагоның Оңтүстік жағындағы Excelsior Supply Company компаниясының менеджерінің көмекшісі болды. Роби үйінің кейінгі суреттерінде 1906 жыл көрсетілгенімен, Райт ғимараттың дизайнын 1908 жылдың көктемінен бұрын бастай алмады, себебі Роби сол жылдың мамырында ғана мүлікті сатып алған. Ол және оның әйелі, Чикаго университетінің 1900 жылғы түлегі Лора Иероним Роби, университет кампусына және университеттің әлеуметтік өміріне жақын болу үшін 5757 Оңтүстік Вудлон даңғылындағы мүлікті таңдады. Мүлік Хайд-парктегі қалыпты қалалық жер учаскесі болды, оның ауданы 60 фут (18 м) х 180 фут (55 м) шамасында. Жобаның мердігері Чикагодағы H. B. Barnard Co компаниясы 1909 жылдың 15 сәуірінде құрылыс жұмыстарын бастады. Райт үйдің құрылысын тек бастапқы кезеңдерінде ғана қадағалады. Ол 1909 жылдың күзінде Оук-парктегі студиясын жабып, Wasmuth Portfolio басылымына әкелген жұмыстарды жүргізу үшін Еуропаға кетті. Ол ағымдағы тапсырмаларын Герман фон Хольстке тапсырды, ол Райт кеңсесінің суретшісі Марион Махони және Милуоки қаласынан (Висконсин штаты) келген интерьер дизайнері Джордж Манн Нидекенді жұмысқа алды. Нидекеннің ықпалын үйдің кейбір жиһаздарынан, сондай-ақ кіреберіс залындағы, қонақ бөлмесі мен ас бөлмесіндегі кілемдерден көруге болады. Роби отбасы – Фредерик, Лора және олардың екі баласы Фредерик-күллі және Лорейн – 1910 жылдың мамырында үйге көшіп келді, бірақ кілемдер мен жиһазды қоса алғандағы барлық соңғы бөлшектер 1911 жылдың қаңтарына дейін аяқталмады. Үйдің жалпы құны 58 500 долларды құрады: жерге 13 500 доллар, ғимаратты жобалау және салуға 35 000 доллар, жиһазға 10 000 доллар. (Жай инфляция бойынша есептегенде 1910 жылғы 58 500 доллар 2015 жылы шамамен 1,5 миллион долларға тең, бірақ уақыт өте баға мен құндылықты салыстырудың басқа тәсілдері бұл санды үйдің тарихи атақ-даңқына байланысты қосымша сыйлықақыны ескермей 10 миллион долларға дейін жеткізуі мүмкін.) Робидің бастапқы бюджеті 60 000 доллар болған. Робидің үйде тұру мерзімі қысқа болды. 1908 жылдың шілдесінде әкесінің қайтысынан туындаған қаржылық қиындықтар, Робидің білмей қалған құмар ойындарына байланысты қарыздар (шамамен 1 миллион доллар немесе бүгінгі күнгі 27 миллион долларға тең) және оның некесінің нашарлауы салдарынан Роби үйді он төрт ай тұрғаннан кейін сатуға мәжбүр болды. 1911 жылдың желтоқсанында Тейлор Кричфилд компаниясының президенті Дэвид Ли Тейлор үйді және оның барлық Райт жобалаған заттарын сатып алды. Тейлор бір жылдан кейін қайтыс болды, ал оның жесірі Эллен Тейлор үйді және оның көп бөлігін 1912 жылдың қарашасында Уилбер Меркантильдік Агенттігінің қазынашысы Маршалл Д. Уилберге сатты. Уилберлер үйді қоныстанған соңғы отбасы болды, онда он төрт жыл тұрды. 1926 жылдың маусым айында Уилберлер үйді және оның ішіндегі заттарды Чикаго теологиялық семинариясына сатты, ол үйді жатақхана және асхана ретінде пайдаланды, бірақ ол негізінен болашақта кеңейту мақсатында жерге қызығушылық танытты. Нәтижесінде Роби үйі ішкі жағынан үлкен зақымдарға ұшырады, соның ішінде барлық алтын қабырға шамдары жойылды. (Ол кезде үй күзетшісі Райттың қолмен жасаған шайқалатын креслосын қоқысқа тасталған күйде тауып алып, сақтап қалды. Көп жылдан кейін күзетші музей ашылғанда Чикаго университетімен байланысып, креслоны Роби үйіне сыйға тартты, ол қазір жатын бөлмелерінің бірінде қойылған.) 