Әуе кеңістігіндегі басымдық және толық бақылау

Кіріспе

Толық әуе соғысындағы бақылау

Әуедегі үстемдік (әуедегі басымдық деп те аталады) – қақтығыстағы тараптың қарсылас күштерге қарағанда әуе күшін қаншалықты бақылауда ұстауының деңгейі. Әуе соғысында әуедегі бақылаудың түрлі деңгейлері бар. Әуедегі бақылау – теңіздегі бақылауға тең келеді. Әуе күштері әскери науқандардың маңызды құралына айналды; әскери жоспарлаушылар кемінде әуедегі басымдыққа ие болуды қажеттілік деп есептейді. Әуедегі үстемдік бомбалау мүмкіндіктерін арттыруға, жер күштеріне тактикалық әуе көмегін көрсетуге, десантты шабуылдарға, әуеден тасымалдауға және жер күштері мен жабдықты тасымалдауға мүмкіндік береді. Әуе күші – әуедегі басымдықтың деңгейіне және ұшақтардың саны мен түрлеріне байланысты, бірақ бұл қарапайым сипаттамаға келмейтін жағдайды білдіреді. Күштің әуедегі бақылау деңгейі – қарсыластың бақылауымен кері пропорционал; біреудің бақылауын арттыру екіншісінің бақылауын азайтуға әкеледі. Әуе күштері әуедегі басымдыққа немесе теңдікке қол жеткізе алмаса, олар әуеден бас тартуға тырысады, яғни қарсы тарапқа әуедегі басымдықты мойындап, оның үстемдікке қол жеткізуіне кедергі келтіреді. Әуедегі үстемдікке қол жеткізу достық ұшақтардың аз шығынға ұшырауының кепілі емес, өйткені қарсылас күштер жиі конвенциялық емес тактиканы қолдануы немесе әлсіз жақтарын анықтауы мүмкін. Мысалы, Косово үстемдігін қамтамасыз еткен НАТО күштері сербтің жердегі әуе қорғаныс жүйесінен ұшақты жоғалтты, бұл жүйе "ескірген" деп есептелгенімен. Ассиметриялық қақтығыстарда нашар жабдықталған жер күштерінің үстемдікке қарамастан, ұшақтарды жоюға қол жеткізген жағдайлар болды. Ирак соғысы мен Ауғанстан соғысы кезінде көтерілісшілер коалициялық ұшақтарға жерде шабуыл жасауда, олар әуеде болған кездегіден гөрі үлкен табысқа жетті. Күшті күштер Әлсіз күштер Әуе үстемдігі Әуедегі қабілетсіздік Әуедегі басымдық Әуеден бас тарту Әуедегі теңдік Әуедегі теңдік

Aerial supremacy (also known as air superiority) is the degree to which a side in a conflict holds control of air power over opposing forces. There are levels of control of the air in aerial warfare. Control of the air is the aerial equivalent of command of the sea. Air power has increasingly become a powerful element of military campaigns; military planners view having an environment of at least air superiority as a necessity. Air supremacy allows increased bombing efforts, tactical air support for ground forces, paratroop assaults, airdrops and simple cargo plane transfers, which can move ground forces and supplies. Air power is a function of the degree of air superiority and numbers or types of aircraft, but it represents a situation that defies black and white characterization. The degree of a force's air control is a zero sum game with its opponent's; increasing control by one corresponds to decreasing control by the other. Air forces unable to contest for air superiority or air parity can strive for air denial, where they maintain an operations level conceding air superiority to the other side, but preventing it from achieving air supremacy. The achievement of aerial supremacy does not guarantee a low loss rate of friendly aircraft, as hostile forces are often able to adopt unconventional tactics or identify weaknesses. For example, NATO forces which held aerial superiority over Kosovo still lost a stealth strike aircraft to a Serbian ground based air defense system, despite it being considered "obsolete". Several engagements have occurred in asymmetrical conflicts in which relatively poorly equipped ground forces have been able to achieve aircraft kills despite working against overwhelming aerial supremacy. During both the Iraq War and the War in Afghanistan, insurgents found a greater degree of success in attacking coalition aircraft on the ground than when they were operating above them in the skies. Strong forces Weak forces Aerial supremacy Aerial incapability Aerial superiority Aerial denial Aerial parity Aerial parity

деңгейлері

Әуе билігі – бұл ең жоғары деңгей, онда бір тарап аспанды толық бақылайды. Оны НАТО және АҚШ Қорғаныс министрлігі «қарсылас әуе күштері тиімді кедергі келтіре алмайтын әуе үстемдігінің дәрежесі» деп анықтайды. Әуедегі басымдық – екінші деңгей, онда бір тараптың қарсыласына қарағанда артықшылығы бар. НАТО сөздігінде бұл «әуе шайқасында [бір тараптың] және оған байланысты құрлық, теңіз және әуе күштерінің белгілі бір уақытта және жерде қарсылас әуе күштерінің шектеусіз араласуын қамтамасыз ететін үстемдік дәрежесі» деп көрсетілген. Батыс шөліндегі операциялар кезінде SAS 400-ден астам жау ұшағын жойған деп есептеледі. 1944 жылдың 6 желтоқсанында Жапон императорлық армиясының әуе күштерінің шабуыл тобы – Тейшин Шудан Лейтеде B-29 ұшағын жойды. Суық соғыс кезінде Кеңес Одағы өзінің истребительдерінің нашарлығына қарамастан, НАТО әуеайлақтарын басып алып, ұшып-қону жолақтарына танктерін қою арқылы әуедегі басымдыққа қол жеткізе алатынын мәлімдеді. Бұл Сталинград шайқасы кезіндегі Тацинская шабуылында жасалған әрекетке ұқсас (немістер соңғы соғыста өздерінің автобандарының бөліктерін әуеайлақтар ретінде пайдаланғанын ескеріңіз). Кеңес Одағы қақтығыс жағдайында НАТО әуеайлақтарына шабуыл жасау үшін арнайы күштерді – спецназды пайдалануды жоспарлаған. Кейбір командирлер арнайы күштердің шабуылдарын, қарсылас күштің артық болуына қарсы тең салмақтарды орнатудың бір жолы деп қарастырды. Өзінің және Оңтүстік Корея мен АҚШ истребительдерінің тиімділігі арасындағы айырмашылықты ескере отырып, Солтүстік Корея үлкен мөлшерде инфильтрация жасаушы әскерді ұстап тұрады; соғыс жағдайында оларға, басқа міндеттермен қатар, 300-ге жуық An-2 ұшағымен енуден кейін, миномет, пулемет және снайпер атысымен коалицияның әуеайлақтарына шабуыл жасау міндеті жүктеледі. Бұл стратегия соңғы онжылдықтарда да белсенді қақтығыстарда қолданылды; Ауғанстандағы соғыс кезінде 15 федайин 2012 жылдың қыркүйегінде Камп Бастион шабуылында АҚШ теңіз жаяу әскерінің сегіз «Харриер» ұшағын жойды немесе ауыр зақымдады, нәтижесінде ұшқыштар 70 жылдан кейін алғаш рет жаяу әскер ретінде шайқасқа түсті. Сол сияқты, Ирак соғысы кезінде 2007 жылы минометпен қаруланған көтерілісшілер төрт «Апаш» тікұшағын жерде жойды, оларға коалиция әскерлері түсірген және геотегталған фотосуреттер көмектесті.

