Низари исмаилитер: Шиа исламының бір саласы

Кіріспе

Шиит исламының он екілік емес тармағы

Низарилер (النزاريون) – шиит исламының он екіліктерден кейінгі екінші ірі тармағы болып табылатын исмаили мұсылмандарының ең ірі бөлігі. Низари ұстанымдары тәуелсіз ойлау, яғни ижтихадты; плюрализмді – нәсілдік, этникалық, мәдени және дінаралық ерекшеліктерді қабылдауды; және әлеуметтік әділеттілікті баса көрсетеді. Низарилер, он екіліктермен бірге, Джафари фиқһ мектебінің қағидаларын ұстанады. Ага хан, қазіргі уақытта IV Ага хан, Низарилердің рухани жетекшісі және имамы. Исмаили имаматының жаһандық орталығы Португалияның Лиссабон қаласында орналасқан.

Ерте тарих

Низари исмаили тарихы көбінесе қамқорлық, немесе валаяның үзілмеген тұқымдық тізбегі арқылы іздестіріледі, ол Әли ибн Әби Талибтен басталады, Шиялар сенуі бойынша, Мұхаммед пайғамбар соңғы Мекке саяхатында оны Имам ретінде мұрагері деп жариялаған, және қазіргі Имам, Шах Карим әл-Хусейни, Ага Ханға дейін үзілмеген тізбекте жалғасады.

Фатимидтер билігін басып алу, шикста және низарилердің қашуы

Өзінің билік етуінің басында Фатимид халифасы Имам әл-Мустансир Билла өзінің үлкен ұлы Низарды келесі Фатимид халифасы Имам ретінде мұрагері ретінде жариялады. Фатимид Мысырында исмаилизмді оқып, қабылдаған Дай Хасан ибн Сабахты әл-Мустансир жеке өзі осы шындықты білдірді. 1094 жылы әл-Мустансир қайтыс болғаннан кейін, әл-Афдал Шаханшах, армян әмірші және әскерлердің қолбасшысы, өзінен бұрын әкесі сияқты, Фатимид мемлекеті бойынша диктаторлық билікті нығайтатын болды. Әл-Афдал сарай төңкерісін ұйымдастырып, Фатимидтер тағына өзінің інісі, әлдеқайда жас және тәуелді Әл-Муста’лиді отырғызды. Әл-Афдал Әл-Мустансирдің Мұста’лидің пайдасына өлім жазасына кесілген жарлық шығарғанын және осылайша Фатимидтердің астанасы Каирдегі Фатимидтер сотының және Фатимидтер Дауасының исмаили басшыларын Мұста’лиді қолдауға мәжбүр еткенін мәлімдеді. Олар әскердің сарай төңкерісі артында екенін түсінгендіктен, мұны жасады. 1095 жылдың басында Низар Александрияға қашып кетеді, онда ол халықтың қолдауына ие болады және әл-Мустансирден кейін келесі Фатимид халифасы Имам ретінде қабылданады. Низардың атына Александрияда алтын динарлар соғылады (ондай монеталардың бірі 1994 жылы табылды, ол Ага Хан мұражайының жинағында). 1095 жылдың соңында Әл-Афдал Низардың Александрия әскерін жеңіп, Низарды тұтқынға алып, Каирге алып барды. Фидайлар сол кездегі әлемдегі ең қорқынышты кісі өлтірушілер еді. Синан үлкен күрд генералы және Әйюбидтер әулетінің негізін қалаушы Саладин сияқты саясаткерлер мен генералдарға қарсы өлтіруді бұйырды. Ұйқыда жатқан Саладинге Синаннан келген хатты оның қасындағы Фидайдан алды. Бұл жазба оның жастығына пышақпен іліп қойылды және ол Саладинге бұл жолы аман қалғанын және Низариге қарсы күресінен бас тартуы керектігін айтты. Саладин қатты қорқып, Синанмен тез арада бітімге келді. Низарилер Хасан ибн Алиді (Алидің ұлы) мұрагерлік имамға (имам әл-мустақарр) қарсы ретінде сенімгерлік имам (имам әл-муставад) ретінде қарайды. Бұл факт Низари исмаилилерінің күн сайынғы намазын күніне үш рет оқыуында айқын көрінеді, онда Хасан ибн Али Пайғамбардың жеке отбасының (Әхл әл-Байт) бір бөлігі ретінде қастерленсе де, оның есімі олардың бірінші имамы Имам Алиден бастап 49-шы имам ханзада Карим әл-Хусейниге дейінгі мұрагерлік тұқым қуалауға енгізілмеген. Егер Хасан ибн Алидің есімі намаз оқу кезінде исмаили имамдарының бірі ретінде енгізілсе, онда Низари исмаилилерінің қазіргі имамы принц Карим өзінің 49-шы имамы емес, 50-ші имам болуы керек еді.