1941 жылы Иллинойс технология институтының аспиранты семинария үйді бұзу жоспарын іске асырып жатқанын аныдап, өзінің оқытушыларына, соның ішінде Людвиг Мис ван дер Рогеге хабарлады. Бұзу қаупі наразылық тудырды. Семинарияның жоспарлары кейінге қалдырылғанымен, дағдарыс иесінің келісімінен гөрі Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен болды. Роби үйіне ең қауіпті жағдай 16 жылдан кейін туды. 1957 жылдың 1 наурызында семинария үйді 15 қыркүйекте бұзып, студенттері үшін жатақхана салуды жоспарлап отырғанын жариялады. Бұл жолы халықаралық наразылық туды, тіпті Райттың өзі, 90 жасқа жуық, 18 наурызда бұзуға қарсы наразылық білдіру үшін медиа, студенттер және аудандық ұйымдастырушылармен бірге Роби үйіне оралды. Бұзу туралы айтылған сөздерге жауап ретінде Райт: «Бұл рухани нәрсені дін қызметкерлеріне сенудің қаншалықты қауіпті екенін көрсетеді» деді. Чикаго университетіндегі екі студенттік ұйым семинарияға бұзу жоспарына нақты балама ұсынды. Райт Висконсин университетінде студент кезінде Фи Дельта Тета студенттік ұйымының мүшесі болған. Чикаго университетінің Фи Дельта Тета үйі 5737 Вудлон даңғылында, Роби үйінен екі есік солтүстікке қарай орналасқан, ал семинария екі үйдің арасындағы жерді иеленген. Фи Дельта Тета үйлерін босатуға келісті, ал Фи Дельта Тета үйінің жанында орналасқан Зета Бета Тау студенттік ұйымы да өз үйлерін босатуға келісті. Бұл ұсыныстар Роби үйін сақтау жолындағы маңызды кезең болды, себебі үш үй семинарияға қажетті жерді қамтамасыз етті. 1958 жылдың тамызында Уильям Зекендорф, Райттың досы және Чикагоның оңтүстік жағындағы бірнеше жобаларға қатысқан Нью-Йорк мүлік дамытушысы, Райттың тікелей ұсынысымен семинариядан үйді Webb and Knapp дамыту компаниясы арқылы сатып алды. 1971 жылдың 15 қыркүйегінде Чикаго ескерткіштері жөніндегі комиссия, мэр Ричард Дж. Дейлидің қолдауымен Роби үйін Чикаго ескерткіші деп жариялады. 1997 жылдың қаңтарында университет кеңселерді шығарып, 1 ақпанда турларды, операцияларды, қаржы жинауды және қалпына келтіруді Франк Ллойд Райт қорына тапсырды. 2002 жылы қоры үйді 1910 жылғы түпкілікті түріне келтіру жұмыстарын бастады, ол кезде құрылыс аяқталғаннан кейін үй сәулетші мен тапсырыс берушінің ниеттерін ең жақсы бейнелейтін. Тарихи ескерткіштерді сақтау тәжірибесі бар Harboe Architects компаниясы бағалау жүргізіп, қалпына келтіру жоспарларын жасады және ішкі кеңістіктерді қалпына келтіруге жетекшілік етті. Қор Мемлекеттік хатшының тарихи ескерткіштерді сақтау стандарттарымен әзірленген нұсқауларды сақтайды. Қалпына келтіру жұмысы 2019 жылы аяқталды, құны 11 миллион доллардан асты. Үлкен құрылымдық болатты қалпына келтіру, сыртқы қабырғалардың жөнделуі және заманауи механикалық жүйелерді орнатудан кейін, қалпына келтіру жұмысы ағаш өңдеу, шыны және жиһаз сияқты интерьер элементтеріне бағытталды. Роби үйі әлі де танымал және жаңа үйлерді жобалауға шабыт көзі болып табылады. Чикагоның Эджбрук ауданында салынған үй нарыққа шыққан күні алты сатып алушыны тартты.

