Кіріспе

1941 жылы Накадзима компаниясы жасаған торпедалық бомбалаушы ұшақтар отбасы. Накадзима B6N Тензан (中島 B6N 天山, "Аспан тауы", одақтас елдердің баяндамалық атауы: "Джилл") – Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдарында Жапон императорлық теңіз күштерінің стандартты кемедегі торпедалық бомбалаушы ұшағы және B5N "Кейт" ұшағының ізбасары. Ұзаққа созылған әзірлеу кезеңіне, тәжірибелі ұшқыштардың жетіспеушілігіне және АҚШ теңіз күштерінің осы ұшақ қолданысқа келген кезде әуеде басымдыққа қол жеткізуіне байланысты, B6N өз жауынгерлік мүмкіндіктерін толыққанды көрсетпеді.

Жобалау және әзірлеу

B5N кеме таситын торпедалық бомбалаушының кемшіліктері Екінші Қытай-Жапон соғысының басында-ақ байқалды, және сол ұшақты жаңартумен қатар, Жапон Императорлық Әскери-теңіз флоты жылдам және ұзаққа ұша алатын жаңасын іздеуді бастады. 1939 жылдың желтоқсанында Накаджимаға B5N сияқты сыртқы қару-жарақ жүктемесін тасымалдай алатын 14 Shi Carrier Attack Aircraft үшін техникалық тапсырма берілді. Жаңа ұшақта үш адамнан (ұшқыш, навигатор/бомбардиер және радиооператор/атқыш) тұратын экипаж, төмен қанатты, консольді, толығымен металл конструкциясы (басқару беттері матамен қапталған) болуы керек еді. Қосымша талаптарға ең жоғары жылдамдық, крейсерлік жылдамдық және бомба жүктемесімен немесе сыртқы қарусыз ұшу қашықтығы кірді. Флот B6N-нің қуат көзі ретінде сынақтан өткен Mitsubishi Kasei қозғалтқышын орнатуды сұрады, бірақ инженер Кеничи Мацумара Накаджиманың жаңа Mamoru 11 14 цилиндрлі, ауамен салқындатылатын радиалды қозғалтқышын пайдалануды қалады, себебі ол аз отын шығындады және бейімделуге қолайлы болды. Бұл қате таңдау болды, өйткені Mamoru қозғалтқышы механикалық ақауларға ұшырады және күтілген қуатына жете алмады. Қазіргі жапондық авиатасымалдаушыларында қолданылатын стандартты өлшемдегі ұшу алаңдарымен шектелген дизайнер Мацумара B5N-ге ұқсас қанатты пайдалануға және ұшақтың жалпы ұзындығын шектеуге мәжбүр болды. Сыртқы қанат панельдері гидравликалық түрде жоғары қарай бүктеліп, B6N-нің жалпы қанат енін шамамен 6 мм-ден шамамен 6 мм-ге дейін азайтады. Ауыр қозғалтқыштан туындаған қанат жүктемесін азайту үшін, қанат шетінен тысқары ұзартылатын Фаулер жапсырмалары орнатылды. Олар әдетте ұшып көтерілгенде 20 градусқа, ал қонғанда 38 градусқа төмендетіледі. Алайда, бұл жапсырмаларды пайдаланғанына қарамастан, B6N алдыңғы ұшақтарына қарағанда жоғары жылдамдықпен тұрақтан жоғалтуға бейім болды. B6N1 прототипі 1941 жылдың 14 наурызында алғашқы ұшуын жасады. Бірақ, сынақтарды жалғастырғаннан кейін бірнеше мәселелер анықталды. Атап айтқанда, ұшақ ұшу кезінде айналуға бейім екендігі байқалды, себебі төрт пернелі винт жасаған күшті момент болды. Бұған қарсы іс-қимыл ретінде ұшақтың вертикальді қанаты 2 градус 10 минутқа сол жаққа бұрылды. Бұл өзгеріс ұшақтың басқаруын жақсартты. B6N1 ұшағының Mamoru 11 қозғалтқышы белгілі бір жылдамдықтарда қатты дірілдеуге және қызып кетуге бейім екендігі анықталды және бастапқыда сенімсіз деп танылды (ұшақ ашық суда ұзақ қашықтыққа ұшуы күтілді). Бірнеше түзетулерден кейін, қозғалтқыштың өнімділігі жеткілікті деп есептелді және 1942 жылдың соңында кемеге қабылдау сынақтары басталды. Кейіннен "Рюхо" және "Зуикаку" авиатасымалдаушыларында жүргізілген сынақ ұшулары ұшақтың фюзеляжына орнатылған құйрық ілгегін нығайту қажеттігін көрсетті. Кейбір B6N1 ұшақтарында RATOG (ракеталық көмекпен ұшу құрылғысы) құрылғыларын пайдалануға тырысылды, кішігірім тасымалдаушыларда пайдалану үшін ұшақты жарамды ету мақсатында, бірақ нәтижелер қанағаттандырмады. B6N1 1943 жылдың басында өндіріске жіберілді және Тензан Модель 11 әскери-теңіз кемелеріне шабуыл жасау ұшағы