Қауіп премиясы: анықтамасы және қолданылуы

Кіріспе

Артық мөлшерлеме

Тәуекел сыйлықақысы – жеке тұлғаның жоғары тәуекел деңгейіне ұшырауын өтеу үшін қажетті артық кірістің мөлшері. Ол қаржы және экономика салаларында кеңінен қолданылады, жалпы анықтамасы – күтілетін тәуекелді кіріс пен тәуекелсіз кірістің айырмасы, төмендегі формуламен көрсетілгендей. Мұндағы – тәуекелді күтілетін кіріс деңгейі, ал – тәуекелсіз кіріс деңгейі. Осы айнымалылардың әрқайсысы үшін берілетін мәліметтер және тәуекел сыйлықақысының түпкілікті интерпретациясы қолданылуына байланысты өзгереді, бұл туралы келесі бөлімдерде түсіндіріледі. Қолданылуына қарамастан, нарықтық сыйлықақы тұрақсыз болуы мүмкін, себебі оның құрамына кіретін екі айнымалы да циклдық және күрт өзгерістердің әсерінен бір-біріне тәуелсіз түрде әсер етуі мүмкін. Тәуекелдің көптеген түрлері бар, мысалы, қаржылық тәуекел, физикалық тәуекел және репутациялық тәуекел. Тәуекел сыйлықақысының ұғымын осы тәуекелдердің барлығына қолдануға болады және егер тәуекел сыйлықақысын сандық түрде анықтау мүмкін болса, осы тәуекелдерден күтілетін пайданы анықтауға болады. Акция нарығында акцияның тәуекелділігін орташа мәннен стандартты ауытқудың шамасы арқылы бағалауға болады. Мысалы, егер екі түрлі акцияның бағасы бір жыл бойы көрсетілсе және әрқайсысы үшін орташа тренд сызығы салынса, бағасы орташа мәнге қарағанда күрт өзгеретін акция тәуекелді акция деп есептеледі. Инвесторлар сондай-ақ компанияның тәуекеліне әсер ететін көптеген басқа факторларды талдайды, мысалы, саланың құбылмалылығы, ақша ағындары, қарыз және басқа да нарықтық қауіптер. Ескеріңіз, тәуекел сыйлықақысы ставканың өзіне, агенттің пайдалылық функциясына және агенттің байлық деңгейіне байланысты. Бұл нақты ставканы қарастыру арқылы түсінуге болады. Кейбір адамдар ставканы оңай қабылдай алады, демек, олардың тәуекел сыйлықақысы төмен болады, ал басқалары оған қарсы тұрады. Сонымен қатар, адамның байлығы артқан сайын, ставканың үлесі оның байлығына қатысты азаяды, сондықтан тәуекел сыйлықақысы көбінесе артқан сайын азаяды, тұрақты болып қалады.

Қаржы саласындағы тәуекелдік сыйлықақының қолданылуы

Тәуекел сыйлықақысы активтерді бағалау, портфель құру және тәуекелді басқару сияқты қаржы салаларында кеңінен қолданылады. Акциядан алынатын кіріс – дивидендтердің кірісі мен капиталдан түскен пайданың қосындысы, ал тәуекелсіз ставка – мемлекеттік облигациялардың кірісі болуы мүмкін. Мысалы, егер инвестордың таңдауында 3% кіріс беретін тәуекелсіз мемлекеттік облигация және тәуекелді компанияның акциялары болса, инвестор тәуекелді компаниядан 8% үлкен кіріс талап ете алады. Бұл 5% тәуекел сыйлықақысын құрайды. Жеке инвесторлар өздерінің тәуекелге бейімділігіне қарай тәуекел сыйлықақысын анықтайды. Формуланы өзгерту арқылы белгілі бір тәуекел сыйлықақысы және тәуекелсіз ставка берілген жағдайда инвестициядан күтілетін кірісті табуға болады. Мысалы, егер жоғарыдағы мысалдағы инвестор 9% тәуекел сыйлықақысын талап етсе, онда акция активінен күтілетін кіріс 12% болуы керек.

Борыштық құралдар

Облигациялармен байланысты тәуекелдік сыйлықақы, кредиттік спред деп аталады, ол тәуекелді облигация мен тәуекелсіз мемлекеттік облигация арасындағы айырмашылықты білдіреді. Қауіп жоғары болған сайын, оған сәйкес тәуекелдік сыйлықақы да артады.