Air supremacy is the highest level, where a side holds complete control of the skies. It is defined by NATO and the United States Department of Defense as the "degree of air superiority wherein the opposing air force is incapable of effective interference". Air superiority is the second level, where a side is in a more favorable position than the opponent. It is defined in the NATO glossary as the "degree of dominance in [an] air battle that permits the conduct of operations by [one side] and its related land, sea and air forces at a given time and place without prohibitive interference by opposing air forces." During operations in the Western Desert the SAS are reckoned to have destroyed more than 400 enemy aircraft. On 6 December 1944, the Imperial Japanese Army Air Force Raiding Group Teishin Shudan destroyed B 29 aircraft on Leyte. During the Cold War, the Soviet Union claimed it could achieve air superiority despite the inferiority of its fighters, by over running NATO airfields and parking their tanks on the runways, similar to what they have done during Tatsinskaya Raid during the Battle of Stalingrad (note the Germans used parts of their autobahn motorways as airfields during the last war). The Soviet Union planned to use its Spetsnaz special forces in attacks on NATO airfields in the event of conflict. Attacks by special forces have been seen by some commanders as a way to level the playing field when faced by superior numbers or technology. Given the disparity in effectiveness between their own and South Korean and US fighters, North Korea maintains a large force of infiltration troops; in the event of a war, they would be tasked, among other missions, with attacking coalition airfields with mortar, machine gun and sniper fire, possibly after insertion by some 300 An 2 low radar observable biplanes. This strategy has been practiced in active conflicts even in recent decades; during the asymmetrical warfare of the War in Afghanistan, 15 fedayeen destroyed or severely damaged eight United States Marine Corps Harrier jump jets in the September 2012 Camp Bastion raid, one result of which being pilots fighting as infantry for the first time in 70 years. Similarly, during the Iraqi War, four Apaches were destroyed on the ground in 2007 by insurgents armed with mortar, which were unintentionally aided by web published geotagged photographs taken by coalition soldiers.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыста әуе соғысы саласында көптеген жаңалықтар болды, оның ішінде пулеметпен қаруланған ұшақтардың қолданылуы және 1 шілде 1915 жылғы түстен кейін синхронды пулеметтері бар ұшақтарды қамтитын алғашқы табысты ұрыс. Соғыс бойында Батыс майданында әуе басымдығы Германия империясы мен одақтастар арасында бірнеше рет ауысты. Ең көп шығын жаңа ұшқыштардың арасында болды, олардың көпшілігі бір-екі күн ғана соғыстың қатысушысы болды. Тәжірибелі ұшқыштар басқарған, ал кейбіреулері Фоккердің жазалау кезеңінен аман қалған мамандандырылған эскадрильялардың пайда болуы ұшқыштардың тиімділігін арттырды. Бастапқыда одақтастар Vickers F. B.5 Gunbus және Morane Saulnier L сияқты пулеметпен қаруланған ұшақтарды енгізу арқылы немістерден басымдық алды. Бұл құрылғы ең қолайлы Fokker үлгісіне, Fokker M.5K (әскери белгісі Fokker A. III) орнатылды, оның ішінде Отто Паршауға берілген A.16/15, Fokker Eindecker сериясының ұрыс ұшақтарының прототипіне айналды. Бұл кейіннен 1915 жылдың соңы мен 1916 жылдың басында Германияның әуе басымдығының «Фокердің жазасы» деп аталатын кезеңіне әкелді. 1917 жылдың сәуір айында Германияның әуе үстемдігінің тағы бір қысқа мерзімі болды; парадоксалды жағдай, «Қанды сәуірде» немістер қағаз жүзінде сандық артықшылықтарынан кем болды; олардың тиімділігі тек достық территорияда жұмыс істеумен шектелді, бұл ұшқыштардың тұтқындалу мүмкіндігін азайтып, ауада болу уақытын ұлғайтты. Сонымен қатар, неміс ұшқыштары қашан және қалай шабуыл жасау керектігін өздері таңдап, шайқас шарттарын белгілей алды. Италияның әскери әуе корпусы 1918 жылдың қазан айының соңында Витторио Венето шайқасында австро-венгриялық императорлық және корольдік әуе күштеріне қарсы әуе басымдығын орнатты. Одақтастар осы соңғы шабуылда толық әуе басымдығын алу үшін шамамен 600 ұшақты (93 ағылшын-француз, оның ішінде төрт RAF эскадрильясы) пайдаланды. Витторио Венетодағы Австрия-Мажарстанның жеңілісі империяның ыдырауына себеп болды. Өз кезегінде Германияның негізгі одақтасының капитуляциясы Германия империясының қақтығыстың жалғасуы мүмкін емес екенін және оны тоқтату қажеттігі туралы шешім қабылдауына себеп болған тағы бір маңызды фактор болды.

The First World War saw many firsts in the field of aerial warfare, including the deployment of aircraft armed with machine guns, the first successful engagement involving synchronisation gun armed aircraft on the afternoon of 1 July 1915. Throughout the conflict, air superiority on the Western Front changed hands between the German Empire and the Allies several times. It became recognised that the worst losses was amongst new pilots, many of whom lasted just a day or two. The emergence of specialised fighter units, which were typically led by highly experienced pilots, some of them survivors of the Fokker Scourge period, greatly increased the effectiveness of fighter units. Early on, the Allies gained a lead over the Germans by introducing machine gun armed types such as the Vickers F. B.5 Gunbus fighter and the Morane Saulnier L. The device was fitted to the most suitable Fokker type, the Fokker M.5K (military designation Fokker A. III), of which A.16/15, assigned to Otto Parschau, became the prototype of the Fokker Eindecker series of fighter designs. This subsequently contributed to a period of German air superiority known as the Fokker Scourge, lasting between late 1915 and early 1916. A briefer period of German aerial dominance occurred in the Bloody April of April 1917; paradoxically, the Germans were disadvantaged on paper during Bloody April in terms of numerical inferiority; their effectiveness was increased by confining themselves to mainly operating over friendly territory, both reducing the possibility of pilots being captured and increasing the amount of time they could stay in the air. Moreover, German pilots could choose when and how they would engage, effectively dictating the terms of combat. The Italian Corpo Aeronautico Militare established air superiority over the Austro Hungarian Imperial and Royal Aviation Troops at the Battle of Vittorio Veneto in late October 1918. The Allies operated roughly 600 aircraft (93 Anglo French, including four RAF squadrons) to gain complete air superiority in this final offensive. The defeat suffered by Austria Hungary at Vittorio Veneto has been attributed with causing the dissolution of the empire. In turn, the surrender of Germany's primary ally was another major factor in the German Empire's decision that the conflict was no longer viable and needed to end.