Сәулет

Роби үйі – Франк Ллойд Райттың «Дала» стиліндегі сәулет өнерінің ең танымал үлгілерінің бірі. Бұл терминді архитектура сыншылары мен тарихшылары (Райт емес) ойлап тапқан, олар ғимараттар мен олардың құрамына кіретін әртүрлі элементтердің дизайнына Америка Құрама Штаттарының орталық аймағындағы даланың ландшафты мен өсімдіктер әсер еткенін байқаған. Райттың «Дала» үйлеріне тән ерекшелік – ол үйді ғана емес, сонымен қатар ішкі кеңістіктің барлық жабдықтарын, терезелерді, жарықтандыруды, кілемдерді, жиһаздарды және маталарды жобалаған. 1910 жылы Райт жазғандай, "ғимаратты бір жақтан, ал оның жиһаздарын екінші жақтан қарастыру мүмкін емес. Олардың барлығы оның мінезі мен толықтығының құрылымдық бөліктері ғана".

Сыртқы

Шығарып тұрған, кеңейтілген шатырдың жиегі, көркем әйнек терезелердің үздіксіз жолақтары және римдік кірпіштің қолданылуы Райт үшін маңызды болған көлденең бағытты күшейтеді. Көлденең сызық оған американдық даланы еске түсірді және үйге лайықты тыныштық пен қорғаныш сызығы болды. Сыртқы қабырғалар Чикаголық қарапайым кірпіштен жасалған екі қабатты құрылымнан тұрады, сыртында қызыл-сары түсті, темір ұсақтары бар римдік кірпішпен қапталған. Кірпіштердің көлденеңін одан да күшейте түсу үшін көлденең тігістер майлы ақ түсті, ал кішкентай тік тігістер кірпіш түсті ерітіндімен толтырылған. Алыстан қарағанда, бұл күрделі және қымбат тігістеу үздіксіз көлденең түсті сызықтарды жасап, жеке кірпіштердің көрінуін азайтады. Көркем әйнек терезелердің дизайны – 30 және 60 градус бұрыштарды пайдалана отырып жасалған, түрлі түсті және мөлдір әйнектен құралған абстрактілі сурет. Райт осыған ұқсас суреттерді үй ішіндегі гобелендерде, сондай-ақ сыртқы кеңістіктерді қоршаған және гараж ауласын жапқан қақпаларда қолданды. Робидің кең бюджеті Райтке көбінесе болаттан жасалған үйді жобалауға мүмкіндік берді, соның арқасында шатырдың қисаюы минималды болды. Гүлзарлар, шеттері, есік жақтаулары, терезе алқаптары және басқа сыртқы әрлеулер Бедфорд әктасынан жасалған, ал ғимараттың шатыры Людовичи плиткасымен жабылған.

Интерьер

Үйдің жоспары екі үлкен тіктөртбұрыштан тұрады, олар бір-бірінің қасынан өтетіндей сезім тудырады. Райт мырза үйдің негізгі тұрғын кеңістіктері орналасқан учаскенің оңтүстік-батыс бөлігіндегі тіктөртбұрышты "басты ыдыс" деп атады. Бірінші қабатта "бильярд" бөлмесі (батыс жағы) және балалардың ойын бөлмесі (шығыс жағы) орналасқан. Бильярд бөлмесінен үлкен сейфке және учаскенің батыс жағындағы алдыңғы террасаның астында салынған қоймаға өтуге болады. Бильярд және ойын бөлмелері кішкентай дәлізден және ғимараттың ортасына жақын орналасқан, оңтүстік жағындағы жабық баққа апаратын есіктерден тұрады. Ойын бөлмесінен учаскенің шығыс жағындағы аулаға да есік ашылады. Екінші қабатта орталық баспалдақтың үстіндегі кіреберіс залы, қонақ бөлмесі (батыс жағы) және ас бөлмесі (шығыс жағы) орналасқан. Кіреберіс дәлізінен қонақ бөлмесіне бастапқыда кіріктірілген отыратын орындықтармен бөлінген. Қонақ және ас бөлмелері ғимараттың оңтүстік жағында бірігіп жатыр және көркем әйнек панельдері бар он екі француз есігі арқылы сыртқы балконға ашылады, ол жабық баққа қарап тұрады. Қонақ бөлмесінің батыс жағында көркем әйнек терезелері мен екі көркем әйнек есігі бар "мұрындық" орналасқан, олар батыс террасасына ашылады, ол