Кіріспе

Англиядағы бекіністер

Тилбери форты, тарихи түрде Термитаж қорғаны және Батыс Тилбери блокпосты деп те белгілі, Англиядағы Темза өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан артиллериялық бекініс. Форттың ең алғашқы нұсқасы, өзенді бақылап тұрған артиллериясы бар шағын блокпосттан тұрды. Ол король Генрих VIII Франциядан болатын шабуылдан Лондонды қорғау мақсатымен, өзінің «Құрылғы» бағдарламасының бір бөлігі ретінде салды. 1588 жылғы испан армадасының шапқыншылығы кезінде нығайтылып, содан кейін жер қазылған бастионмен күшейтілді. 1640 жылдардағы ағылшыл азамат соғысы кезінде парламенттік күштер оны астананы қорғау үшін пайдаланды. Англо-голландия соғыстары кезіндегі теңіз шабуылдарынан кейін, форт 1670 жылдан бастап сэр Бернард де Гомм тарапынан кеңейтіліп, бұрыштық бастиондары, сумен толтырылған орлары және өзенге қарап тұрған екі қатар қару-жарағы бар жұлдыз тәрізді қорғаныс құрылысына айналды. Темзаны қорғаумен қатар, 18-шы ғасырда Тилбери транзиттік қойма ретінде және оқ-дәрі сақтау үшін де қолданыла бастады. Ол астананың қорғанысы үшін маңызды болып қала берді және Наполеон соғыстары кезінде оңтүстік-шығыс бұрышына жаңа артиллериялық батарея қосылды. 19-шы ғасырда әскери технологияның дамуына байланысты форттың қорғаныс құрылысы ретіндегі маңызы азайды. 1868 жылдан кейін ол ауыр артиллерияны орналастыру үшін қайта жабдықталды, өзен бойындағы екінші қорғаныс шебін құрады, бірақ технологиядағы одан әрі өзгерістер ғасыр соңына қарай оны қолданусыз қалдырды. Оның орнына Тилбери стратегиялық қоймаға айналып, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерлер мен материалдарды сақтау және тасымалдау үшін логистикалық орталыққа айналды. Форт Екінші дүниежүзілік соғыста шектеулі рөл атқарды және 1950 жылы демобилизацияланды. Қазіргі таңда Тилбери фортын «English Heritage Trust» қайырымдылық қоры туристік нысан ретінде басқарады және 2014 жылы 16 154 келушіні қабылдады.