Соғыс аралық кезең

1921 жылы итальяндық әуе соғысы теориясының маманы Джулио Дуэ «Әуе үстемдігі» атты кітап жариялады, онда болашақ соғыстар аспанда шешілетіні айтылды. Сол кездегі басым әскери теория әуе күшін соғыс жеңісіне жетелейтін фактор ретінде қарастырмады. Дуэнің пікірінше, әуе күші шешуші рөл атқара алады және ұзаққа соққан, қымбатқа түсетін соғыстың алдын алуға көмектеседі. «19 жылғы соғыс» еңбегінде Дуэ Германия мен Франция арасындағы болашақ соғыстың бірнеше күнде аяқталады деп болжады, себебі жеңімпаз әуе кеңістігін бақылауға алып, жаудың бірнеше қаласын әуе шабуылымен жоятын болар еді. Ол нысандар алдын ала жарияланып, халықтың барлығы эвакуацияланғанымен, бұл оқиға азаматтарды қорқытып, үкіметке дереу капитуляциялауға қысым жасауға мәжбүрлейтінін күтті. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Дуэнің идеялары кейбір сарапшылар тарапынан сынға ұшырады, бірақ соғыс барысында оның ұшақтардың маңыздылығы туралы теорияларының дұрыстығы айқын болды. 1925 жылы Корольдік әуе күштері (RAF) Вазиристан операциясындағы алғашқы тәуелсіз әрекеті барысында әуе үстемдігінің басқа соғыс түрлерінен тәуелсіздігін сынап көрді. Аңызға айналған «Пинк соғысы» деп аталған операцияда, командир Ричард Пинк басшылығымен 54 күн бойы әуе шабуылы мен әуе блокадасы қолданылып, соғысшыл тайпаларды қарсылық таныс май тұруға мәжбүр етті. Бұл науқан RAF үшін екі адамның өлімімен аяқталды және тайпаларды жеңіске жеткізді, бірақ замандас сыншылар оның тәуелсіз қолданылуына толық сенімді болған жоқ. Үндістанның Бас қолбасшысы, генерал сэр Клод Джейкоб: «Бұл операциялардың нәтижелері қанағаттанарлық болғанымен, мен жер және әуе күштерінің үйлесімді қолданылуы қажетті нәтижеге тезірек жеткізеріне сенемін және болашақта әрекеттер жасалса, екі күшті бірлесіп қолдануға мүмкіндік болады деп үміттенемін» деді. Америкалық генерал Билли Митчелл соғыстар аралық кезеңдегі әуе күшінің тағы бір ықпалды теорияшысы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, АҚШ армиясының әуе қызметінің көмекшісі және бас Мейсон Патриктің басшылығымен, Митчелл ұшақтардың соғыс кемелерін (ең үлкен және ең қаруланған соғыс кемелері) батыра алатынын көрсеткен тікелей атыс жаттығуларын ұйымдастырды. Біріншісі 1921 жылы өткен «Б» жобасы болды, онда тұтқынға алынған Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің неміс линкоры SMS Ostfriesland 22 минут ішінде бомбалаушылардың шабуылынан батты. Митчеллдің идеялары кең қолдау таппады, оның армия мен теңіз күштерінің қарсылығына наразылығы оны әскери сотқа алып келді, бірақ ол болашақты болжады; оның 1924 жылғы Гавайи және Азияға жасаған сапары Жапониямен болашақ соғысты, соның ішінде Перл-Харборға шабуылды болжаған есепте аяқталды (1925 жылы «Қанатты қорғаныс» кітабында жарияланды). Ол сондай-ақ Александр П. де Северский сияқты әуе күшінің жақтастарына әсер етті, оның 1942 жылы New York Times бестселлеріне енген «Әуе күші арқылы жеңіске» атты кітабы 1943 жылы Уолт Диснейдің анимациялық фильміне айналды, ол Митчеллдің цитатымен басталды; бұл фильмнің Уинстон Черчилльдің Франклин Д. Рузвельтке ұзақ қашықтықтағы бомбалауды қолдау үшін көрсетілгені хабарланды. Испания азамат соғысының нәтижесіне ықпал етуді көздеген түрлі халықаралық державалар әуе күштеріне қатты сүйену арқылы қақтығысқа әсер етуге тырысты. Франция үкіметі республикашылдарға Потез 540 бомбалаушы ұшақтарын (испандық республикашыл ұшқыштар «Ұшқыш табыт» деп атаған), Девоитин ұшақтарын және Луа 46 истребителіндерін, сондай-ақ республикашылдарға көмектесу үшін оқытылған ұшқыштар мен инженерлер тобын жасырын түрде жеткізді. Сонымен қатар, 1936 жылдың 8 қыркүйегіне дейін, егер ұшақтар басқа елдерден сатып алынса, Франциядан Испанияға ұшақтар еркін өтуіне рұқсат берілді. КСРО да республикашылдарға жасырын түрде көмек көрсетті, 634-тен 806-ға дейін ұшақтармен қатар басқа да қару-жарақтар жеткізілді. Италия да, нацистік Германия да ұлтшылдарға көптеген ұшақтарды жеткізді, сонымен қатар Кондор легионы мен Авиация легионариясы сияқты өздерінің бөлімшелерін де ұлтшылдардың күшін нығайту үшін орналастырды. Советтік ұшақтар өздерінің әскерлерінде қолданылып келгенімен, соғыс аяқталған кезде Германиядан жеткізілген ұшақтардан нашар болды. Ұшақтарды пайдалану, әсіресе ұлтшылдардың республикалық күштерге үнемі қысым жасауы және Арагон шабуылы кезінде бірнеше рет кері шегінуге мәжбүрлеуі, немістер мен кеңестіктерге жаяу әскерді қолдау үшін ұшақтарды пайдаланудың маңыздылығын көрсетті.