атауын алды. Бастапқы прототиптерді сынақтан өткізуге негізделген өзгерістер: кабинаның артқы жағындағы төменгі туннельде икемді 92-типті пулеметті қосу (стандартты артқы оттағыш 92-типке қосымша) және сол жақ қанатта 7,7 мм-лік 97-типті пулемет (соңғысы жетпісінші өндіріс ұшағынан кейін алынып тасталды); торпеданы орнату тірегін 2 градусқа төмен бұрып, торпеданың төмен биіктікте ұшыру кезінде секіруін болдырмау үшін тұрақтандыру тақталарын қосу; негізгі қону шассиін нығайту. Дизайнерлердің B6N1 қорғалмаған отын бактерілерін өздігінен жабылатын бактермен ауыстыру ұсынысы отын сыйымдылығының 30% -ға төмендеуіне әкелер еді, бұл Флоттың қабылдамауына себеп болды. 1943 жылдың шілдесіне дейін 133 B6N1 шығарылғаннан кейін Жапонияның оқ-дәрі министрлігі Накаджимаға Mamoru 11 қозғалтқышын өндіруді тоқтатуды бұйырды. 18 цилиндрлі Накаджима Хомарэ қозғалтқышының қолжетімділігін күтіп, Накаджимадан Mitsubishi MK4T Kasei 25 қозғалтқышын B6N1 ұшақтарында ауыстыруды сұрады, Флот бастапқыда оларды пайдалануды сұраған қозғалтқыш. Mamoru 11 және Kasei 25 ұшақтары ұқсас болғандықтан, орнату салыстырмалы түрде оңай болды, тек ұшақтың ауырлық орталығын сақтау үшін мұрынды ұзарту және қозғалтқыш капонының май салқындатқышы мен ауа соруларына кішігірім өзгерістер енгізу қажет болды. Бұл уақытта диаметрі кішірек төрт пернелі винт және қысқартылған бұрауыш орнатылды, нәтижесінде аз салмақ үнемделді, сондай-ақ қайырылатын құйрық дөңгелегі тұрақты жағдайда бекітілді. Соңында, қозғалтқыш капонының екі жағындағы бірнеше шығару құбырлары түнде жарықтың шағылысуын азайту және аз мөлшерде алға қарай итеру үшін ауыстырылды. Нәтижесінде алынған өзгеріс Тензан Модель 12 немесе B6N2 әскери-теңіз кемелеріне шабуыл жасау ұшағы деп аталды. 1943 жылдың күзінен бастап, өндірілген әр үш B6N2 ұшағының біреуі жақын мақсаттарды табу үшін 3 Shiki Type 3 радиолокациялық құрылғысымен жабдықталды. Yagi антенналары қанаттың алдыңғы жиектеріне орнатылды және сондай-ақ ұшақтың артқы фюзеляжынан шығып тұрды. Ұшақтың соңғы нұсқасы, B6N3 Модель 13 деп белгіленді, соғыстың осы кезеңінде Жапонияның барлық ірі тасымалдаушылары батып, қалған кішкентай тасымалдаушыларда ауыр авиацияны ұшыруға қажетті катапульталар болмағандықтан, құрлықта пайдалану үшін жоспарланған. Өзгерістерге Kasei Модель 25c қозғалтқышын орнату, қозғалтқыш капонының және экипаж кабинасының аэродинамикалық пішінін жақсарту, негізгі қону шассиін нығайту, қайырылатын құйрық дөңгелегі және құйрық ілгегін алып тастау кірді. Екі B6N3 прототипі аяқталды, бірақ Жапония соғыстан бас тартқанға дейін бұл нұсқа өндіріске енгірілмеді. 8 қараша және 11 қарашада жасалған қосымша шабуылдар ауыр шығындарға әкелді, 13 қарашада Трукқа оралған Бірінші тасымалдаушы дивизиясының 173 ұшағының тек 52-сі, оның ішінде 40-қа қарсы жіберілген B6N1 Tenzan-ның тек алтауы ғана болды. 1944 жылдың 19 маусымында B6N Филиппин теңізі шайқасында әскери-теңіз кемесіндегі алғашқы шайқасын жасады, АҚШ Әскери-теңіз флотының әуеде толық басымдылығы болған ортада. Кейіннен, ол АҚШ Әскери-теңіз флотының жаңа F6F Hellcat истребителінен ауыр шығындарға ұшырап, ешқандай зиян келтіре алмады. Осы кезде B6N-нің өнімділігіндегі шағын жақсартулар Жапон Әскери-теңіз флотының ең маңызды мәселелерінің арасында ең кішісі болды. Жаңа модель 1944 жылдың ортасында қолжетімді болған кезде, Жапония өзінің көптеген ірі тасымалдаушыларын жоғалтқан және тәжірибелі ұшқыштардың тапшылығына тап болды. Сондықтан, B6N2 операцияларының көп бөлігі құрлықтағы базалардан жүзеге асырылды және ешқандай маңызды жетістіктерге жете алмады. Ұшақтар Окинава шайқасында кеңінен қолданылды, онда олар алғаш рет камикадзе миссияларында қолданылды.