XVI ғасыр

Эссекс штатындағы Тилберидегі алғашқы тұрақты бекініс Англия, Франция және Киелі Рим империясы арасындағы халықаралық шиеленістердің салдарынан Король Генрих VIII билігінің соңғы жылдарында салынған. Дәстүрлі түрде Тақ жағалауды қорғауды жергілікті лордтар мен қауымдастықтарға қалдырды, олар бекіністерді салу мен күтіп-ұстауда шағын рөл атқарды, ал Франция мен Империя бір-бірімен қақтығыста болған кезде, теңіз шабуылдары жиі болды, бірақ Англияға шабуыл жасау ықтимал емес сияқты көрінді. Оңтүстік-батыста және Сассекс жағалауында қарапайым блокхаустар мен мұнараларға негізделген қарапайым қорғаныс болды, Англияның солтүстігінде тағы бірнеше әсерлі жұмыстар жасалды, бірақ жалпы алғанда бекіністердің ауқымы өте шектеулі болды. 1533 жылы Генрих өзінің әйелі Арагондық Екатеринамен ұзақ жылдардан бері созылып келген некесін бұзу және қайтадан үйлену үшін Папа Павел III-тен бөлінді. Екатерина Киелі Рим императоры V Карлдың тәтесі болды және ол бұл ажырынуды жеке қорлау ретінде қабылдады. Нәтижесінде 1538 жылы Франция мен Империя Генрихке қарсы одақ құрды, ал Папа екі елді Англияға шабуыл жасауға ынталандырды. Англияға шабуыл жасау әлдеқашан анық болды. Жауап ретінде Генрих 1539 жылы «құрылғы» деп аталатын жарлық шығарды, ол «шабуыл кезінде мемлекетті қорғау» және Англия жағалауында бекіністер салу туралы нұсқаулар берді. Темза өзені стратегиялық маңызға ие болды, өйткені Лондон қаласы және жаңадан салынған корольдік кемежайлар Депфорд пен Вулвич өзен сағасынан келетін теңіз шабуылына ұшырауы мүмкін еді, бұл Англия экспортының 80 пайызын тасымалдайтын маңызды теңіз жолы болды. Естуарьдің аузында Темза өзені едәуір тарылып, байланыс үшін табиғи орталыққа айналды: «Ұзын паром» жолаушыларды астанаға алып барды, ал «Кросс паром» өзен арқылы көлікті жылжытты. Бұл сонымен қатар шабуыл жасаушы күштердің Темза бойында оңай түсірілетін алғашқы нүктесі болды, өйткені осы уақытқа дейін саздықтың екі жағындағы саздықтар қонуды қиындатты. Уақытша қорғаныс Тилбериде 14 және 15 ғасырларда салынған, бірақ олардың дизайны туралы көп мәлімет жоқ. Корольдің жаңа жұмыс бағдарламасына сәйкес Темза өзені Грейвсенд, Милтон және Хигемдегі және қарсы жағалаудағы Батыс және Шығыс Тилберидегі блокхаустар желісімен өзара нығайтылды. Ішкі желінің бөлігі болған Батыс Тилбери блокхаусы бастапқыда «Термитаж қорғаны» деп аталды, өйткені ол 1536 жылы король таратып жіберген шөлдік монастырь орнында салынған. Оны Джеймс Недехам және Кристофер Морис жобалады, үш бақылаушы қолдады; жұмыстан бұрын бағаланған шығын 211 фунт стерлинг болды, бұл тас, ағаш, 150 000 кірпіш және әк үшін қарастырылды. D пішіндес блокхаус алдыңғы жағынан иілген, екі қабатты қару порттары бар және оның екі жағында өзен бойымен созылатын қосымша қару платформалары болған болуы мүмкін; қосымша ғимараттар артқы жағына орналастырылды және бүкіл аумақ қорғанмен және арықпен қорғалды, шығысқа қарай