In 1921, Italian aerial warfare theorist Giulio Douhet published The Command of the Air, a book positing that future wars would be decided in the skies. At the time, mainstream military theory did not see air power as a war winning tactic. Douhet's idea was that air power could be a decisive force and be used to avoid the long and costly War of Attrition. In The War of 19, Douhet theorized that a future war between Germany and France would be settled in a matter of days, as the winner would be the one to gain air supremacy and destroy a few enemy cities with aerial bombs. He speculated that, while the targets would be announced ahead of time and all the population evacuated, but that the event would terrorize citizens into pressuring their government into immediate surrender. At the beginning of the Second World War, Douhet's ideas were dismissed by some, but it became apparent that his theories on the importance of aircraft were supported by events as the war continued. In 1925, the Royal Air Force (RAF) tested the ability of air supremacy in isolation from other warfare forms during their first independent action in Waziristan. The operation, that later came to be known as Pink's War after Wing Commander Richard Pink in charge, used only air warfare in a combination of air attack and air blockade over 54 days to force militant tribes to surrender. The campaign was successful in defeating the tribes with two deaths for the RAF, but contemporary critics were not entirely convinced of its use in isolation; Commander in Chief, India General Sir Claud Jacob stated that "satisfactory the results of these operations have been, I am of [the] opinion that a combination of land and air action would have brought about the desired result in a shorter space of time, and next time action has to be taken, I trust that it will be possible to employ the two forces in combination". American general Billy Mitchell was another influential air power theorist of the inter war period. After the First World War I, then Assistant Chief of Air Service in the United States Army Air Service under Chief Mason Patrick, Mitchell arranged live fire exercises that proved that aircraft could sink battleships (the largest and most heavily armed class of warships). The first of these was Project B in 1921, in which the captured First World War era German battleship, SMS Ostfriesland, was sunk by a flight of bombers in 22 minutes. Mitchell's ideas were not popular, with his outspoken opposition to Army and Navy resistance resulting in a court martial that precipitated his resignation, but he would prove prescient; his 1924 inspection tour of Hawaii and Asia culminated in a report (published in 1925 as the book Winged Defense) that predicted future war with Japan, including the attack on Pearl Harbor. He would also go on to influence air power advocates such as Russian American Alexander P. de Seversky, whose 1942 New York Times bestselling book, Victory Through Air Power, was made into a 1943 Walt Disney animated film that opened with a quote from Mitchell; the film is reported to have been influentially shown by Winston Churchill to Franklin D. Roosevelt in support of long range bombing. Seeking to influence the outcome of the Spanish Civil War, various international powers tried to influence the conflict via a heavy reliance on air power. The French government provided aircraft to the Republicans covertly, such as the Potez 540 bomber aircraft (nicknamed the "Flying Coffin" by Spanish Republican pilots), Dewoitine aircraft, and Loire 46 fighter aircraft being sent to the Republican forces, along with a group of trained fighter pilots and engineers to aid the Republicans. Also, until 8 September 1936, aircraft could freely pass from France into Spain if they were bought in other countries. The Soviet Union also covertly aided Republicans, between 634 and 806 aircraft were supplied alongside various other armaments. Both Italy and Nazi Germany supplied large numbers of aircraft to the Nationalists while also deploying their own units, such as the Condor Legion and the Aviazione Legionaria, to bolster the Nationalist's forces with their own. While the Soviet aircraft were in current service with their own forces, they proved inferior to those supplied by Germany by the end of the conflict. The use of aircraft, particularly by the Nationalists to continually pressure Republican forces and compel multiple withdrawals during the Aragon Offensive, allegedly informed both the Germans and Soviets of the value of using aircraft to support infantry.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыстың басында қарама-қарсы тараптар әуе күшінің маңыздылығына қатысты әртүрлі пікірлер қалыптастырды. Нацистік Германия оны неміс әскерін қолдауға арналған пайдалы құрал ретінде қарастырды, бұл тәсіл «ұшақ артиллериясы» деп аталды. Одақтастар оны, әсіресе ұзақ қашықтықтағы стратегиялық бомбалауды, Германияның өнеркәсіптік орталықтарын қиратуға қабілетті соғыстың маңызды бөлігі деп санады. Франция шайқасынан кейін Люфтваффе (Германияның әуе күштері) Батыс Еуропа үстінен әуе басымдығына қол жеткізді. Ұлыбритания шайқасы Германияның Ұлыбританияға әуеде үстемдік орнатуға жасаған тынысы болды, бірақ ол оған ешқашан жете алмады. Өз территориясының артықшылығы және Германияның Ұлыбританияның әуе қорғанысына қарсы стратегиясын іске асыра алмауы нәтижесінде Ұлыбритания аумақта әуе басымдығын орната алды – ол ешқашан жоғалтпаған басымдық. Ол ағылшын арнасы үстіндегі неміс әскери әуе басымдығын жоққа шығарды, бұл Ұлыбританияның теңіз күшінің алдында теңізден шабуыл жасауды (Теңіз арыстаны операциясы ретінде жоспарланған) мүмкін емес етті. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, шайқас аяқталған кездегі ішкі және сыртқы жалпы жағдайды Ұлыбритания мен Германия арасындағы әуе теңдігі деп қарастыруға болады. Әуе шайқасынан кейін, Ұлыбритания шайқасы деп аталатын, немістер түнгі бомбалау шабуылдарына көшті, ал Ұлыбритания Германияға шабуылдар жасады. Барбаросса операциясы кезінде Люфтваффе әуеде Кеңес Одағы үстінен үстемдікке қол жеткізді. Соғыс созылған сайын АҚШ соғысқа қосылды және одақтас әуе күштерінің бірігуі әуеде басымдыққа ие болды және ақырында Батыста үстемдікке жетті. (Мысалы, Люфтваффе Д күні 9000-нан астам одақтас ұшағына қарсы 391 ұшақты жинады.) Ресей де Шығыс майданында солай істеді, яғни Люфтваффе одақтастардың құрлықтағы операцияларына тиімді түрде араласа алмады. Бұл жеңіске жету одақтастарға Германияның өнеркәсіптік және азаматтық орталықтарына (Рур және Дрезден сияқты) одан әрі стратегиялық бомбалау шабуылдарын жүргізуге және шығыс және батыс майдандарындағы құрлық соғысын табысты жүргізуге мүмкіндік берді. 1944 жылдың ақпан айының соңындағы Үлкен апта шабуылдарынан кейін жаңа 8-ші әуе армиясының командирі Джимми Дулиттл 1944 жылдың наурыз айынан бастап P-51 Mustang ұшақтарына бомбалаушылардың қатарынан алшақтап, оларды жақыннан сүйемелдемей, алға ұшуға рұқсат берді. Бұл 1944 жылдың наурыз айында басталды және Германия аспанындағы Люфтваффе ұшақтарын тазартуға бағытталған «жауынгерлік тазалау» тактикасының бір бөлігі болды. Одақтас ұшақтары неміс ұшақтарын қайда болса да іздеп, Батыс Еуропадағы соғыстың қалған бөлігінде бомбалаушыларының шығындарын айтарлықтай азайтты. Әуе басымдығының факторы әуе кемелерін дамытуға түрткі болды, олар белгіленген әуе базалары болмаған жағдайда ұшақтарға жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Мысалы, Жапонияның Перл-Харборға шабуылы ең жақын жапон әуе базасынан мыңдаған шақырым қашықтықтағы әуе кемелерінен ұшақтар арқылы жүзеге асырылды. Кейбір жауынгер ұшақтары басқа жауынгерлермен күресуге маманданған, ал перехватчиктер бастапқыда бомбалаушыларға қарсы күресу үшін жасалған. Германияның ең маңызды әуе басымдығына ие жауынгерлері – Мессершмитт Bf 109 және Фокке-Вульф Fw 190, ал Ұлыбритания тарапынан – Супермарин Спитфайр және Хокер Харрикейн болды. P-51 Mustang-тің өнімділігі мен қашықтығы американдық бомбалаушыларға Германияда күндіз жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Олар 5954 ұшақты атып түсірді, бұл Еуропадағы кез келген американдық жауынгер ұшағынан көп. Тынық мұхитындағы театрларда A6M Zero Жапонияға соғыстың алғашқы кезеңінде әуеде басымдық берді, бірақ F6F Hellcat және F4U Corsair сияқты жаңа теңіз жауынгерлеріне қарсы жеңіліске ұшырады, олар Zero-дан өнімділік және беріктік жағынан асып түсті. Hellcat 5168 жау ұшағын атып түсірді (екінші орында), ал жердегі Lockheed P-38 барлық театрларда 3785 ұшақты атып түсіріп, үшінші орынға ие болды.

At the beginning of the Second World War, the opposing sides developed different views on the importance of air power. Nazi Germany viewed it as a helpful tool to support the German Army, the approach being dubbed "flying artillery". The Allies saw it, specifically long range strategic bombing, as being a more important part of warfare which they believed capable of crippling Germany's industrial centers. After the Battle of France, the Luftwaffe (Germany's air force) achieved air supremacy over Western Europe. The Battle of Britain represented a concerted attempt by Germany to establish air superiority over Great Britain, which it never achieved. Through home territory advantage and Germany's failure to push home its strategy of targeting Britain's air defenses, Britain was able to establish air superiority over the territory – a superiority that it never lost. It denied the German military air superiority over the English Channel, making a seaborne invasion (planned as Operation Sea Lion) impossible in the face of Britain's naval power. Strategically, the overall situation at home and abroad at the end of the battle might be considered air parity between Britain and Germany. After the air battle, known as the Battle of Britain, the Germans switched to a strategy of night bombing raids, which Britain echoed with raids over Germany. During Operation Barbarossa, the Luftwaffe initially achieved air supremacy over the Soviet Union. As the war dragged on, the United States joined the fight and the combined Allied air forces gained air superiority and eventually supremacy in the West. (For example, the Luftwaffe mustered 391 aircraft to oppose over 9,000 allied aircraft on D day.) Russia did the same on the Eastern Front, meaning the Luftwaffe could not effectively interfere with Allied land operations. Achieving allowed the Allies to carry out ever greater strategic bombing raids on Germany's industrial and civilian centers (including the Ruhr and Dresden), and to prosecute the land war successfully on both the Eastern and Western fronts. Following the Big Week attacks in late February 1944, the new 8th Air Force commander Jimmy Doolittle permitted P 51 Mustangs to fly far ahead of the bomber formations instead of closely escorting them starting in March 1944. This commenced in March 1944 and was part of a massive "fighter sweep" tactic to clear German skies of Luftwaffe fighters. Allied planes went after the German fighters wherever they could be found and substantially lowered bomber losses for their side for the rest of the war over Western Europe. The element of air superiority has been the driving force behind the development of aircraft carriers, which allow aircraft to operate in the absence of designated air bases. For example, the Japanese attack on Pearl Harbor was carried out by aircraft operating from carriers thousands of miles away from the nearest Japanese air base. Some fighter aircraft specialized in combating other fighters, while interceptors were originally designed to counter bombers. Germany's most important air superiority fighters were the Messerschmitt Bf 109 and Focke Wulf Fw 190, while the Supermarine Spitfire and Hawker Hurricane were the primary ones on the British side. Performance and range made the P 51 Mustang the outstanding escort fighter which permitted American bombers to operate over Germany during daylight hours. They shot down 5,954 aircraft, more than any other American fighter in Europe. In the Pacific Theater, the A6M Zero gave Japan air superiority for much of the early part of the war, but suffered against newer naval fighters such as the F6F Hellcat and F4U Corsair which exceeded the Zero in performance and durability. The Hellcat shot down 5,168 enemy aircraft (the second highest number), while the land based Lockheed P 38 was third, shooting down 3,785 in all theaters.