From early in his reign, the Fatimid Caliph Imam Al Mustansir Billah had publicly named his elder son Nizar as his heir to be the next Fatimid Caliph Imam. Dai Hassan i Sabbah, who had studied and accepted Ismailism in Fatimid Egypt, had been made aware of this fact personally by al Mustansir. After Al Mustansir died in 1094, Al Afdal Shahanshah, the all powerful Armenian Vizier and Commander of the Armies, wanted to assert, like his father before him, dictatorial rule over the Fatimid State. Al Afdal engineered a palace coup, placing his brother in law, the much younger and dependent Al Musta'li, on the Fatimid throne. Al Afdal claimed that Al Mustansir had made a deathbed decree in favour of Musta'li and thus got the Ismaili leaders of the Fatimid Court and Fatimid Dawa in Cairo, the capital city of the Fatimids, to endorse Musta'li, which they did, realizing that the army was behind the palace coup. In early 1095, Nizar fled to Alexandria, where he received the people's support and where he was accepted as the next Fatimid Caliph Imam after Al Mustansir, with gold dinars being minted in Alexandria in Nizar's name (one such coin, found in 1994, is in the collection of the Aga Khan Museum). In late 1095, Al Afdal defeated Nizar's Alexandrian army and took Nizar prisoner to Cairo where he had Nizar executed. The Fidai were some of the most feared assassins in the then known world. Sinan ordered assassinations against politicians and generals such as the great Kurdish general and founder of the Ayyubid dynasty, Saladin. A sleeping Saladin had a note from Sinan delivered to him by a Fidai planted in his entourage. The note was pinned to his pillow with a dagger, and it informed Saladin that he had been spared this once and should give up his anti Nizari militancy. A shaken Saladin quickly made a truce with Sinan. The Nizaris regard Hassan bin (son of) Ali as a Trustee Imam (imam al mustawda) as opposed to a Hereditary Imam (imam al mustaqarr). This fact is clearly demonstrated in the recitation of the Nizari Ismailis’ daily prayers three times a day in which although Hassan bin Ali is revered as part of the Prophet's personal family (Ahl al Bayt), his name is not included in the hereditary lineage from their first Imam, Imam Ali, to their 49th Imam Prince Karim al Hussaini. If Hassan bin Ali's name were to be included as one of the Ismaili Imams in their prayer recitation then the present Imam Prince Karim of the Nizari Ismailis would have to be the 50th Imam and not the 49th Imam the way he has identified himself and is known to the world.

Қазіргі заманғы тарих

Барлық низарий исмаилдер енді ханзада Шах Карим әл-Хусейниді, IV Ага Ханды, өздерінің Имам-и Заман (Заманның Имамы) ретінде қабылдайды. Ол парсы тілінде Худаванд (Заманның Иесі), араб тілінде Маулана (Мырза) немесе Хазар Имам (Қазіргі Имам) деп аталады. 1957 жылы Кәрим өзінің әкесі Сэр Мұхаммед Шах Ага Хан III-нің орнын басып, Имам болды, ол кезде оның жасы 20-ға жуық еді және ол әлі Гарвард университетінде студент болып оқыды. Ол "Атом дәуірінің Имамы" деп аталды. Оның Имамдыққа келгеннен кейінгі кезеңді қарқынды саяси және экономикалық өзгерістермен сипаттауға болады. Бағдарламалар мен институттарды жоспарлау, оның көптеген ізбасарлары тұратын жаңадан тәуелсіз елдердегі жылдам өзгерістерге байланысты күрделене түсті. Имам болғаннан кейін, Кәримнің ең маңызды мәселесі – оның ізбасарларын, олар қайда тұрса да, алдағы өзгерістерге дайындау болды. Осы жылдам дамып келе жатқан жағдай жаңа тәуелсіз елдердегі ұлттық талаптарды көрсететін батыл бастамалар мен жаңа бағдарламаларды қажет етті. Исмаили қауымының экономикалық өркендеуінің бір қыры – қауым ішіндегі өзара қолдау мен көмек көрсету дәстүрі және Имамға деген адалдық. Бұл қауымда коммерциялық ынтымақтастыққа және некеге әкелуі мүмкін. Қазіргі Имам қауымға дүниелік және рухани нұсқаулар береді.