кеңейтілген батпақтар мен сағалар қосымша қорғаныс берді. Бастапқыда оған капитан Фрэнсис Грант пен оның орынбасары басшылық етті, құрамында портёр, екі сарбаз және төрт артиллериялық болды, оларға дейіз пушкасы және сакерлерді қоса алғанда бес артиллериялық құралмен жабдықталды. Шабуыл қаупі сейілді және 1553 жылы барлық блокхаустарға өз қаруларын қайтаруға бұйрық берілді; Милтон мен Хигем қиратылды. Алайда 1588 жылдың жазында испандық Армададан жаңадан шабуыл жасау қаупі туды. Естуарь аузын қорғау үшін әскер жұмылдырылды және Тилбери блокхаусындағы бекіністерді жедел жақсартуды Лестер графы Роберт Дадли жасады. Елизавета I 1588 жылдың 8 тамызында фортқа баржамен барып, жақын маңдағы әскер лагеріне шерумен барды, онда ол жиналған күштерге сөз сөйледі. Армада жеңілгеннен кейін де шабуылдан қорқу сезімі сақталды, ал келесі жылы итальяндық инженер Федериго Джанбелли блокхаусты екі концентрикалық жер қамалмен, арықтармен және қамаумен нығайтты. Грейвсендке дейін өзен арқылы 305 фунт стерлингке созылып, қазылып салынды. 1642 жылы король Карл I-нің жақтастары мен Парламент жақтастары арасында азаматтық соғыс басталды. Тилбери Парламент бақылауында болды, ол Тилбери мен Грейвсенд форттарын әскери губернатордың басқаруына тапсырды, оларды Лондонға кіретін көліктерді бақылауға және тыңшыларды іздеуге пайдаланды; ол соғыс кезінде әскери қимылдарға қатыспады. Тилбери 1651 жылы үш офицер мен алпыс алты адамнан тұратын гарнизонмен қамтамасыз етілді. 1660 жылы Карл II таққа қайта оралғаннан кейін, ол жағалау қорғанысы бойынша кең ауқымды жұмыс бағдарламасын бастады. Голландия флоты 1667 жылдың маусымында Темзаға шабуыл жасады, бірақ Тилбери мен Грейвсенд бекіністерінен қорқып, одан әрі барудан бас тартты. Шын мәнінде, форттар голландтық шабуылға қарсы тұруға нашар дайындалған еді; Тилбериде іс-қимылға дайын екі ғана қару болды. Де Гомме король үшін 1665 жылы бірнеше жоспар дайындады; жобаның тағы бір нұсқасы 1670 жылы ұсынылып, корольдік бекітілім алды. Жұмыс сол жылы басталды, бірақ жобаны аяқтауға 1685 жылға дейін уақыт кетті. Жұмысты білікті мердігерлер орындады, олар аймақтың әртүрлі бөлігінен әкелінген қысыммен жұмыс істейтін үлкен командалармен толықтырылды; 1671 жылы учаскеде 256 жұмысшыға дейін жұмыс істеді. 1671 жылы Норвегиядан жоба үшін шамамен 3000 ағаш қазық әкеліп, батпақты жерде негізді қолдауға қолданылды. Корольдің көптеген қорғаныс жобаларына қажетті ресурстар тартылып, 1681 жылы Тилберидегі жоспарланған бастиондардың бірі, бастапқыда өзенге қарап тұруы керек болған, ақшаны үнемдеу үшін тоқтатылды. Жобаның жалпы құны белгісіз, бірақ бастапқы бағалаудан 47 000 фунт стерлингтен әлдеқайда көп болды. Форттың екі жағында өзенге қарап тұрған қару платформаларының екі қатары созылып жатты. Генрихтік блокхаус қорғанысқа енгізілді, бірақ Елизаветалық жер қазбалары қиратылды. Жазушы Джон Эвелин жаңа фортты «шын мәнінде корольдік жұмыс» деп мақтады.