Үлкен державалардың бәсекелестігі

1946-1991 жылдар аралығындағы суық соғыста АҚШ, Ұлыбритания және НАТО одақтастары Кеңес Одағы, Варшава шарты және оның одақтастарына қарсы тұрды. Екі тарап та ядролық қарумен жабдықталған құрлықтар аралық стратегиялық бомбалаушылардың қатеріне қарсы радар мен истребительдердің тосқауылдау мүмкіндіктерін жақсартуға бағытталған қарулану жарысына қатысты. Бастапқыда жоғары биіктікте, кейіннен жоғары дыбыстық жылдамдықпен ұшу, ядролық бомбалаушыларды истребительдер мен жер-әуе қорғаныс зымырандарынан аулақ ұстауға үміттенді, олардың кейбіреулері ядролық оқ-дәрілермен жабдықталған. 1960 жылғы U-2 оқиғасында американдық өте жоғары биіктіктегі тыңшы ұшағы КСРО үстінде S-75 Dvina (SA-2) ұзын қашықтықты, жоғары биіктіктегі жер-әуе зымыранымен атып түсірілді, бұл жоғары биіктіктің жоғары өнімділіктегі бомбалаушылар үшін қауіпсіздік орны деген тұжырымды жоққа шығарды. АҚШ-тың оқулары бомбалаушылар мен пилотсыз зымырандардың төмен биіктікте ұшуына көшті, мақсаты – жер бедері мен жердің бұзылуында жасырынып, жаудың жерге орналасқан әуе қорғаныс радарларын алшақтату және оның құрлықтағы билігіне қарсы әрекеттерді болдырмау. Баллистикалық зымырандар да пайда болды, оларды тіпті ядролық қаруланған қорғаныс зымырандарымен де тосқауылдау қиын және қымбат болды. Әуедегі ерте ескерту және басқару радарлық ұшақтары, сондай-ақ истребительдер мен перехватчиктердегі «төмен қарап ату» радарлары төмен ұшатын шабуылдаушыларды қайтадан тосқауылдауға мүмкіндік берді, бірақ бұл электрондық қарсы шаралардың жаңа буындарымен ішінара өтеді. АҚШ алғаш рет F-117 сияқты шағын шабуылдаушы ұшақтарға және әуе қорғанысы тым қалың болғанға дейін конвенциялық бомбалаушыларда тасымалданатын ядролық қанатты зымырандарға жасырын технологияны қолданды. Кеңес Одағы орта және құрлықтар аралық қашықтықтағы ядролық зымырандарды жоюға көп қаражат жұмсады, ал патрульдік бомбалаушыларды ұстауға азырақ қаражат бөлді, бірақ кеңестік аумақтың үлкен көлемін қамту үшін перехватчиктерге, жер-әуе зымырандарына және радарларға да көп қаражат жұмсады. АҚШ Канадамен бірлесіп Аляска, Канада және континенттік АҚШ аймағын Солтүстік Америка ғарыш қорғаныс командованиесі (NORAD) арқылы қорғауға кірісті, онда перехватчиктер (кейбіреулері ядролық AIR-2 Genie зымыранымен жабдықталған) және жер-әуе зымырандары қолданылды. B-2 стелс-бомбалаушысының әзірленуі ядролық соғысқа дайындықпен және оны күтумен байланысты болды, ол толыққанды жетілген алғашқы стелс-ұшақ болды. F-22 Advanced Tactical Fighter – суық соғыс кезінде орта биіктіктегі әуедегі басымдықты қамтамасыз ету үшін жасалған, Варшава шартының ұшақтарын анықталмай немесе ұрыспай жоюға арналған стелс-истребитель және перехватчик. Екеуі де Кеңес Одағы құлағаннан және суық соғыс аяқталғаннан кейін пайда болды. Суық соғыс дәуіріндегі үшінші дүниежүзілік соғысқа қатысты еуропалық театрлардағы әуедегі басымдық ядролық және конвенциялық қаруланған шабуылдаушы ұшақтарды тосқауылдайтын немесе бұратын истребительдер мен жерге орналасқан әуе қорғанысын қамтитын болар еді, олардың кейбіреулері броньды және механикаландырылған құрамаларды сүйемелдейтін және қорғайтын мобильді жүйелерге айналды. Суық соғыс НАТО мен Варшава шартының одақтастары арасында тікелей қақтығысқа ұласқан жоқ, бірақ АҚШ кеңестік қолдауы бар жауларға қарсы одақтастарына көмектесу үшін екі ірі шектеулі әуе соғысына қатысты, екі тарап та осындай қақтығысқа қарсы күресу үшін жасалған қару-жарақтарды қолданды: Корея және Вьетнам соғыстары.

During the Cold War, between 1946 and 1991, the US, UK, and NATO allies faced the Soviet Union, the Warsaw Pact, and its allies. Both sides engaged in an arms race of improving radar and fighter intercept capability versus the threat of intercontinental strategic bombers carrying nuclear weapons. Initially, high altitude, later combined with high supersonic speeds, was hoped to keep nuclear bombers out of range of fighters and later surface to air missiles, both of which were sometimes equipped with nuclear warheads. In the 1960 U 2 incident an American very high altitude spy plane was shot down over the USSR with a S 75 Dvina(SA 2) long range high altitude surface to air missile largely refuting the concept of high altitude as a refuge for high performance bomber aircraft. US training changed to low altitude flight of bombers and unpiloted cruise missiles in the hopes of avoiding ground based air defense radar networks by hiding in with ground clutter and terrain, thwarting attempts at air supremacy over the enemy landmass. Ballistic missiles were also introduced and were very difficult and expensive to intercept even with nuclear armed defensive missiles. Airborne early warning and control flying radar aircraft as well as look down shoot down radar in fighter and interceptor aircraft allowed engaging low flying invaders again tipping the balance though this was partly ameliorated by succeeding generations of electronic countermeasures. Ultimately the US led the way in first applying stealth technology to small strike aircraft like the F 117 and stealthy nuclear cruise missiles carried in conventional bombers for standoff release before the air defenses got too thick. The Soviet Union invested heavily in expensive to defeat intermediate and intercontinental range nuclear missiles and less on expensive to maintain patrol bombers, though they had to spend heavily on interceptors and surface to air missiles as well as radar sites to cover the huge landmass of the Soviet Union. The US joined with Canada to organize defense of the area of Alaska, Canada, and the continental United States with North American Aerospace Defense Command or NORAD using both interceptors, some armed with the nuclear AIR 2 Genie, and a surface to air missile component, which was at one point partly nuclearized. Development for the B 2 stealth bomber was intended for, and in anticipation of, a nuclear war and it was the first fully mature stealth aircraft to enter service. The F 22 Advanced Tactical Fighter was a stealth fighter and interceptor aircraft designed during the Cold War as a medium altitude air superiority fighter which was intended to destroy Warsaw Pact aircraft without ever being detected or engaged; both were introduced after the fall of the Soviet Union and the end of the Cold War. Air superiority in the feared Cold War era WW III European theater would include fighters intercepting or diverting nuclear and conventionally armed strike aircraft and ground based air defences, some of which were developed into mobile systems which could accompany and protect armored and mechanized formations. While the Cold War never went hot directly between NATO and Warsaw Pact alliances, the US was engaged in two major limited air wars aiding allies who faced Soviet supported enemies, with both sides using weaponry designed to fight such a conflict; the Korean and Vietnam wars.