консольдік шатырдың астында орналасқан. Райт ғимаратты пайдаланушылардың ішкі кеңістіктен сыртқы кеңістікке еркін өтуін көздеген. Учаскең солтүстік-шығыс бөлігіндегі "кіші ыдыс" деп аталатын тіктөртбұрышта үйдің көбінесе функционалды және қызметтік бөлмелері орналасқан. Бірінші қабатта бас кіреберіс және кіреберіс залы (батыс жағы) орналасқан, одан екінші қабаттағы қонақ бөлмелері мен асханаларына баспалдақ жетеді. Кіреберіс залының солтүстік жағында жартылай ванна орналасқан. Одан әрі шығысқа қарай пальто шкафы және артқы баспалдақ, қазандық бөлмесі, кір жуу бөлмесі және көмір сақтау бөлмесі, содан кейін шағын шеберхана, жартылай ванна және үш машиналық гараж орналасқан. Гараждың батыс бөлігінде бастапқыда механик шұңқыры, ал шығыс бөлігінде автомобильдерді жуу және тазалауға арналған жабдықтар болған. Кіші ыдыстың екінші қабатында кіреберіс залынан жоғары қонақ бөлмесі және оған іргелес толық ванна бөлмесі орналасқан. Арқадағы баспалдақтың шығысында ас үй және дастархан, қызметшілердің отыратын бөлмесі орналасқан. Гараждың үстіндегі екі жатын бөлмесі мен толық ванна бөлмесі қызметшілерге арналған жайларды толықтырады. Үшінші қабат ғимараттың ортасындағы басты және кіші ыдыстардың үстінен жабылады. Райт үшінші қабатты "белведер" деп атады, "әдемі көріністерге ие орын". Үшінші қабаттың оңтүстік жағында бас жатын бөлмесі, киім ауыстыратын орын, толық ванна бөлмесі және кішкентай шкаф пен көркем әйнек есіктен оңтүстікке және батысқа қарайтын балконы бар. Осы қабаттың солтүстік жағында екі қосымша жатын бөлмесі мен толық ванна бөлмесі орналасқан. Бұл қабаттағы барлық терезелерде көркем әйнек панельдер бар. Жатын бөлмелерінің қабырғаларындағы киімдер терезелердің астына орнатылған және шатыр кеңістігіне шығып тұрады. Бүкіл ғимараттың шамамен төрт камин бар түтіндік массасы - бильярд бөлмесінде, ойын бөлмесінде, қонақ бөлмесінде және бас жатын бөлмесінде - және кіреберіс залынан екінші қабаттағы қонақ үй мен асханаға дейінгі баспалдақ үйдің ортасынан көтеріледі, одан ғимараттың қалған бөлігі сәулеленеді. Түтіндік масса сыртқы қабырғадағыдай кірпіш пен әктас тастан салынған. Алдыңғы есік және бас кіреберіс ғимараттың солтүстік-батыс жағында, отбасы үшін құпиялылық және қорғаныш сезімін жасау үшін, сырттағы балконының астында жартылай жасырылған. Кіреберіс залының өзі төмен шатырлы және қараңғы, бірақ екінші қабатқа апаратын баспалдақтар келушінің жоғары көтерілуімен бірге күту сезімін тудырады. Жоғары қабатқа көтерілгеннен кейін, жарыққа толы қонақ бөлмесі мен ас бөлмесі қараңғы кіреберіс залынан өте күшті өзгешелік тудырады, бұл қонақ бөлмесі мен ас бөлмесін одан да ерекше етеді. Бұл екі бөлме орталық түтіндік массамен бөлінген, бірақ кеңістіктер оңтүстік жағынан байланысты, ал түтіндік массадағы ашылу орталық камин арқылы екі бөлмені визуальды түрде байланыстырады. Бұл ерекшеліктер екі кеңістікті біріктіреді, Райт үшін американдық саяси және әлеуметтік өмірдің ашықтығының метафорасы болған жоспардың ашықтығын құрайды. Шатырлар мен едендердегі болаттық сәулелер ғимараттың салмағының көп бөлігін шығыс және батыс жағындағы тіреулерге жеткізеді. Нәтижесінде, сыртқы қабырғалардың құрылымдық функциясы шамалы, сондықтан олар 29 түрлі дизайнмен 174 көркем әйнек панельдері бар есіктермен және терезелермен толтырылған. Табиғаттан алынған