Исмаили имаматының орталығы

2015 жылы Португалия Республикасымен келiсiлген келісімге сәйкес, 2018 жылдың 11 шілдесінде Ага Хан Лиссабондағы Маркес де Фронтейра көшесінде орналасқан Энрике де Мендонса сарайын "Исмаили имаматының Диуаны" (Divã do Imamato Ismaeli) деп ресми түрде тағайындады.

Құран

Низарилер, барлық мұсылмандар сияқты, Құранды – исламның орталық діни мәтінін – Алланың сөзі деп есептейді. Низарилер тафсирді (Құранды түсіндіру ғылымы) заһир, яғни сыртқы түсінік үшін, ал тавилді (Құранның поэзиялық өлшемі) батин, яғни ішкі түсінік үшін пайдаланады.

Рационализм

Низарилер үшін ислам жазбалары мен классикалық грек философиясының, әсіресе Аристотельдік логика мен неоплатондық метафизиканың үйлесімділігіне негізделген аян мен адам ақылы арасындағы диалектика бар. Ол дін мен аянды түсінуді кеңейтуге, сыртқы түрде көрінетін нәрсені (захир) анықтауға, сондай-ақ мәніне терең бойлауға, ішкі жасырын (батин) мағынаны тауып ашуға ұмтылады. Осы тану процесінде интеллект ('ақл) және рух (рух) бірлесіп жұмыс істейді, шындықтарды (хақиқат) ашып көрсету үшін толық үйлесімділікті тудырады, нәтижесінде білімге (марифат) жетеді. Низари Имаматының түсінігі мен Платонның философ-патша идеясы арасындағы параллелизм де атап көрсетілген.

