Кіріспе

Стюарт қалашығындағы үй, Пенсильвания штаты

Фаллингвотер – 1935 жылы сәулетші Фрэнк Ллойд Райт жобалаған үй. Ол Стюарт қалашығының Милл Рун аймағында, Пенсильвания штатының оңтүстік-батысындағы Лорел жоталарында, АҚШ-тағы Питтсбургтен оңтүстік-шығысқа қарай 70 миль (113 км) қашықтықта орналасқан. Үй Лилиан мен Эдгар Кауфманға, Питтсбургтегі Кауфманның универмагының иесіне, демалыс күндерін өткізуге арналған болды. Салынысы аяқталғаннан кейін, Time журналы Фаллингвотерді Райттың "ең әдемі туындысы" деп атады және ол Смитсониан институтының "Өмір бойында көруге тиіс 28 орын" тізіміне енді. 1976 жылдың 11 мамырында үй Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. 1991 жылы Американдық сәулетшілер институтының (AIA) мүшелері Фаллингвотерді "американдық сәулет өнерінің ең үздік туындысы" деп таныды, ал 2007 жылы AIA оны Американың сүйікті сәулет өнері тізімінде 29-орынға қойды. 2019 жылы бұл үй және тағы жеті Райт салған құрылыстар "Фрэнк Ллойд Райттың 20 ғасырлық сәулеті" деген атаумен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Тарих

67 жасында Франк Ллойд Райтқа үш ғимаратты жобалау және салу мүмкіндігі туды. 1930 жылдардың соңындағы үш жұмысымен (Фоллингвотер, Висконсин штатының Расин қаласындағы Джонсон Вакс ғимараты және Висконсин штатының Мэдисон қаласындағы Герберт Джейкобс үйі) Райт архитектуралық қауымдастықтағы ықпалын қайта арттырды.

Кауфманндар

Эдгар Дж. Кауфман – Питтсбург кәсіпкері және Кауфманның универмагының президенті болды. Лилиан Кауфман, күйеуі сияқты, табиғатқа құштар еді; ол жаяу серуендеуді де, жылқымен жүруді де ұнататын. Оның үйдің дизайнында көрініс тапқан күшті эстетикалық сезімталдығы болды. Эдгар мен Лилианның жалғыз баласы, Эдгар Кауфман кіші, әкесінің Франк Ллойд Райтпен қарым-қатынасын дамытуға түрткіс болды. Оның ішіндегі барлық тас, ағаштар және жер бедерімен бірге, жобаны Пенсильвания штатының Юнионтаун қаласындағы Файетт инженерлік компаниясы дайындап, 1935 жылдың наурыз айында Райтқа жіберді.

Құрылыс

Талиэсиндегі Франк Ллойд Райттың шәкірттері хабарлағандай, Кауфман алғашқы кездесуден тоғыз ай өткен соң 22 қыркүйекте Милуокиде болған және жексенбі күні таңертең ерте Райтті үйіне шақырып, сол күні онымен кездесетінін айтқан. Райт Кауфманға бұрынғы хабарламаларында жоспарлар бойынша жұмыс істеп жатқанын жеткізген, бірақ шындығында ештеңе жасалмаған еді. Таңғы астан кейін, өте шаршаған шәкірттер тобының арасында Райт тыныш түрде Кауфманның Талиэзинге дейін жол жүруіне кеткен екі сағат ішінде жоспарларды сызып шықты. Куәгерлер Эдгар Тафел мен Роберт Мошер, сол кезде Талиэзин шәкірттері болған, кейін Райт жоспарларды жасағанда кеңістіктердің қалай пайдаланылатыны туралы айтқанын, форма мен функцияны тікелей байланыстырғанын мәлімдеді. Райт үйді сарқыраманың үстіне жобалады: Кауфман оны сарқыраманың астында деп күткен, осылайша сарқыраманың көрінісін тамашалауға мүмкіндік болар еді. Ол бастапқыда бұл өзгеріске қатты ренжіді. Содан кейін Райт жұмысқа қатысты смета жасау үшін тағы да сол жерге сапар шекті. 1935 жылдың желтоқсан айында үйдің қабырғаларына қажетті тастарды алу үшін батыс жағындағы ескі тас карьері қайта ашылды. Райт құрылыс барысында тек уақыт-уақыт келді және өзінің шәкірті Роберт Мошерді объектідегі тұрақты өкілі етіп тағайындады. Бұл, Кауфманның кеңесші-инженерлері Райт көрсеткен болат мөлшерін екі есеге арттыруымен салыстырылады. Кауфманның келісімімен кеңесші-инженерлер батыс террасасының негізгі тірегіш арқасының астына қосымша тірек қабырғасын орнатты. Райт оны объектіге барған кезде байқап, Мошерге тастардың жоғарғы қатарын жасырын түрде алып тастауды бұйырды. Кейін Кауфман жасалғанды мойындағанда, Райт оған Мошердің не істегенін көрсетті және консольдің осы қабырғаның қолдауысыз сынақ жүктемелеріне өткен айда төтеп келгенін атап өтті. Негізгі үй 1938 жылы, ал қонақ үй келесі жылы аяқталды.