стилденген формалардың орнына, Райттың сүйікті мотиві, геометриялық формалар басым. Мұндай көп мөлшердегі әйнек пен ішкі құрылымдық бағаналардың болмауы ғимараттың көлемін арттыратын кең кеңістікке әкелді, Райт ұнатқан ашық жоспарды күшейте түсті. Бүкіл үйде Райт жасаған қабырға шамдары жарты шар тәрізді көлеңкеден және шаршы қоладан жасалған құрылғыдан тұрады. Екінші қабаттағы қонақ бөлмесі мен ас бөлмесінде ағаш шарлардың ішіндегі сфералық глобустар шатыр жиегіне енгізілген, екі кеңістікті визуальды түрде байланыстырады. Қонақ бөлмесі мен ас бөлмесінің солтүстік және оңтүстік жағындағы, сондай-ақ қонақ бөлмесі мен ас бөлмесінің мұрындықтарындағы төменгі жарықтандыру Райт жасаған ағаш торлармен жабылған, түсті шыны диффузорларымен жабдықталған. Бұл шамдардың барлығы дерлік жеке басқарылатындықтан, осы кеңістіктерде әртүрлі эффекттер жасауға болады. Соңында, Райт жасаған көркем әйнек көлеңкесі бар шам қонақ бөлмесінде Райт жасаған кітапхана үстелінде тұрды. Райт Prairie үйлерінің көпшілігі үшін жиһаз, кілемдер мен маталарды жасады. Алайда, Роби үйі үшін Райт жасаған жиһаз тек кіреберіс залы, қонақ бөлмесі, ас бөлмесі, қонақ жатын бөлмесі және үшінші қабаттағы жатын бөлмелерінің біреуі үшін ғана жасалған. Осы жиһаздың кейбір бөліктері Райттың интерьер дизайнымен ынтымақтасқан Джордж Манн Нидекенге жатқызылады. Робидің әкесінің қайтысынан кейінгі қаржылық жағдайы Райттың дизайнымен жасалған жиһазбен бүкіл үйді жарақтандыруға болмауының себебі болуы мүмкін. Қазіргі уақытта түпнұсқа жиһаздың көп бөлігі Чикаго университетінің Смарт өнер музейінің коллекциясында сақталады, бірақ ас бөлмесінің үстелі мен орындықтары ғана көбінесе тұрақты түрде көрсетіледі. Райт Роби үйі үшін жасаған жиһаздың ең керемет бөліктерінің бірі - софаның екі жағындағы консольдерді құратын кеңейтілген қанаттары бар софа. Райт жасаған софа 1982 жылдан бері Смарт музейінен Нью-Йорктегі Метрополитен өнер музейіне берілді және музейде орналасқан Фрэнсис В. Литтл үйінің (1915) қайта құрастырылған қонақ бөлмесінің жиһазының бөлігі ретінде көрсетіледі. Кішкентай консольдерді ас бөлмесінің кіріктірілген буфетінің сөрелерінде және ас үйдің тағам дайындау аралында да табуға болады.

Көршілес

1908 жылы Роби Хаус салынған кезде үйдің төңірегіндегі учаскелер, үлкен үйлермен толы Вудлон даңғылының солтүстігіндегі учаскелерден басқа, көбінесе бос болды. Ұлы физик, Нобель сыйлығының иегері Альберт А. Микельсон үшін үйдің орналасқан жерінің шығысында және қалалық қызметтік көшесінен өтетін жерде, 1923 жыл шамасында француз провинциялық стилінде үй салынды. Оңтүстікке қарайғы учаскелер бос болды және Дүниежүзілік Колумбия көрмесінің бірі болған Мидуэй Плеисанс саябағына толық көрініс ашылатын. Батысқа қарай Чикаго университетінің кампусынан толық бір блок бос жермен бөлінген, бірақ 1930 жылға қарай Рокфеллер капелласы (1928), Чикаго теологиялық семинариясы (1928) және Шығыс институты (1930) ғимараттары салынды. Роби Хаустың 58-ші көшесінен оңтүстікке қарай тікелей орналасқан Чикаго университетінің Бут бизнес мектебінің Чарльз М. Харпер орталығы бар. Уругвайда туған сәулетші Рафаэль Винолидің жобасы бойынша 2004 жылы аяқталған бұл ғимарат Роби Хаус масштабын сақтайды және Райттың қазіргі заманғы сәулет терминологиясына қосқан үлесін еске түсіретін элементтерді қамтиды.