Эсхатология

Низарий исмаили тарихының көптеген кезеңдері – Фатимидке дейінгі, Фатимид, Аламут, Аламуттан кейінгі, Анжудан және т.б. – ешқашан эсхатологияға қатысты бірыңғай көзқарас болған жоқ. Әрине, Фатимидке дейінгі кезеңнен қазіргі күнге дейін, әсіресе Әбу Якуб әл-Сижистани мен оның зиялы шәкірттерінің эсхатологиялық идеялары сақталған, бірақ әр кезең жаңа идеялар әкеліп, бұрынғыларын жаңартты. Исмаили эсхатологиясының академиялық саласы батыс орта әдебиетінде сирек зерттелген, ал Исмаили эсхатологиясы бойынша жасалған аз жұмыс негізінен Аламут кезеңінде қияманың жариялануына байланысты. Әйтпесе, Фатимидке дейінгі исмаили ойшылдарының және Аламуттан кейінгі исмаили ойшылдарының эсхатологиясы туралы ешқандай зерттеу жарияланбаған. Сонымен қатар, Низарий исмаилизмінің Оңтүстік Азия дәстүрлерінің эсхатологиясы бойынша да жұмыс жүргізілмеген. Исмаилилер, фаласифалар (исламдық неоплатондық аристотельдік философтар) сияқты, тірілу, жұмақ және тозақты тауил (эзотерикалық түсіндіру) арқылы түсіндірді және осылайша, олардың барлығы бұл физикалық емес, материалдық емес, рухани шындықтар деп дәлелдеді. Жұмақтың сыйлығы туралы әл-Сижистани Кітаб әл-Янабиде былай деп жазды: «Сыйлықтың мәні – ләззат болғандықтан, ал сезімдік ләззат уақытша болғандықтан, сыйлық иесінің алатыны мәңгілік, уақытша емес, мәңгілік және үздіксіз болуы керек. Ғылымнан басқа мәңгілік ләззат жоқ. Осыдан, сыйлық иесі үшін ақыретте ғылымның ләззаты қажет екендігі шығады, Алла Тағала айтқандай: «Оның жемісі мәңгілік, ал көлеңкесі – тақуалардың соңы» (Құран 13:35)». Әл-Сижистани бойынша, ең маңызды білім – қайта тірілуді бастаған адамды тану, оны Ṣāḥib al Qiyāmah (Қайта тірілудің Иесі) деп атайды. Әл-Сижистани Кітаб әл-Янабиде былай деп жазды: «Адамдарды екі топқа бөліп көресің: бірінші топ – оған сенген, оның рас екенін білген және оның пайда болуын күткендер. Олар осы жарықтан білім алып, бақытты және қуанышты. Екінші топ – оны жоққа шығарған және оның мәнін елемегендер. Олар да осы жарықта, бірақ күйіп, жазаланады». Низарий исмаили дәстүрінде жұмақ пен тозақ оттары материалдық нысандармен, сезімдік ләззаттармен және физикалық күйдірумен сипатталмайды, керісінше жұмақ – нақты ақиқаттарды білу, ал тозақ – білімсіздік. Низарий исмаили философ-теологтар, жоғарыда келтірілген үзіндіден көрініп тұрғандай, жұмақ пен тозақты жандардың мекендейтін «орнағы» деп ойламады, керісінше, «сауап пен жаза рухани нәрселер» болғандықтан, олар жанның өзі тікелей сезінетін нәрселер. Әл-Сижистани жоғарыдағы үзіндіде екі топтың да бір-біріне бірдей жарыққа (فهم بذلك النور ايضاً) ұшырағанын анық айтады, алайда бір топ бұл жарықты бата ретінде, ал екіншісі оны жану ретінде сезінеді. Бұл күйлер орналасуына емес, жанның білім деңгейіне сәйкес келеді. Сонымен қатар, әл-Сиджистанидің ең әйгілі зиялы шәкірті Насир и Хусрау Шиш Фасл кітабында былай деп жазады: «Адамның жаны Әлемдік жанға қайта оралуы сөзсіз. Егер жанның қайтып оралуы үйлесімді болмаса, онда ол азап шегумен кездеседі, оның ауырлығы ешқашан аяқталмайтын оттың ортасына орналасумен сипатталады». Осылайша, Насир и Хусров үшін барлық жандар бір рухани мекенге қайтады, бірақ білімсіз жандар «оттың ортасына орналастырылғандай» ауырлықты сезінеді. Насир и Хусров мұнда азаптың мәңгілік екенін айтады, бірақ басқа бір мәтінде, атап айтқанда, Вадж и Динде, тозақтың азаптары уақытша екенін және Пайғамбарымыз (с.а.у.) қиямет күні тозақ оттарын сөндіріп, тұрғындарын құтқаруға келетінін көрсетеді. Адшыл және универсалистік ұстанымдар қоғамда заңды көзқарастар ретінде өмір сүргенмен, анигиляционисттік көзқарастар да болды, әсіресе Насыр әл Дин әл Туси енгізді. Аль-Сиджистани мен Насир и Хусрау сияқты Насыр әл-Дин әл-Туси де жұмақ пен тозақ – бұл жанның тәндік жерлер немесе сезімдік ауырсынулар мен қалаулар емес, рухани және психикалық күйлер деп сенді. Насир әл-Дин әл-Түси надан, лайықсыз жандардың жазасы мәңгілік деп сенсе, ол бұл мәңгілік жазаның жоқ болу түрінде болатынына сенді, яғни, толыққанды жоққа шығару. Ол былай деп жазды: «Бір ғана тозақ бар, ол мәңгілік жаза, мәңгілік көңіл көшіру және мәңгілік жоққа шығару; мұның барлығы Алладан әр түрлі жағынан алыстау». Аға Хан III-тің ұстанымы классикалық Исмаили көзқарастарымен, сондай-ақ фаласифалар мен Ибн Араби сияқты Сүнни суфилердің (оның Футухат ал Маккийясындағыдай) және Мулла Садра сияқты Шии Ирфан дәстүрінің көзқарастарымен үлкен сәйкестікте болады.