Құны

Фоллингвотерді салудың бастапқы бағасы 35 000 долларды құрады. Үй мен қонақ үйдің соңғы құны 155 000 долларды құрады, оның ішінде үйге 75 000 доллар; аяқтау және жиһазға 22 000 доллар; қонақ үйге, гаражға және қызметшілер жатақтарына 50 000 доллар; және сәулетшінің еңбекақысы 8 000 доллар. 1938 жылдан 1941 жылға дейін қосымша бөлшектерге, аппараттық жабдықтарды және жарықтандыруды өзгертуге 22 000 доллардан астам жұмсалды. Инфляцияға сәйкес түзетілген жалпы құн 155 000 доллар, 1939 жылы шамамен 0,155 доллар болса, қазіргі кезде шамамен миллион долларға тең. 2001 жылы үйді қалпына келтіруге кеткен шығын 11,5 миллион доллар деп бағаланды (шамамен 11,5 доллар 2001 жылы қазіргі кезде шамамен миллион долларға тең).

Қолданылуы

Фоллингвотер 1937 жылдан 1963 жылға дейін Кауфманн отбасының сенбі-жексенбілік үйі болды, содан кейін Эдгар Кауфманн кіші мүлікті Батыс Пенсильвания қорына сыйлады.

Атауы

"Fallingwater" атауы 1937 жылдың соңында Фрэнк Райтпен бірге туындады, ол 1938 жылғы қаңтардағы "Архитектуралық форумда" оның мансабына арналған мақалаға қосатын мәтінді жазғанда. Осыған дейін ол Райттың суреттерінде және хат алысқандарында Е. Дж. Кауфманның үйі немесе Е. Дж. Кауфман резиденциясы деп аталды, бұл атаулар үйдің құрылысын жариялаған материалдарда қолданылды. Жаңа атау бірден кең танылды және 1938 жылы Музейде өткен көрмеде, сондай-ақ Генри Люсқа тиесілі танымал "Time" және "Life" журналдарында одан әрі жарияланды. Көрініп тұрғанындай, Е. Дж. және Лилиан Кауфман бұл атауды ұнатпады және оны пайдаланбады.

Дизайн

Фоллингвотер Райттың органикалық архитектурасының сәулеттік шедевр ретінде сипатталған. Бұл ғимаратқа Райттың жапон архитектурасын ұнатуына байланысты жапон архитектурасының элементтері енгізілген. Қазіргі заманғы жапон сәулетшісі Тадао Андо үй туралы былай деді:

Менің ойымша, Райт сәулет өнерінің ең маңызды жағын – кеңістікті пайдалануды жапон архитектурасынан үйренді. Пенсильваниядағы Фоллингвотерге барғанда да осындай кеңістік сезімін байқадым. Бірақ табиғаттың әсем дыбыстары да маған әсер етті. Бұл жеке тұрғын үй иелері үшін табиғат аясында демалуға арналған. Ол үйдің астынан ағып өтетін белсенді сарқыраманың үстіне салынған. Райт бастапқыда үйді Пенсильванияның ауылдық жеріндегі табиғи ортамен үйлестіруді жоспарлаған. Ол түстер палитрасын екі түске шектеді: бетон үшін ашық охр, ал болат үшін өзінің танымал «Чероки» қызыл түсін қолданды. Жергілікті карьерлерден алынған тастан жасалған тас қабырғалар мен консольдік террасалар жақын жердегі тау жыныстарын еске түсіреді, ал терезелер мен балкондар айналасына созылған. Райттың пікірінше, негізгі кіреберіс есігі сарқырамадан алыс орналасқан. Қонақ бөлмесіндегі камин ошағы үй салынған жерде табылған тастарды біріктіреді – қонақ бөлмесінің еденінен бір футқа дейін көтерілген тас тіреуі, сыртқы ортамен байланыстыру үшін өзгеріссіз қалдырылды. Райт бастапқыда тас тіреуін еденмен тегістеуді жоспарлаған, бірақ бұл отбасының сүйікті күнге күйіншікке айналған жері болғандықтан, Кауфман оны сол күйінде қалдыруды ұсынды. Тас едендер жылтыратылған, ал камин ошағы қарапайым қалдырылған, бұл өзеннен шығып тұрған құрғақ тастар сияқты әсер береді. Райт тіпті ең ұсақ бөлшектерде де сыртқы және ішкі дизайнды біріктіруге тырысты. Шыны мен тас қабырғалардың кездесетін жерінде шыны мен оның көлденең бөліктері тас қабырғалардағы ойыққа енгізілді, сондықтан тас қабырғалар шынымен бөлінбегендей көрінеді. Консольдік қонақ бөлмеден төменге қарай сатырап төменге, ағынның төменгі жағындағы оқшауланған алаңға басатын баспалдақ бар. Негізгі үйді қонақ және қызметшілер деңгейімен байланыстыратын кеңістікте табиғи бұлақтан су тамшылайды, содан кейін ол сыртқа шығарылады. Жатын бөлмелері кішкентай, кейбіреулері төмен жабындары бар; бұл адамдарды ашық әлеуметтік аймақтарға, террасаларға және сыртқы кеңістікке шығуға ынталандыру үшін жасалған. Басты үйдің үстінде төрт орындық автокөлік тұрағы, қызметшілердің бөлмелері және қонақ үйі орналасқан. Бұл қосалқы ғимараттар екі жылдан кейін негізгі үй сияқты сапалы материалдар мен егжей-тегжейге назар аудару арқылы салынған. Қонақ үйі астында өзенге ағып түсетін бассейн бар. Фоллингвотер жұртшылыққа тапсырылғаннан кейін, Кауфманның ұсынысымен үш автокөлік тұрағы жабылып, мұражайға келушілерге Батыс Пенсильвания қорығы туралы (үйге сеніп тапсырылған) экскурсиялардың соңында көрсетілімді көру үшін пайдаланылды. Кауфман кіші оның интерьерін Райттың басқа Фоллингвотер интерьерлерінде кездесетін ерекшеліктерге сәйкес жасады. Үйдің макеті 2009 жылы Заманауи өнер мұражайында көрсетілді.

Батыс Пенсильванияның қорғаныс қоры

1955 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Кауфманн кіші Фоллингвотерді мұраға алды және 1960 жылдардың басына дейін оны демалыс орны ретінде пайдалана берді. Фоллингвотердің сақталуын қамтамасыз ету және әкесінің өсиетін орындау ниетімен, ол үйді және 1500 акрға жуық жерді ата-анасына құрмет көрсету мақсатында Батыс Пенсильвания қорына тапсырды. Ол ұйымға Фоллингвотерді басқару, күту және білім беру бағдарламаларын қалай дамыту керектігін ұсынып, 1964 жылы экскурсиялар басталғанда жиі келіп тұрды. Кауфманның серіктесі, сәулетші және дизайнер Пол Майен 1981 жылы аяқталған келушілер орталығының жобасын жасау арқылы Фоллингвотердің тарихына үлес қосты. Жыл сайын бұл үйге әлемнің түкпір-түкпірінен 160 000-нан астам адам келеді.