Банктік қызметте тәуекелдік сыйлықақыны қолдану

Тәуекел сыйлықақылары банк секторы үшін маңызды және инвесторлар мен клиенттерге көп көлемде ақпарат бере алады. Мысалы, салым шотының тәуекел сыйлықақысы банктер салымдарға белгілейтін пайыздық ставка арқылы анықталады. Орталық банк белгілеген пайыздық ставкадан осы мөлшермені азайту тәуекел сыйлықақысын құрайды. Мүдделі тараптар жоғары сыйлықақыны төлемділік тәуекелінің өсуінің көрсеткіші ретінде қарастыра алады, бұл қаржы жүйесіне қоғамның сеніміне кері әсер етеді, соның салдарынан экономика үшін қауіпті банкроттыққа алып келуі мүмкін.

Қауіпке байланысты сыйлықақыны бағалауды жасау үшін пайдалану

Тәуекелге байланысты сыйлықақының ең маңызды қолданылуларының бірі – қаржы активтерінің құнын бағалау. Қаржыда осыны анықтау үшін көптеген модельдер қолданылады, олардың ең көп таралғаны – капитал активтерін бағалау моделі немесе CAPM. CAPM инвестициялық тәуекелді және күтілетін кірісті инвестицияның құнын бағалау үшін пайдаланады. Қаржы саласында CAPM әдетте акциялар үшін қажетті кірістілік деңгейін бағалау үшін қолданылады. Бұл қажетті кірістілік деңгейін кейіннен бірнеше әдістер арқылы қордың бағасын бағалау үшін пайдалануға болады. Бұл модельде біз нақты тәуекел сыйлықақысын (нарық кірісінен тәуекелсіз мөлшерлемені) пайдаланамыз және оны бағалы қағаздың бета-коэффициентіне көбейтеміз. Бағалы қағаздың бета-коэффициенті – оның нарыққа қатысты құбылмалылығының өлшемі, нарықпен салыстырғандағы тарихи баға өзгерісін түсіну үшін. Жұмысшыларға қатысты тәуекел сыйлықақысы жарақат алу қаупі артқан сайын өседі және тәжірибеде қауіпті жұмыстардың орташа жалақысы осы себепті жоғары болады. Тәуекел сыйлықақысын жұмысшылардың көзқарасынан қарастырғанда, тәуекел нарықта бағаланады, тәуекелді және аз тәуекелді жұмыстар арасындағы жалақы айырмашылығы түрінде, жұмысшы аз тәуекелді жұмыста жұмыс істеу үшін қандай сомадан бас тартуға дайын екенін анықтай алады. Бұл жағдайда тәуекел сыйлықақысы тәуекел мен жұмыс түрінің орташа табысы арасындағы байланыстың күшін көрсетеді, жоғары сыйлықақы тәуекелдің жоғары екенін және/немесе тәуекелге дайын жұмысшылардың жетіспеуін көрсетеді. Тәуекел сыйлықақысы тұжырымдамасына байланысты тәуекел міндетті түрде физикалық тәуекел болмауы керек, ол жұмыс орнына қатысты тәуекелді де қамти алады, мысалы, жұмыс орнының тұрақтылығы. Жұмыссыздық қаупі жоғары болса, жалақысы да жоғары болады, сондықтан белгілі мерзімге жасалған келісімшарттарда жалақы жоғары болады. Қызметтен босатылған бас директорлар (CEO) босатылғаннан кейін көбінесе жұмыссыздыққа ұшырайды және көбінесе кіші фирмаларда, төмен жалақымен жұмыс істейді. Осыған байланысты және еңбек нарығында сұраныс бәсекелестігі болған жағдайда, олар тұрақсыз салалардағы бас директорлардан жоғары сыйақы талап етеді, бұл тәуекел сыйлықақысы болып табылады.