Нұсқалар

B6N1: Накадзима НК7А Мамори 11 қозғалтқышының прототиптері, 1,394 кВт (1870 а.к.), төрт пернелі винт. Екі данасы жасалды. B6N1 Тензан әскери-теңіз авиациясының кемеге негізделген шабуылдық бомбалаушысы, 11-ші үлгі: бірінші сериялық модель. 133 данасы салынды (жұмыс нөмірі 1–133). B6N2 12-ші үлгі: Негізгі өндірістік модель, Mitsubishi MK4T Kasei 25 1,380 кВт (1850 а.к.) қозғалтқышымен жабдықталған. 1,131 данасы B6N2/B6N2a ретінде салынды (жұмыс нөмірі 134–750, 753–1,266). B6N2a 12A үлгісі: Арқалық қарулануы жаңартылды. 7.7 мм (.303 дюйм) 92-типті пулемет, бір 13 мм 2-типті пулеметпен алмастырылды. B6N3 13-ші үлгінің прототиптері: Mitsubishi MK4T C Kasei 25c 1,380 кВт (1850 а.к.) қозғалтқышы. Құрлықтағы базалардан ұшу үшін қону шассисі модификацияланды; екі данасы жасалды (жұмыс нөмірі 751–752). Барлық нұсқалары бойынша жалпы өндіріс саны: 1,268 дана.