Сақтау

Өткен 80 жыл ішінде «Құйылған Су» нысаны нашарлау белгілерін көрсетті, бұл көбінесе ылғалдылық пен күн сәулесіне ұшыраудың нәтижесі болды. Пенсильванияның оңтүстік-батысындағы қатаң қырау-еріу жағдайлары және судың сіңуі де құрылымдық материалдарға әсер етті. Осы жағдайларға байланысты, сыртқы тас қабырғалардың мұқият тазалануы мерзімімен жүзеге асырылады. «Құйылған Су» нысанының алты жуынатын бөлмесі пробка плиткалармен қапталған. Еден материалдары ретінде қолданылғанда, пробка плиткалар қолмен балауыз жағылып, олардың суды тарту қабілетін күшейтетін жылтыр жабынға ие болды. Уақыт өте келе пробка су зақымдануын көрсетуге бастады, бұл «Қорғаушылық» ұйымының жиі жөндеу жұмыстарын жүргізуін қажет етті. Сонымен қатар, «Құйылған Су» нысанының құрылымдық жүйесіне өте еркін темір бетонды консольдік балкондар кіреді. Құрылыс кезінде қалыптар алынғаннан кейін бетон консольдердің айқын иілуі байқалды. Бұл иілу уақыт өте келе күшейді, ақырында белгілі бір аралыққа жетті. 1995 жылы Батыс Пенсильванияның «Қорғаушылық» ұйымы нысанның құрылымдық тұрақтылығын зерттеуді тапсырды. Құрылыс инженерлері консольдердің уақыт өте келе қозғалысын талдап, арматураны анықтау және мөлшерлеу үшін радарлық талдау жүргізді. Деректер мердігердің Райттың жоспарынан артық арматура қосып, нығайтқанын көрсетті; алайда, консольдер әлі де жеткіліксіз нығайтылған еді. Бетон және оның болат арматурасы да бұзу шегіне жақын болды. 1997 жылы уақытша арқалықтарды орнатудан бастап мәселені шешу үшін сәулет фирмасы шақырылды. 2002 жылы құрылымды посткернеу әдісімен толықтай жөндеу жұмыстары жүргізілді. Қонақ бөлмесінің тас плиткалары жеке-жеке белгіленіп, алынып тасталды. Плиткалар бетон консольдік арқалықтар мен еден жолдарына бекітілді; жоғары беріктік болат кабельдер плиткалар мен сыртқы бетон қабырғалар арқылы өткізіліп, домкраттармен тартылды. Содан кейін едендер мен қабырғалар қалпына келтірілді, «Құйылған Су» нысанының ішкі және сыртқы көрінісі өзгеріссіз қалды. 2011 жылдан бастап консольдер жеткілікті қолдауға ие және иілу тоқтатылды. «Қорғаушылық» ұйымы консольдердегі қозғалысты үздіксіз бақылап отыр.

Халықтық мәдениеттегі бейнелер

Фоллингвотер 1959 жылы Альфред Хичкоктың "Солтүстікке қарай – Солтүстік-батысқа қарай" фильміндегі Маунт-Рашмордағы Вандамм резиденциясының прототипі болды. Композитор Майкл Догертидің 2013 жылғы скрипка мен струнный оркестрге арналған "Fallingwater" концерті осы үйден шабыттанды. Autechre тобының Envane EP-сінің обложкасы ғимараттың бөліктерін бейнелейді және стильдейді. Питер Блумның "Аска" картинасы, сонымен қатар Лилиан мен Эдгар Кауфманның тапсырысымен салынған, қазір Чикаго өнер институтының қорында сақтаулы және Fallingwater құрылысын еске түсіретін құрылыс көрінісін бейнелейді. Нил Шустерманның "Arc of a Scythe" кітап сериясында Мари Кюри мен Анастасия Фоллингвотерде тұрады, ол олардың қоныстанғанға дейін жұртшылық назарынан тыс қалып, құлдырауға ұшырады. "Eureka Seven" аниме сериалының 16-шы эпизодында үңгірде жасырылған Фоллингвотердің көшірмесі бар. Fallingwater "Амелия е ла пиетра пантарба" әңгімесінің мультфильміне енді, бұл итальяндық Disney журналы Topolino #2043-те жарияланды. Ғажайып әйелдің үйі сиқырдың арқасында Фоллингвотерге айналады, содан кейін бастапқы түріне қайта оралады. Дизайн 1979 жылғы анимациялық фильм "The Bugs Bunny/Road Runner Movie" бастингісінде пародияланды. Дэн Симмонстың "Endymion" ғылыми-фантастикалық романының соңғы тарауы кейіпкерлердің 31-ші ғасырда Фоллингвотерге сапаруын баяндайды. Fallingwater әнші Конор Оберсттің "Salutations" альбомындағы "Mamah Borthwick (A Sketch)" әнінде еске алынады. Lego Architecture 2009 жылы осы ғимараттың 811 бөліктен тұратын құрылыс жинағын шығарды. Фоллингвотер ұзақ жылдар бойы көрсетіліп келе жатқан "The Simpsons" анимациялық сериалының 18-ші маусымындағы 3-ші эпизодында пайда болады. Гомер Симпсонның жасаған әрекеттерінен кейін Мардж Симпсон ағаш өңдеуді үйреніп, басқа да сәулеттік жетістіктермен бірге Фоллингвотерді бейнелейтін құс үйін салады. Бұл үй психологиялық аниме сериалы "Psycho Pass" басты кейіпкері, бұрынғы психология профессоры Джоджи Сайганың резиденциясының үлгісі ретінде пайдаланылды. Грег Сестероның режиссерлік дебюті "Miracle Valley" фильмінің соңғы сахналары Fallingwater-те түсірілді. Бұл үйде түсірілген алғашқы көркем фильм.