One of the most important applications of risk premiums is to estimate the value of financial assets. There are a number of models used in finance to determine this with the most widely used being the Capital Asset Pricing Model or CAPM. CAPM uses investment risk and expected return to estimate a value for the investment. In Finance, CAPM is generally used to estimate the required rate of return for an equity. This required rate of return can then be used to estimate a price for the stock which can be done via a number of methods. In this model, we use the implied risk premium (market return less risk free rate) and multiply this with the beta of the security. The beta of a security is the measure of a security's volatility relative to the broader market to understand its historical share price movement compared to the market. Regarding workers, the risk premium increases as the risk of injury increases and manifests in practice with average wages in dangerous jobs being higher for this reason. Another way in which the risk premium can be interpreted from the workers perspective is that risk is valued by the market, in the form of wage discrepancies between risky and less risky jobs, with a worker able to determine what amount they are willing to forgo to engage in a less risky job. In this instance the risk premium provides insight into the strength of correlation between risk and the average job type earnings with a larger premium potentially suggesting that there is a greater risk and/ or a lack of workers willing to take the risk. The level of risk associated with the risk premium concept does not need to be physical risk but it can also incorporate risk surrounding the job, such as job security. Higher risk of unemployment is compensated with a higher wage with this being a reason as to why fixed term contracts generally include a higher wage. Dismissed CEO's often undergo a period of unemployment after dismissal and frequently settle for jobs in smaller firms with lower remuneration. Due to this, and assuming there is demand competition within the labor market, they often require a higher remuneration than CEO's in non volatile industries as a risk premium.

Өсімдіктердің патогендері

Шаруалар өсімдік патогендерінен туындаған қауіптермен және шығындармен әртүрлі жолдармен күреседі, көбінесе басқару әдістері мен тәуекел қосылған баға арасындағы теңгерілікті сақтай отырып. Мысалы, АҚШ-тың солтүстігінде Fusarium бас бауыры мәселесі үнемі туындайды. 2000 жылы көптеген түрлерге төзімді бидай сортының шығарылуы қажетті тәуекел сыйлықақысын едәуір төмендетті. Осылайша, жаңа сортқа көшудің шығынсыз мүмкіндігінің арқасында MR бидайдың егілген жалпы ауданы күрт өсті.

Генетикалық зерттеулерге инвестиция

Жаңа дақылдар гендері мен басқа да ауыл шаруашылығы биотехнологияларын зерттеу және әзірлеуге жұмсалатын шығындар, патенттік шығындарды қоса алғанда, ақырында патент алмайтын жағдайлардың тәуекел премиясын ескеруі керек.

Байқалған тәуекел сыйлықақысының мысалы

Мысалы, ойынға қатысушы екі есіктің біреуін таңдауы мүмкін, біреуі 1000 доллар, екіншісі 0 доллар жасырады. Сонымен қатар, жүргізуші қатысушыға есікті таңдаудың орнына 500 доллар алуға мүмкіндік береді дейік. Екі нұсқаның (бірінші және екінші есіктің арасынан таңдау немесе 500 доллар алу) күтілетін құны бірдей, 500 доллар, сондықтан есіктерді таңдау үшін кепілдік берілген 500 доллардан артық тәуекел сыйақысы ұсынылмайды. Тәуекелге бейжай қатысушы бұл екі таңдаудың арасында айырмашылықты сезбейді. Тәуекелден қашық қатысушы есікті таңдамай, кепілдік берілген 500 долларды қабылдайды, ал тәуекелге құмар қатысушы белгісіздіктен ләззат алып, сондықтан есікті таңдайды. Егер көптеген қатысушылар тәуекелден қашса, ойын шоуы оң тәуекел сыйақысын ұсынып, тәуекелге толы таңдауды (есіктердің біріне тосқауыл салуды) ынталандыруы мүмкін. Егер ойын шоуы жақсы есіктің артында 1600 доллар ұсынса, 1 және 2 есіктердің арасынан таңдаудың күтілетін құны 800 долларға дейін өссе, тәуекел сыйақысы 300 долларға жетеді (яғни 800 доллардың күтілетін құны мен 500 доллардың кепілдік берілген сомасының айырмасы). 300 доллардан аз тәуекел өтемақысын қажет ететін қатысушылар кепілдік берілген 500 долларды қабылдамай, есікті таңдайды.

Бағалы қағаздар нарығындағы тәуекелдік сыйлықақының эмпирикалық бағалауы

Шредер бірнеше модельдерді қолданып, Ұлыбритания мен Еуропалық Одақтың бағалы қағаздар нарықтарындағы тәуекелдік сыйақыны 4,83-тен 7,75 пайызға дейін деп бағалады, көптеген бағалаулар 6,3-тен 7,2 пайыз аралығында болды.