Корей соғысы

Корея соғысы әуе соғысының маңызды бетбұрыс нүктесі болды, бұл реактивті ұшақтардың жауынгерлік қимылдардағы басты рөл атқарған алғашқы қақтығысы еді. P-51 Mustang, F4U Corsair және Hawker Sea Fury сияқты бұрынғы күшті ұшақтар – барлығы поршеньді қозғалтқыштармен, винтпен жұмыс істеді және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған – әуедегі басымдық рөлдерін театрға келген жаңа, жылдам, реактивті ұшақтардың буынына өткізді. Ұрыстың алғашқы айларында P-80 Shooting Star, F9F Panther, Gloster Meteor және басқа да БҰҰ туы астындағы реактивті ұшақтар Корея Халық Әуе Күштерінің (KPAF) винтті советтік Яковлев ЯК-9 және Лавочкин Ла-9 ұшақтарынан басым түсті. 1950 жылдың тамызының басына қарай KPAF әскерінің саны шамамен 20 ұшаққа дейін азайды. Алайда, 1950 жылдың қазан айының соңында Қытайдың араласуымен KPAF МиГ-15 ұшақтарын ала бастады, ол сол кездегі әлемдегі ең жетілген реактивті ұшақтардың бірі болатын. МиГ-15 жай ғана реактивті қозғалтқышпен ғана емес, сонымен қатар қанаттың иілген конструкциясымен жабдықталғандықтан, Біріккен Ұлттар Ұйымының тік қанатты ұшақтарынан озасып кетті. Оған жауап ретінде АҚШ 1950 жылдың желтоқсан айында соғысқа F-86 Sabre иілген қанатты ұшағының үш эскадрильясын жіберді. "Сейбр" МиГ-терге қарсы 10:1 дейін жою көрсеткішін мекендегендіктен, 792 МиГ-15 және 108 басқа ұшақты 78 "Сейбр" ұшағының құнына түсіргендіктен хабарланды. Осы аралықта Grumman F9F Panther, тік қанатты авианосец негізіндегі реактивті ұшақ, сол кезеңде USN-нің басты тірегі болды және жақсы нәтижелер көрсетті, МиГ-15-ке қарағанда 7:2 жою қатынасына ие болды.

Вьетнам соғысы

Вьетнам соғысы кезінде АҚШ тарапы, әсіресе солтүстікте, қатаң қақтығысу ережелеріне ие болды, олар көбінесе визуальды идентификацияны талап етті, бұл визуалды қашықтықтан асып түсетін зымырандарды пайдалану артықшылығын жойды, бірақ IFF жүйелерінің АҚШ шабуылдық ұшақтарында кеңінен орнатылмауына байланысты достық оттан сақтауға мүмкіндік берді. 1950 жылдары АҚШ Әскери-теңіз күштері F 8 Crusader ұшағын, «Соңғы қарулы ұшқыш» деп лақапталған, жақын арадағы әуе үстемдігін қамтамасыз етуге тағайындады. Бұл рөлді F 4 Phantom қабылдады, ол зымыранмен жабдықталған ұшқыш-тұтқыр ретінде жобаланған. АҚШ Әуе күштері F 100 және F 104 ұшақтарын әуе үстемдігі үшін жасады, бірақ Вьетнам соғысына дейін F 100 барлық әуе миссияларынан алынып тасталды, ал жылдам, бірақ айналу радиусы төмен F 104 шабуылдарды тойтарды және жоғалтуларға қарамастан, әуе шайқасында жеңіске жетпеді, бірақ 1967 жылға қарай АҚШ Әуе күштерінде F 4 оны алмастырды. Әсіресе, оларға жүктелген қақтығысу ережелеріне сәйкес, бастапқыда ауыр ядролық бомбалаушыларды ұстап тұруға немесе тактикалық ядролық қаруды жеткізуге арналған «Жүздік серия» ұшақтары, КСРО мен ҚХР-дың ВПАФ-қа берген Микоян-Гуревич МиГ-17 және Шэньян Ж-6 истребительдерімен қақтығысқанда, тиімсіздігін көрсетті; Микоян-Гуревич МиГ-21, азырақ маневрлі болғанымен, F 4-ке қарсы қауіпті болды және жоғары өнімділікке қатысты қашықтықтан бас тартты. Бұл теңгерімсіздік АҚШ Әуе күштерін F 4 ұшағының ішкі 20 мм-лік зеңбірегі бар нұсқаларын тапсыруға итерді, ал АҚШ Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштері кейде ішкі зеңбірекпен жабдықталмаған ұшақтарда орталық зеңбірек контейнерлерін орнатты. 1960 жылдары Вьетнамдағы американдық истребительдердің шектеулі маневрлеу қабілеті әуе үстемдігіне арналған арнайы ұшақтардың қайта жандануына әкелді, бұл «Жас тізбегі» F 14, F 15, F 16 және F/A 18 ұшақтарының жасалуына әкелді. Олардың барлығы жақын арадағы шайқаста маневрлеуді басты міндет етіп қойды және алғашқы Phantom ұшақтарында болмаған қарулармен жабдықталды. Ауыр F-14 және F-15 ұзақ қашықтықтағы радарлары мен ұзын қашықтықты зымырандарды тасымалдау қабілетіне байланысты әуе үстемдігіне басты міндеттерді орындады.

During the Vietnam war the US side, especially over the north, had restrictive rules of engagement often requiring visual identification nullifying the advantage they would have had using beyond visual range missiles though possibly avoiding friendly fire due to IFF systems not being ubiquitous on US strike aircraft. In the 1950s, the United States Navy tasked the F 8 Crusader, known affectionately as the "Last Gun Fighter" as their close in air superiority fighter. This role would be taken over by the F 4 Phantom, which was designed as a missile armed interceptor. The USAF had developed the F 100 and F 104 as air superiority fighters, though by the Vietnam war had already phased out the F 100 from all but air support missions and the fast but slow turning F 104 allegedly deterred attacks and despite losses scored no victories in air combat but in the USAF was also replaced by the F 4 by 1967. Especially under the rules of engagement imposed on them the 'Century Series" aircraft initially specifically designed for intercepting heavy nuclear bombers or delivering tactical nuclear weapons were found to be wanting when they were engaged by the very agile fighters Mikoyan Gurevich MiG 17 and Shenyang J 6 provided to the VPAF by the USSR and PRC; the Mikoyan Gurevich MiG 21 while less agile was formidable against the F 4 and traded range for very high performance. This imbalance lead to the USAF ordering variants of the F 4 with an internal 20mm gun, and both the USAF and USN sometimes flying with centerline gun pods on aircraft not equipped with an internal gun. In the 1960s, the limited agility of American fighters in dogfights over Vietnam led to a revival of dedicated air superiority fighters, which led the development of the "Teen Series" F 14, F 15, F 16 and F/A 18. All of them made close combat manoeuvrability a top priority, and were equipped with guns absent from early Phantoms. The heavy F 14 and F 15 were assigned the primary air superiority mission, because of their longer range radars and capability to carry more missiles of longer range than lightweight fighters.

Араб-израиль соғыстары

1948 жылдан бастап Израиль Ұлыбритания басқаруындағы Ұлттар Лигасының қорғаушы мандатына тәуелсіздік қайта жариялағаннан бері, көрші елдер еврей мемлекетінің араб көпшілігіндегі заңдылығын түрлі деңгейде мойындамай келді. Соңғы онжылдықтарда кейбір көрші елдер Израильмен бейбітшілік шартына қол қойып, оны мойындады; барлығы да Израильді басып алуға бағытталған кең ауқымды әскери қақтығыстарды тоқтатты, бұл үлкен дәрежеде қажет болған жағдайда Израильдің аймақтың әуе кеңістігінде басымдығын орнату қабілетінің артуына байланысты.

1948 жылғы соғыс

Израиль әуе күштері 1948 жылы қазіргі Израиль мемлекеті құрылған кезде құрылды. Израиль Палестинадағы британдық мандат аяқталғаннан кейін бірден 1948 жылғы Араб-Израиль соғысына қатысты. Әуе күштері бастапқыда көбінесе сыйға берілген азаматтық ұшақтардан тұрды, содан кейін әртүрлі жолдармен екінші дүниежүзілік соғыстан қалған ескірген және артық әскери ұшақтар тез арада осы паркті толықтыру үшін алынды. Әуедегі Израиль әскери жетістіктерінің алғашқы негізі технология емес, шығармашылық пен тапқырлық болды, себебі Израиль әуе күштері құрылған кезде, оның технологиясы Израильдің қарсыластары қолданған технологиядан көбінесе нашар болды. Араб театрындағы толыққанды әуе басымдығы және қолданыстағы әуе базаларын бомбалау мен оққа тосуды ескере отырып, алғашқы Израильдің әскери ұшақтары қазіргі Герцлия әуежайының маңында асығыс түрде салынған уақытша әуе базасынан жұмыс істеді, ұшақтар апельсин бағының ағаштары арасына таратылды. Соғыс барысында Чехословакия, Америка және Ұлыбританиядан екінші дүниежүзілік соғыстан қалған ұшақтар көбейтіліп алынды, бұл күштер арасындағы тепе-теңдікті өзгертуге әкелді.