18-19 ғасырлар

XVIII ғасырдың басында Тилбери форты Британиядағы ең қуатты форттардың бірі болды. Артиллериялық қарулардың саны әр түрлі болды; 1715 жылы батыс қару платформасында 17 деми-топ және 26 кальверн, ал шығысында 31 деми-топ және бір кальверн орнатылған. Келесі жылы фортта барлығы 161 қару болған, бірақ олардың 92-сі нашар күйде және істен шыққан. Темза өзенін қорғаудағы рөлінен өзге, форт 18-ғасырда әртүрлі әскери мақсаттарда қолданылды. 1716 жылдан бастап, Арсенал кеңесі оны оқ-дәрі сақтау орны ретінде пайдалана бастады. Лондон доктарына оқ-дәрі тасымалдау қауіпсіздік шектеулері болғандықтан, Тилбери оның орнына қолданылды. Екі үлкен қойма салынды, олардың әрқайсысы 3600 баррель ұнтаққа арналған, ал ескі блокхаус және басқа ғимараттар қосымша қоймалар ретінде қайта жабдықталды. Ақырында фортта 19000 баррельнен астам ұнтақ сақтауға болатын болды. Ол сонымен қатар солдаттар үшін транзиттік пункт ретінде, ал 1745 жылғы Якобит көтерілісінен кейін 268 таулық әскери тұтқынға арналған түрме ретінде де пайдаланылды. Форттағы тұрмыс жағдайы нашар болды. 1772 жылы офицерлер мен қатардағы әскерлер үшін жаңа казармалар қайта салынды, бірақ офицерлер көбінесе әскери штабқа жақын Грейвсенд қаласында, өзеннің арғы жағында тұруды жөн көрді. Газет есебінің қаншалықты дұрыс екені белгісіз, бірақ тарихшылар Эндрю Соундерс және Чарльз Кайтли оған сенім білдіреді. Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Лондонға француз шабуылы жасалуы мүмкін деген қауіп болды. Томас Хайд Пейдж 1788 жылы Тилбериді тексеріп, Темзаға қараған қорғаныстың жеткіліксіз екенін хабарлады. Осының салдарынан қорғаныстың оңтүстік-шығыс бұрышында 32 фунттық (14,5 кг) қарулармен жабдықталған жаңа батарея салынды, ал өзен бойында шығысқа қарай Жаңа таверна форты салынды. Француз революциясы мен Наполеон соғыстары кезінде де қауіп жалғасты, 1794 жылы өзеннің жоғары жағында кішігірім батареялар салынды. Тилбери Темзадағы өткелді бақылауға алғандықтан, астананың қорғанысының маңызды бөлігі болып қала берді, ал қарулар жаңа айналу платформаларымен жаңартылды. Грейвсенд ерікті артиллериясы өзеннің екі жағындағы форттарды күзету үшін құрылды. 1803 жылғы шабуылдан қорқу кезінде Корольдік Тринити үйінің ерікті артиллериясы Тилбериде өзенге кедергі ретінде орналастырылған он қарулы кемені жасақтады. Ғасырдың бірінші жартысында гарнизонның мөлшері әртүрлі болды, бірақ 1830 жылы фортта 15 офицер мен 150 қатардағы әскерге орын болды. 1809 жылы жаңа құрылыстар салынғанына қарамастан, сарбаздардың тұрмыс жағдайы нашар болды, төрт сарбаз казармадағы екі жатын бөлмесінің әрқайсысын бөлісіп тұрды және жерде су болмады. XIX ғасырда жер астындағы құдықтан су тасымалдау үшін сорғы орнатылды. 1857 жылы Армия казармаларының жағдайына қатысты бүкіл ел бойынша жүргізілген зерттеулер Тилберидегі жақсартылған құрылыстарға инвестиция жасауға әкелді. 1877 жылы фортқа құбырлы су жүргізілді, ал 1880 жылдан кейін жақсартылған жайлылықтар мен санитария орнатылды. 1850-ші жылдары бу кемелерінің пайда болуы жау кемелерінің Темзаны бұрынғыдан гөрі жылдам жүзіп өтуіне мүмкіндік берді, бұл форттардың оларды тоқтату үшін жұмсайтын уақытын қысқартты. Жаңа қарулар мен мұнараға орнатылған қару-жарақ және броньдық қаптамалар жаудың әскери кемелері Тилбери сияқты форттарға өзеннен төмен қарай оңай атуына мүмкіндік берді, ал олардың қаруларынан қорғалды. Комиссия келесі жылы есеп берді және Темзаның төменгі ағысында жаңа, күшті форттар салуды ұсынды, ал Тилбери форты сияқты қорғаныстар қорғаныстың екінші шебін құрады. Батыс, солтүстік-шығыс және шығыс бекіністер мен оңтүстік-шығыс қабырға қабырғасы кірпішпен қапталған он үш мылтықпен жабдықталды, кірпіш қабырғалармен, жер жұмыстарымен және темір қалқандармен қорғалды. Келесі онжылдықтарда теңіз және қорғаныс технологиясы жақсара берді, Тилбери фортының бастиондық дизайны ескірді. Үкімет Темзаның төменгі ағысындағы қорғанысты жеткілікті деп санады, сондықтан Тилбери жақсартылмады. Ғасырдың соңына қарай ол қорғаныс бекінісі ретінде көбінесе қажетсіз болды, бірақ стратегиялық қойма ретінде қолданыла берді. 1889 жылдан бастап ол шабуыл болған жағдайда мобильді соққы күшін қолдау үшін мобилизациялық орталық құрды, бұл кеңірек Лондон қорғаныс жоспарының бір бөлігі болды, және материалдарды сақтау үшін ірі қоймалар салынды.

