Кіріспе

Шерлок Холмс туралы әңгіме оның ойдан шығарылған зейнеткерлік өмірінен "Арыстанның маңдайшасының оқиғасы" (1926), британдық автор сэр Артур Конан Дойл жазған 56 Шерлок Холмс қысқа әңгімесінің бірі, "Шерлок Холмс туралы оқиғалар кітабы" деп жиналған циклдің 12 әңгімесінің бірі. Ол доктор Уотсонның орнына Холмс өзі айтып бергенімен ерекшеленеді (осы оқиғада ол кездеспейді).

Сюжет

1907 жылы, зейнеткерлікке шыққаннан кейін Сассекс Даунсқа қоныстанған Холмс серуендеп, жергілікті дайындық мектебінің директоры Харольд Стакхерстпен кездеседі. Біраз уақыттан кейін Стакхерсттің ғылым пәнінің мұғалімі Фицрой Макферсон жағадан, тек пальтосы мен шалбары киіп шығады. Ол екеуінің аяғына құлап, «Арыстандың жалы» деп айқайлап, көп ұзамай қайтыс болады. Оның денесінде иіліп өтетін, тар сызаттар бар; қатты ауырудан жүрегі тоқтағанша, жұқа, иілгіш қамшымен сапырылғандай көрінеді. «Гейблс» мектебінің математика пәнінің мұғалімі Иан Мердок оқиға орнына жетеді, ол жаңа ғана алгебра сабағын аяқтаған екен. Холмс оны полицияны шақыруға жібереді, содан кейін жақындағы шомылу бассейнін тексеріп, оны оңтүстіктен соққан дауылдардан кейін пайда болған ерекше жоғары толқындар құрады. Холмс Макферсонның құрғақ, бүктелген сүлгісін табады және ол әлі суға кірмегенін түсінеді. Жағажайдың алыс бөлігінде адамдар бар, ал теңізде балық аулайтын қайықтар көрінеді, бірақ олардың ешқайсысы да осы қайғылы оқиғаға қатысы жоқ. Полиция келгенімен, айналасындағы үңгірлерді іздеуден ешқандай із табылмады. Иан Мердок өзінің шаршаңқы мінезіне байланысты күдікті болып саналады; ол бір кезде Макферсонның эйрдейл терьерін терезеден лақтырып жіберген. Алайда, Стакхерст екеуінің дос болғанын мәлімдейді. Макферсонның қалтасындағы жазбада «Моди» есімді біреумен кездесуге келісімі бар екені көрсетілген, сондықтан Стакхерст пен Холмс бай теңізшінің қызы, кәсіпкер Мод Белламидің үйіне барады. Олар келгенде, Мердок Модтың үйінен шығып келе жатқанда олардың алдынан өтеді. Мердок Стакхерстке ол онда не істегенін айтудан бас тартқанда, әңгіме қызу пікірталасқа ұласады және Стакхерст Мердокқа ескерту жасайды. Үй ішінде Модтың жағымсыз әкесі мен ағасы екеуі де Макферсонды өздерінен төмен санағандықтан ұнатпайтындарын айтады. Алайда Мод Макферсонмен құпия түрде никелесіп, жиі жеке кездескенін түсіндіреді. Ол сондай-ақ Мердоктың өзіне бұрынғы құрметті адамы болғанын мойындайды, бұл Холмс пен Стакхерсттің Мердок оны қызғаныштан өлтірген деген күдігін тудырады. Бірнеше күннен кейін, дәлелдердің жетіспеуіне байланысты сот отырысы кейінге шегеріледі. Мердоктың бөлмелері тексеріледі, бірақ нәтижесіз. Кейіннен Макферсонның иті оның иесі қайтыс болған жағалауда өлі табылған, оның беті қатты ауырудан қиын қалпында. Бұл және өліп бара жатқан адамның соңғы сөздерінің естелігі Холмсты жаңа тергеуді бастауға итермелейді, ол өзінің ескі кітаптарын қарап шыға бастайды. Сассекс полициясының инспекторы Бардл келіп, Мердокты тұтқындауға бола ма деп сұрайды, бірақ Холмс Мердоктың алибиі бар екенін көрсетеді. Кенеттен Мердок пен Стакхерст кіріп келеді, біріншісі қатты ауырып, денесі Макферсонның денесіндегідей қисық сызаттармен жабылған. Мердокты брендимен емдеп, жараларға салат майын жаққаннан кейін Холмс Стакхерст пен Бардлды шомылу бассейніне қайтарады. Біраз іздегеннен кейін, ол іздегенін табады: жақындағы дауылдардан бассейне шайылып келген Cyanea capillata, яғни арыстанның жалы медузасы. Үш ер адам оны бірден таспен ұрып, өлтіреді. Мердок, қалпына келгеннен кейін, ол жүзіп жүргенде осы жаратылыс оны шаққандарын, бірақ оны сезінгенмен, көрмегенін түсіндіреді. Ол денсаулығы жақсы болғандықтан, осы кездесуден аман қалды. Холмс топқа Джон Джордж Вудтың кітабын көрсетеді, онда автордың Cyanea медузасымен болған ауыр кездесуі туралы егжей-тегжейлі баяндалған. Кітаптағы медуза шағуының нақты сипаттамасы Холмсты дұрыс жолға салды; ол бастапқыда теңіз жануарларын кінәлі деп санамады, өйткені Макферсон суға кірмеген деп қате ойлады. Шын мәнінде, Макферсон ауырудан тым қатты қиналғандықтан, өзін сүртіп кептіре алмады. Ит, күйзеліске ұшырап, өліп қалған қожайынын іздеп, бассейне кіріп, қасақана Макферсонның тағдырын бөлісіп алды. Мердок Модқа деген сезімі болғанын, бірақ ол оларды дос Макферсонға деген құрметі үшін пайдаланбағанын түсіндіреді. Мердок шын мәнінде оның досы мен Мод арасындағы барлық хаттарды жасырын жеткізуші болды. Стакхерст пен Мердок дауларын бітіріп, қол ұстасып коттеджден шығып кетеді.