1956 жылғы соғыс

1956 жылы Израиль, Франция және Ұлыбритания Мысыр Израиль кемелеріне Тиран бұғазын жапқаннан кейін Синай түбегін басып алды, бұл Суэц дағдарысына әкеп соқты. Израильдің жаңа француздық Dassault Mystere IV реактивті истребительдері десанттық әскерді тасымалдаушы ұшақтарға әуеден қорғаныс жасады. Мысырдың тактикасы – жаңа советтік МиГ-15 истребительдерін эскорт ретінде пайдалану болды, ал олардың ескі ұшақтары Израиль әскерлері мен техникасына шабуылдар жасады. Әуе шайқасында Израиль ұшақтары жеті мен тоғыз мысырлық ұшақты атып түсірді, бірақ мысырлықтардың жердегі күштерге жасаған шабуылдары 1 қарашаға дейін жалғасты. Француз және британдық ұшақтар бірнеше рет соққы бергеннен кейін, президент Гамал Абдель Насер өзінің ұшқыштарына Оңтүстік Мысырдағы базаларға қайтаруға бұйрық берді. Содан кейін Израиль әуе күштері Мысырдың жердегі күштеріне еркін шабуылдау мүмкіндігіне ие болды.

1967 жылғы соғыс

1967 жылы Тиран бұғазы тағы да жабылды және Египет халықаралық бейбітшілік сақтаушыларын елден шығарды. Израиль одан кейін "Фокус" операциясын бастады. Израиль барлық дерлік жауынгерлік ұшақтарын Египеттің әлдеқайда үлкен әуе күштеріне қарсы жіберді, тек төрт ұшақты қорғау үшін қалдырды. Египеттің әуежайлары ұшу-қону жолағын тесіп өтетін бомбалармен қиратылды, ал ұшақтар көбінесе жерде жойылды; Сирия мен Иордания да қақтығысқа қосылғанда олардың әуе күштері де жойылды. Бұл – Израиль бүкіл қақтығыс аймағының үстінде толық бақылау орнатқанда, кіші күштердің әуеде басымдыққа ие болуының көрнекті мысалы.

Ауыртпалық соғыс

Алты күндік соғыстан кейін, 1967 жылдан 1970 жылға дейін, Египет қайта қаруланған кезде, Израиль бақылауындағы Синай шөліне ұсақ шабуылдар жасалды. 1969 жылы бұл кең ауқымды артиллериялық және әуе шабуылына ұласты, ал 1970 жылдың қаңтарында кеңес ұшқыштары мен зениттік-ракеталық кешендердің (SAM) экипаждары көмекке келді. Стратегия Суэц каналының жанында Израильдің әскери ұшақтарын күтпеген шайқастарға тарту болды, онда Египеттің зениттік-ракеталық кешендері (SAM) ұшақтарға қолдау көрсету үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Осы кезеңде көмекке келген Сирия, Солтүстік Корея және Куба ұшқыштары да шығынға ұшырады. 1970 жылдың тамызында атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды.

1973 жылғы соғыс

1973 жылғы Йом-Киппур соғысының алғашқы күндері арабтардың ірі құрлықтағы шабуылдары орын алды, бұл Израильді таң қалдырды. Израиль 1967 жылғы бір жақты жеңісінен кейін өзінің әуе үстемдігін кез келген конвенциялық шабуылды тоқтатуға немесе болдырмауға жеткілікті деп есептеді. Мысыр мен Сирия 1967 жылдан бері әуе күштерін қайта құрғанына қарамастан, Израиль оларға шайқас аймағындағы әуе кеңістігін беруден бас тартты. Дегенмен, араб күштері шығындарды бақылауға және ұрысқа кірген бөлімдермен бірге жылжыған мобильді жер-әуе қаруларын пайдаланып, ізраилдік әуе қолдау ұшақтарын түсіруге қол жеткізді. Израильдің әуе күшінің көп бөлігі алғашқы күндері Сирияның шабуылына ұшыраған, қоршаудағы Голан биіктіктерін қарап тұрған, нашар жарақталған гарнизонды нығайтуға жұмылдырылды. Арабтардың жер-әуе қорғанысын әуе шабуылдарымен, коммандо операцияларымен және бронетехникамен әлсіреткеннен кейін, араб бронетехникалық бөлімдері мобильді жер-әуе қорғанысының жетегінен шығып, ізраилдік әуе күштері Египет аспанында бақылауды күшейтіп, ізраилдік әскерлердің Суэц каналының батыс жағалауына қонуына және плацдарм құруына мүмкіндік берді. Египеттік истребительдері ізраилдік плацдарм аймағына жіберілгенде, жер-әуе қорғаныс жүйелері істен шығарылды, бұл ізраилдік әуе күштеріне көптеген египеттік истребительдерін қауіпсіз түрде шабуылдап, жоюға мүмкіндік берді, бірақ өзі де шығынға ұшырады.

1978 жылғы Ливан қақтығысы

1978 жылғы Оңтүстік Ливан қақтығысы – 1978 жылы Израиль қорғаныс күштерінің Ливанға, Литани өзеніне дейін жасаған басып кіруі. Бұл шабуыл Жағалау жолындағы қырғынға жауап ретінде жүзеге асырылды. Израиль әуе кеңістігінде толық басымдыққа ие болды.

1982 жылы Ливанға шабуыл

1982 жылғы Ливан соғысында Израиль Бейрутке дейін басып кірген кезде Сирия Ливан және онда орналасқан Палестина Азаттық Ұйымы (ПАҰ) күштерінің жағына қосылды. Израиль әуе шайқасында 82 мен 86 аралығында сириялық ұшақтарды жоқ қылды, өзі зәкім көрмеді. Бір Израиль A-4 Skyhawk және екі тікұшақ зениттік артиллерия мен SAM зымырандарымен атып түсірілді. Кеңес Одағы одақтастарының ауыр жоғалтуларына қатты алаңдады және Израильдің қалай үстемдікке жеткенін анықтау үшін әуе қорғанысы күштерінің басшысының орынбасарын Сирияға жіберді. Израиль осы кезеңнің көп бөлігінде әуеде айқын басымдықты сақтап, кез келген қарсылықсыз әрекет ете алды; Израиль бүгінгі күнге дейін Таяу Шығыс және Солтүстік Африкадағы кез келген нысанаға қарсы әуеде басымдықты ұстап тұр. Ұшақтарды сатып алуға қатысты, Израиль британдық және француздық үлгілермен бастады, содан кейін отандық өндіріске көшті, одан әрі өздігінен жобалауға бейімделді, ал кейіннен американдық үлгілерді сатып алуға көшті. Иордания мен Ирактан басқа, Израильге қарсы шайқастарға тікелей қатысқан араб елдері көбінесе советтік үлгідегі ұшақтарды пайдаланды.