20 ғасырлар

Жаңа алаңдаушылықтар туды, себебі Темза торпедалық қайықтар мен бронекрейсерлердің шабуылына осал болуы мүмкін еді, және 1903 жылы Тилберидің оңтүстік-шығыс қабырғасында төрт жылдам атуға арналған 12 фунттық, 12 центнерлік (5.4 кг, 50.8 кг) зеңбіректер орналастырылды, 1904 жылы екі 6 дюймдік (15 см) артқы жағынан зарядталатын зеңбірекпен күшейтілді. Алайда, 1905 жылы үкімет Корольдік Әскери-теңіз күштері мен өзен бойындағы бекіністер астананы жеткілікті түрде қорғай алатынына шешім келтіріп, артиллерияны алып тастады, тек пулеметтерді қалдырды. Тилбери мобилизациялық қойма ретінде жұмыс істеуін жалғастырды және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ол 300-ге дейін әскерлерді уақытша орналастыруға және Пурфлит пен Белхус-Маншн жанындағы жаңа әскер лагерьлерін жабдықтауға пайдаланылды. Бастапқыда 1916 жылға дейін Корольдік Дублин фузилерлерінің 2-ші батальоны, содан кейін соғыс аяқталғанға дейін түрлі резервтік бөлімдер басқарды. Бекініс оқ-дәрілерді сақтау үшін пайдаланылды, ал батысқа қарай аттарды ауыстыру станциясы салынды; әскерлерді тасымалдау үшін Темза арқылы понтондық көпір салынды, ол бекіністің зеңбіректермен қорғалды. 1917 жылға дейін бірнеше жаяу әскер батальондарының штаб-пәтері ретінде де пайдаланылды. Электр жарығы орнатылды, сондай-ақ бекініске материалдарды тиеу-төгуға көмектесу үшін тарамдық теміржол және кемежайдағы бу машинасы қосылды. Соғыс аралық жылдары үкімет бекіністің әскери маңызы жоқ екеніне келісті және оны дамыту үшін сатуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бекіністе 1939 және 1940 жылдар аралығында Темза мен Медуэйдің (Солтүстік) қару аймағының қорғанысын басқарған жедел құрылған әуе шабуылына қарсы операциялар орталығы орналасты. Ауадан шабуылға жол бермеу үшін айналасында ор қазылды. Сарбаздардың казармасы мен әкімшілік ғимараты, сондай-ақ, мүмкін, сатушының үйі бомбаға түсіп, зақымданды, соғыс аяқталғаннан кейін бұзылды. Соғыстан кейінгі кезеңде бекініс әскери пайдаланудан салыстырмалы түрде ерте алынды және 1950 жылы Жұмыс министрлігі оны өз бақылауына алды. 1970 жылдары қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, соның ішінде ағаш көпірлердің көшірмелері салынды. Қазіргі таңда бұл орын Ұлыбритания заңдарымен қорғалатын ескерткіш ретінде сақталған, ал офицерлердің казармасы II* санаттағы ғимарат болып тіркелген.

Сәулет

Тилбери форты 17 ғасырдың аяғында сэр Бернард де Гоммнің басшылығымен қайта жаратылғаннан бері көбінесе өзгеріске ұшырамаған. Ол негізінен голланд стилінде салынған, сыртқы және ішкі қорғаныстар жүйесімен жабдықталған. Бұл жүйе фортқа жау кемелеріне шабуыл жасауға, сонымен бірге құрлықтан болатын шабуылдардан қорғануға мүмкіндік берген. Мұражайлық агенттік Historic England оны "Англиядағы ең таңғажайып" 17 ғасырдың аяғындағы форттың мысалы деп сипаттайды, ал тарихшы Пол Паттисон бұл қорғаныстарды "Британ аймағындағы осындай қорғаныстардың ең жақсы сақталған үлгісі" деп санайды.