Over the many phases of Nizārī Ismāʿīlī history – pre Fāṭimid, Fāṭimid, Alamūt, Post Alamūt, Anjudan, etc., there has never been a single unified view of eschatology. While there are certainly eschatological ideas from the Pre Fāṭimid period that have been carried unto the present day, particularly those of Abū Ya’qūb al Sijistānī and his intellectual disciples, each phase has brought in original ideas and renewed those of the past. The academic field of Ismāʿīlī eschatology is one that has been rarely studied in western secondary literature, and the little work that has been done on Ismāʿīlī eschatology primarily surrounds the event of the proclamation of a qiyāmah during the Alamūt period. Otherwise, there have been zero studies published on the eschatologies of pre Fāṭimid Ismāʿīlī thinkers and post Alamūt Ismaili thinkers. Furthermore, no work done has been done on the eschatology of the South Asian traditions of Nizārī Ismāʿīlism. The Ismāʿīlīs, like the falāsifa (Islamic Neoplatonic Aristotelian philosophers), have understood resurrection, paradise, and hell through taʾwīl (esoteric interpretation) and, thus, have all argued that these are spiritual realties and not physical, material realities. On the rewards of Paradise, al Sijistānī writes in the Kitāb al Yanābīʿ:لما كان قصارى الثواب انما هي اللذة ، وكانت اللذة الحسية منقطعة زائلة ، وجب ان تكون التي ينالها المثاب ازلية غير فانية ، باقية غير منقطعة وليست لذة بسيطة باقية على حالاتها غير لذة العلم كان من هذا القول وجوب لذه العلم للمثاب في دار البقاء ، كما قال الله عز وجل : اكلها دائم وظلها تلك عقبى الذين اتقوا

“Because the limit of reward is pleasure, and sensual pleasure is ephemeral, and it is necessary that the reward which is obtained be eternal and not ephemeral, everlasting and not discontinuous. And there is no simple, everlasting pleasure except the pleasure of knowledge. From this statement, it necessarily follows that the pleasure of knowledge is the reward in the hereafter, as God, glorified and sublime, said: “Its fruit is everlasting and its shade, that is the destination of those who are righteous (Qurʾān 13:35)”According to al Sijistānī, the most important piece of knowledge to acquire is the recognition of the one who initiates the resurrection, whom he calls Ṣāḥib al Qiyāmah (Lord of Resurrection). Al Sijistānī writes in the Kitāb al Yanābīʿ:فترى الناس على طبقتين : طبقة ممن آمنوا به وصدقوه وانتظروا ظهور، فهم بذلك النور مقتبسون، متنعمون ، مستبشرون وطبقة ممن كذبوا به وغفلوا عن حده ۲ ، فهم بذلك النور ايضاً متحرقون ، معاقبون

“So you will see people divided into two classes: One class consists of those who believe in the Lord of Resurrection, pronounce his Truth, and await his appearance. They are in that Light, acquiring knowledge, blessed, and rejoicing. The other class consists of those who deny him and ignore his rank. They are in the Light also, but are burned and punished”Paradise and Hellfire in the Nizārī Ismāʿīlī tradition, thus, are not characterized by material forms, sensual pleasures, and physical burning, rather Paradise is understood to be the presence of knowledge of real truths while Hellfire is understood to be ignorance. The Nizārī Ismāʿīlī philosopher theologians, as can be seen in the passage quoted above, did not believe that Paradise and Hellfire were “places” that souls inhabit, rather – because the rewards and punishments are spiritual – they are something the soul directly experiences in itself. Al Sijistānī explicitly says in the passage above that both classes of people are exposed to same Light (فهم بذلك النور ايضاً), however one class experiences this Light as blessings whilst the other experiences it as burning. These states correspond not to location, but to the level of knowledge in the soul. Additionally, the most famous intellectual disciple of al Sijistānī – Nāṣir i Khusraw – writes in the Shish Fasl:“[I]t is inevitable that the human soul should return to the Universal Soul. The question only concerns the manner in which it will return If, however, the return of the individual soul to its source is not in harmony, it will meet with suffering hardships whose painfulness is described by being placed in the midst of fire, the position which will never come to an end”Thus, for Nāṣir i Khusraw, all souls return to the same spiritual abode but those souls which are ignorant will experience pain, as if “being placed in the midst of fire”. While Nāṣir i Khusraw suggests here the suffering is eternal, he has in another text – specifically the Wajh i Dīn – indicated that the pains of Hell are temporary and that the Prophet will come on the Day of Resurrection to blow out the fires of Hell and rescue its inhabitants. While both infernalist and universalist positions have existed as legitimate views in the community, annihilationist views have existed as well, specifically being introduced by Naṣīr al Dīn al Ṭūsī. Like both al Sijistānī and Nāṣir i Khusraw, Naṣīr al Dīn al Ṭūsī believed that paradise and hell were spiritual and mental states that the soul experiences and not physical places or sensual pains and desires. While Naṣīr al Dīn al Ṭūsī believed that the punishment of ignorant, damned souls was eternal, he believed this eternal punishment took the form of annihilation, i. e. permanent non existence. He writes:<blockquote>“There is also only one real Hell, and that is eternal punishment, everlasting disappointment and eternal non existence; the meaning of all this is being outcast from God in every sense of the word” The position of Āgā Khān III can be said to be generally in line with classical Ismāʿīlī views, as well as the views of the falāsifa and Sunnī Sufīs like Ibn ʿArabi (such as in his Futūḥāt al Makkiyya) and those of the Shīʿī ʿIrfān tradition, like Mullā Ṣadra (such as in his Tafsīr Sūrat al Fātiḥa).