Комментарийлер

Бұл сэр Артур Конан Дойлдың доктор Уотсон емес, Шерлок Холмс өзі баяндаған екі әңгімесінің бірі. Екінші әңгіме – "Бланшаланған сарбаздың оқиғасы". Оуэн Дадли Эдвардстың сөзіне қарағанда, әңгіменің бастапқы қолжазбасы Дойлдің Холмс өзінің жеңілісін жазбаға түсіруді жоспарлағанын көрсетеді. Холмс соңғы нұсқадағы істің шешімін бастапқыда доктор Мордхаус аталған табиғаттанушы ұсынған. Бұл бөлік кейін алынып тасталды және доктор Мордхаус соңғы нұсқада көрсетілмейді.

Жариялану тарихы

"Арыстанның маңдайшасының оқиғасы" алғаш рет АҚШ-та 1926 жылдың қараша айында "Либерти" басылымында, ал Ұлыбританияда 1926 жылдың желтоқсан айында "Странд" журналында жарияланды. Әңгіме Фредерик Дорр Стилдің "Либерти" журналында салған жеті суретімен, ал Говард К. Элкоктың "Странд" журналында салған үш суретімен бірге жарық көрді. Бұл әңгіме "Шерлок Холмс істер жинағы" атты қысқа әңгімелер жинағына қосылды. Алғашқы қолжазбаның көшірмесі 1992 жылы Вестминстер кітапханалары мен Лондонның Шерлок Холмс қоғамы тарапынан жарияланды.

Радио

Бұл әңгіме 1931 жылы Эдит Мейзер америкалық "Шерлок Холмс оқиғалары" радио сериясының бір бөлігі ретінде бейімделді. Эпизод 1931 жылғы 23 наурызда эфирге шықты, онда Ричард Гордон Шерлок Холмс рөлін, ал Ли Ловелл доктор Уотсон рөлін сомдады. Мейзердің оқиғаның тағы бір драмалық нұсқасы 1936 жылғы 1 тамызда эфирге шықты (Гордон Холмс рөлінде, ал Гарри Уэст Уотсон рөлінде). Мейзер оқимені 13 қараша 1939 және 25 қаңтар 1942 жылдары эфирге шыққан "Шерлок Холмстың жаңа оқиғалары" америкалық радио сериясының эпизодтары ретінде де бейімдеді (Базил Ратбоун Холмс рөлінде, ал Найджел Брюс Уотсон рөлінде). 1947 жылғы 21 сәуірде эфирге шыққан "Арыстанның жалы" адаптациясында Том Конвей Холмс рөлін, ал Брюс Уотсон рөлін ойнады. Оқиғаның радиодағы бейімделуі 1969 жылы BBC Radio 2 арнасында, 1952–1969 жылдар аралығындағы радио сериясының бөлігі ретінде эфирге шықты, онда Карлтон Хоббс Шерлок Холмс рөлін, ал Норман Шелли доктор Уотсон рөлін сомдады. Драматургиясын Майкл Хардвик жасады. "Арыстанның жалы" 1994 жылы Берт Кулес тарапынан BBC Radio 4 үшін драматизацияланды, бұл 1989–1998 жылдар аралығындағы радио сериясының бөлігі болды, онда Клайв Меррисон Холмс рөлін, ал Майкл Уильямс Уотсон рөлін ойнады. 2009 жылы оқиға радио үшін "Шерлок Холмстың классикалық оқиғалары" америкалық радио шоуы Imagination Theatre сериясының бөлігі ретінде бейімделді, онда Джон Патрик Лоури Холмс рөлін, ал Лоуренс Альберт Уотсон рөлін сомдады.

Теледидар

"Арыстанның жалы" BBC-дің "The Six Thatchers" сериалындағы "Шерлок" адаптациясында тікелей айтылмаған, бірақ көрініс тапты, онда Шерлок пен Джон іс ашқанда медузаны қамаудың абдырап кеткендігіне әжуалай сөздер айтады. CBS-дің "Elementary" адаптациясында "The Geek Interpreter" бөлімінің кіріспесінде Шерлок 1926 жылғы Фицрой Макферсонның шешілмеген өліміне қатысты, кінәлі деп "Арыстанның жалы" медузасын көрсетіп, қысқаша мәлімдейді.