Сыртқы қорғаныс

Сыртқы қорғаныстар сыртқы және ішкі суға толы орларды қамтиды, олар Темза өзенімен толықтырылады және қорғаныс қамалдары сақинасымен бөлінеді. Қалдыққа солтүстіктен үшбұрышты қорғаныс құрылысы арқылы кіріледі, ол кіреберісті қорғауға арналған редан болып табылады. Реданды сыртқы қорғанысқа жалғайтын жол, қорғаныс сызығының бойында созылған жабық жолды қорғайтын күрделі қорғаныс жүйесін құрайды. Сыртқы қорғаныстан су арқылы Равелин деп аталатын аралға ағаш көпірдің көшірмесі созылады, ол өз кезегінде екі көпірмен қорғалған тағы бір көпірдің көшірмесі арқылы ішкі қорғанысқа жалғастырылған. Равелин ішкі қорғаныстың кіреберісіне бағытталған артиллериялық атуға физикалық кедергі болды және сыртқы қорғаныс сызығын бұзған жау күштеріне қарсы атуды бағыттай алатын. Сыртқы қорғаныстың оңтүстік жағында, өзенге қарап, Батыс және Шығыс оқ-дәрі орналасқан. Бұл нысандар 18 ғасырда салынған және эрозия мен лайлануға ұшыраған; Батыс желісіндегі бастапқы 14 оқ-дәрі орнының 12-сі сақталған, ал Шығыс желісінен тек біреуі ғана жеткен. Оңтүстік-батыс бұрышындағы шлюз суды басқарып, қыста мұз қатып қалғанда оны толығымен төгіп тастауға мүмкіндік берді, бұл шабуылдаушыларға қолайлы жағдай тудыруы мүмкін. Бұл ғимарат бастапқыда бас мергеннің үйі ретінде пайдаланылған. Форттың ішкі кеңістігінің көп бөлігін парад алаңы алып жатыр. Орталық парад алаңы 17 және 19 ғасырларда крейда мен топырақпен қазіргі биіктігіне дейін көтерілді, ал 20 ғасырдың басында оның көп бөлігін төрт үлкен қойма алып, кейіннен жойылды. Су қақпасынан шығысқа қарай жылжу кезінде оңтүстік-шығыс қорған және оңтүстік-шығыс бастион 20 ғасырдың басында қайта салынды, онда төрт жылдам атуға арналған зеңбірек және екі 15 см (6 дюймдік) зеңбірек орналастырылды, ал жер астына түсетін дәліздер оқ-дәрі қоймасына жалғастырылған. 1898 жылдан 1942 жылға дейінгі төрт артиллериялық құрал көрмеге қойылған. Парад алаңына қарама-қарсы офицерлердің пәтерлері орналасқан, бұл үйлердің террасасы қазіргі түрінде 18 ғасырдың соңында салынған, ал солтүстік жағында коменданттың жылқысын ұстауға арналған тұрақтар бар. Қазір мұнда Бернард Трасс әскери естеліктер жинағы орналасқан. Солтүстік-шығыс бастион 1868 жылдан кейін қайта жобаланды және жермен жабылған оқ-дәрі қоймасын, сондай-ақ 22 см (9 дюймдік) мылтықпен зарядталатын зеңбіректерге арналған орналасқан жерлерді қамтиды. Парад алаңының солтүстік жағында 19 ғасырда өзгертілген, 18 ғасырдың басында салынған екі оқ-дәрі қоймасы бар. Олар темірді пайдаланудан аулақ болу үшін арнайы жасалған, себебі темір ұшқын шығарып, жарылысқа себеп болуы мүмкін еді, сондықтан олар ағаш пен мыспен салынған; бұл сияқты нысандардың Ұлыбританиядағы жалғыз қалған мысалдары. Солтүстік-батыс бастионынан өткеннен кейін сарбаздардың казармалары офицерлердің казармаларына қарама-қарсы орналасқан, бірақ соғыстан кейін қиратылды және ғимараттың іргетасы ғана қалды. Оңтүстік-батыс оқ-дәрі қоймасында солтүстік-шығыс бастионындағы сияқты жабық оқ-дәрі қоймасы бар. Су қақпасының батысында 17 ғасырдың соңында салынған күзет үйі мен шіркеу орналасқан, бұл британдық артиллерия бекінісіндегі ең көне құлшынатын орындардың бірі.