Неке

Көптеген басқа топтардан өзгеше, дінаралық некелер қоғамдық қабылдауға ие. Ыбырайым діндерімен қатар, Оңтүстік Азия текті Низари исмаилилердің кең таралғандығы индуизм, буддизм және джайнизм сияқты дхармалық діндерге, сондай-ақ сикхизм және зороастризм сияқты басқа да үнді діндеріне үйленудің көбеюіне себеп болды. IV Ага Хан осыдан туындаған аралас некелердің жиілеуіне қарсы емес екенін айтты және әлемдік сапарлары барысында исмаили емес әйелдермен және олардың балаларымен кездесті. Шындығында, оның отбасының көптеген мүшелері, оның ішінде қызы Захра Ага Хан да, дінаралық рәсімдерде исмаили емес адамдарға үйленді. Балалар некесіне қатаң тыйым салынған. IV Ага Хан сондай-ақ, белгілі бір жағдайларды қоспағанда, көп әйел алуды жақтырмайды.

Ораза ұстау

Исламның басқа тармақтарынан өзгеше, Низари исмаилилері Рамазан оразасын екі бөлек, бірақ тығыз байланысты түрге бөледі: ẓāhirī ṣawm (экзотерикалық ораза) және bāṭinī ṣawm (эзотерикалық ораза). Біріншісі – тамақ, сусын және сезімдік ләззаттардан аулақ болуды білдіреді. Екіншісі – аян (танзиль) және түсіндіру (та’уил) туралы эзотерикалық білімді оны қабылдауға дайын емес адамдарға жеткізуден бас тартуға қатысты. Үшінші ораза түрі – ḥaqīqī ṣawm (нағыз ораза), ол Алланың әміріне қайшы келетін нәрселерден (ой, сөз, іс-әрекетте) аулақ болуды қамтиды. Бұл түр жыл бойы сақталады. (AKDN) Имамат және исмаили қауымы тарапынан құрылған, ол этностық немесе діни жатақтылығына қарамастан, қауымдар мен жеке тұлғаларды күшейтуге, дамушы елдердегі тұрмыс жағдайларын және мүмкіндіктерін жақсартуға бағытталған жеке, діни емес даму агенттіктерінің тобы. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) және Еуропалық Одақ (ЕО) сияқты халықаралық ұйымдармен, сондай-ақ Билл мен Мелинда Гейтс қоры сияқты жеке ұйымдармен белсенді қарым-қатынас жасайды. AKDN-мен жұмыс істейтін мемлекеттік органдарға АҚШ Халықаралық даму агенттігі, Канаданың Халықаралық даму агенттігі, Ұлыбританияның Халықаралық даму департаменті және Германияның Экономикалық ынтымақтастық және даму федералды министрлігі кіреді. Ага Хан даму желісінің Ага Ханның ізбасарлары берген сыйлықтар мен садақалар есебінен қаржыландырылатыны да белгілі.