Фолкленд соғысы

Фолкленд соғысында (1982 жылғы 2 сәуір – 20 маусым) британдықтар Аргентинаның Mach жылдамдығына ие Dassault Mirage IIIEA және дыбыс астындағы Douglas A-4 Skyhawk ұшақтарына қарсы әуедегі басымдықты қамтамасыз ету үшін Harrier ұшақтарын қолданды. "Sea Harrier" ұшағының сандық және техникалық артықшылықтарына қарамастан, британдық "Harrier" күштері әуеде бірде-бір ұшақ жоғалтпады, ал әуе шайқасында жиырмадан астам аргентиналық ұшақ түсірілді. Аргентинаның әуе күштері Сан-Карлос шығанағына түскен кезде Корольдік теңіз күштерінің кемелерін нысанаға алды, көптеген британдық кемелер жойылды немесе орташа дәрежеде зақымдалды. Бірақ, аргентиналық ұшқыштар бомбаларын өте төмен биіктікте тастағандықтан, көптеген британдық кемелер батып кетуден құтылды, себебі бомбалардың оқ-дәрісі соққыға тигенге дейін қарулануға жеткілікті уақыт болмады, нәтижесінде көптегені жарылмады. Ұшқыштар мұны білгенімен, британдық SAM-дардың, зениттік артиллерияның (AAA) және "Sea Harrier" ұшақтарының жоғары концентрациясынан төмен биіктікте тастауға мәжбүр болды, көптегендер қажетті биіктікке көтеріле алмады. Аргентиналық күштер 8 маусымда импровизацияланған тежегіш құрылғыларды орнату арқылы бұл мәселені шешті, бұл ұшқыштарға төмен биіктіктегі бомбалау шабуылдарын тиімді жүргізуге мүмкіндік берді.

Перс шығанағындағы соғыс

Ирак әуе күштері Персия шығанағы соғысының бастапқы кезеңдерінде (2 тамыз 1990 – 28 ақпан 1991) дерлік толықтай жойылды. Олар ұшақтарының көп бөлігін, сондай-ақ басқару және бақылау мүмкіндіктерін Коалиция күштерінің дәл соққылары нәтижесінде немесе ирактық қызметкерлер ұшақтарын Иранға қашқанда жоғалтты. Ирактың әуеге қарсы қорғаныс жүйесі, оның ішінде иықтан атылатын жер-әуе зымырандары, Коалиция күштерінің ұшақтарына қарсы күтпегендей тиімсіз болды, 100 мыңнан астам ұшу миссиясынан тек 75 ұшақ жоғалды, оның 42-сі ирактықтардың әрекеттерінен, ал қалған 33-і апаттар салдарынан жойылды. Атап айтқанда, радардан қашу үшін төмен биіктікте ұшқан RAF және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшақтары ерекше осал болды, бірақ бұл жағдай әуе экипаждарына AAA-дан жоғары ұшуға бұйрық берілгеннен кейін өзгерді.

Суық соғыстан кейінгі кезең

1980 жылдары АҚШ қарсылас күштері байқалмай-ақ әуедегі үстемдікке ие бола алатын жаңа ұшақ жасау жұмыстарын бастады. Ол АҚШ Әуе күштерінің (USAF) ескірген F-15 паркінің орнын алмастыру үшін Advanced Tactical Fighter бағдарламасын мақұлдады. YF-23 және YF-22 бәсекедегі финалистер болып таңдалды. 2005 жылы бағдарламаның нәтижесінде F-22 Raptor қолданысқа енгізілді. USAF шенеуніктері F-22 ұшағын қызметтің тактикалық әуе күшінің маңызды құрамдас бөлігі ретінде насихаттады. Оның жасырындығы, аэродинамикалық өнімділігі және авионика жүйелерінің үйлесімі бұрын-соңды болмаған әуе шайқасының мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. Энтони Кордесман 1998-1999 жылдардағы Косово соғысына НАТО-ның 1999 жылғы араласу кезіндегі әуедегі үстемдігі туралы жазды. Бірнеше есептерге сәйкес, оның ішінде Carnegie Endowment for International Peace және Bulletin of the Atomic Scientists ұйымдарының Ресей дереккөздерінен келтірілген есептерінде, Ресей Федерациясы соңғы онжылдықтарда тактикалық ядролық қаруды қолданудың нақты стратегиясын жасады. Бұл жаңа стратегиялар, ішінара, әуедегі үстемдікке қол жеткізу және АҚШ Әуе күштерінің Косово қақтығысында азаматтық нысандарға минималды зиян келтіретін дәлдік қаруларын қолдануынан туындады, бұл бұрын тек ядролық қарумен немесе славяндық сербтерге қарсы жаппай бомбалау арқылы ғана мүмкін болған әскери активтерді жылдам жаппай жоюға әкелді; сонымен қатар Ресей мен оның одақтастарының қазіргі НАТО және одақтас елдердің осы қауіпке қарсы тұру үшін жеткілікті стратегиялық экономикалық мүмкіндіктері жоқ деп есептелді. Осыған жауап ретінде Ресейдің Қауіпсіздік Кеңесінің сол кездегі хатшысы Владимир Путин Ресейдің стратегиялық мүддесіне қауіп төндіретін дәстүрлі қақтығыстан жауды ыңғайсыздыққа түсіру үшін тактикалық және стратегиялық ядролық қауіптер мен соққыларды қолдану тұжырымдамасын жасады. Бұл тұжырымдама Путин Ресейде билікке келген келесі жылы ресмилендірілді. 2010 жылдардағы Сирия азаматтық соғысы кезінде Израиль Сирия күштеріне қарсы әуедегі үстемдік позициясын сақтап, салыстырмалы түрде жазасыз шабуылдық операциялар жүргізе алды. Алайда, 2018 жылы Сириядағы әскери операциялар аймағына Ресейдің S-400 зымырандық кешенін орналастыруы бұл позицияға сын салды. 2018 жылдың ақпан айында Израиль мен Сирия арасындағы инцидент кезінде, ұшақ жоғалтуына қарамастан, Израиль Сириядағы операциялар аймағында тиімді кедергісіз жұмыс істеуге қабілетті екенін көрсетті. 2018 жылдың 22 мамырында Израиль Әуе күштерінің басшысы Амикам Норкин қызмет ұшақтарының F-35I екі жауынгерлік майданда екі шабуылға қатысқанын, бұл кез келген елдің F-35 ұшағының алғашқы жауынгерлік қолданылуы екенін мәлімдеді.

During the 1980s, the United States commenced work on a new fighter capable of gaining air superiority without being detected by an opposing force, approving the Advanced Tactical Fighter program to develop a replacement for the United States Air Force's (USAF) aging F 15 fleet. The YF 23 and the YF 22 were chosen as the finalists in the competition. During 2005, the F 22 Raptor, the subsequent result of the program, became operational. USAF officials have promoted the F 22 as being a critical component of the service's tactical air power. Its combination of stealth, aerodynamic performance, and avionics systems is said to enable unprecedented air combat capabilities. Anthony Cordesman wrote of NATO's theater air supremacy during its 1999 intervention in the Kosovo War of 1998–1999. According to several reports, including reports by the Carnegie Endowment for International Peace and Bulletin of the Atomic Scientists that quote Russian sources, the Russian Federation has in recent decades formulated explicit strategies for using tactical nuclear weapons. These new strategies have in part resulted from the assumption of obtaining air supremacy and use by the U. S. Air Force of precision munitions with little collateral damage in the Kosovo conflict in what amounted to quick mass destruction of military assets once only possible with nuclear weapons or massive bombing against fellow Slavic Serbians; it also assumed that Russia and its allies do not have the strategic economic capacity of current NATO and allied nations to meet this threat with conventional weapons. In response Vladimir Putin, then secretary of the Security Council of Russia, developed a concept of using both tactical and strategic nuclear threats and strikes to de escalate or cause an enemy to disengage from a conventional conflict threatening what Russia considered a strategic interest. This concept was formalized when Putin took power in Russia in the following year. Throughout the Syrian Civil War of the 2010s, Israel was reportedly able to hold a general stance of air superiority over the Syrian forces, enabling offensive operations with relative impunity. However, this was challenged during 2018 by the deployment of a Russian supplied S 400 missile battery to the Syrian theatre. During the February 2018 Israel–Syria incident, despite the loss of an aircraft, Israel has demonstrated their capability to operate without effective interference within the Syrian theater. On 22 May 2018, Israeli Air Force chief Amikam Norkin said that the service had employed their F 35Is in two attacks on two battle fronts, marking the first combat operation of an F 35 by any country.