Кіріспе

Антибиотик

Окситетрациклин – кең спектрлі тетрациклиндік антибиотиктер тобының екіншісі болып табылады. Окситетрациклин бактериялардың қажетті ақуыздарды өндіру қабілетіне бөгет жасайды. Бұл ақуыздарсыз бактериялар өсе алмайды, көбейе алмайды және саны арта алмайды. Сондықтан окситетрациклин инфекцияның таралуын тоқтатады, ал қалған бактериялар иммундық жүйе арқылы өлтіріледі немесе уақыт өте келе өледі. Окситетрациклин бактериялардың көптеген түрлеріне қарсы тиімді. Дегенмен, бактериялардың кейбір штамдары осы антибиотикке төзімділік танытқан, бұл оның кейбір инфекцияларды емдеудегі тиімділігін азайтыпты. Окситетрациклин хламидиоз, мысалы, пситтакоз, трахома және уретрит, сондай-ақ микоплазма тудыратын инфекциялар, мысалы, пневмонияны емдеу үшін қолданылады. Окситетрациклин акнеге әсер ететін терідегі бактерияларға (Cutibacterium acnes) қарсы белсенділігіне байланысты акне емдеуде қолданылады. Ол Haemophilus influenzae-ге қарсы белсенділігімен байланысты созылмалы бронхиттің күшеюін емдеу үшін де қолданылады. Окситетрациклин рикетсиялар деп аталатын микроорганизмдер тобынан (мысалы, таулы ақ дақ қызбасы) туындаған сирек инфекцияларды емдеу үшін де қолданылуы мүмкін. Инфекцияны қоздыратын бактериялардың оған сезімтал екеніне көз жеткізу үшін, әдетте, тіндердің үлгісі алынады; мысалы, инфекцияланған жерден алынған мақта немесе зәр немесе қан үлгісі. Окситетрациклин 1949 жылы патенттелген және 1950 жылы коммерциялық қолданысқа енгізілген. Бұл препарат Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының қажетті дәрілер тізіміне тетрациклинге альтернатива ретінде енгізілген.

Медициналық қолданыстар

Окситетрациклин, басқа тетрациклиндер сияқты, жиі және сирек кездесетін көптеген инфекцияларды емдеу үшін қолданылады. Оның жақсы сіңірілу қасиеттері оны орташа ауырлықтағы безеулерді емдеу үшін тетрациклинге қарағанда артық етеді, дозасы тәулігіне төрт рет 250–500 мг, әдетте алты-сегіз аптаға дейін, бірақ үш ай ішінде жақсару болмаса, басқа ем іздеу керек. Ол кейде спирохета инфекцияларын, кластридиялық жара инфекциясын және пенициллинге сезімтал пациенттердегі сиыр қоздырғышын емдеу үшін қолданылады. Окситетрациклин тыныс алу және зәр жолдарының, терінің, құлақтың, көздің және гонорея инфекцияларын емдеу үшін қолданылады, бірақ бактериялардың осы дәрілерге қарсы тұруының күшеюіне байланысты соңғы жылдары осы мақсаттарда қолдануы азайды. Дәрі, әсіресе аллергияға байланысты пенициллиндер және/немесе макролидтерді қолдану мүмкін болмаған жағдайларда тиімді. Ол макролид немесе хинолонның орнына Легионер ауруын емдеу үшін де қолданылуы мүмкін. Окситетрациклин неспецификалық уретрит, Лайм ауруы, бруцеллез, холера, тиф, туларемия және хламидия, микоплазма және рикетсия қоздырғыштарынан туындаған инфекцияларды емдеуде ерекше құнды. Қазіргі уақытта осы жағдайлардың көпшілігі үшін доксициклин окситетрациклинге қарағанда артықшылыққа ие, себебі оның фармакологиялық қасиеттері жақсартылған. Стандартты дозасы – 250-ден 500 мг-ға дейін әр алты сағат сайын ауызға қабылдау. Өте ауыр инфекциялар кезінде доза сәйкесінше арттырылуы мүмкін. Сирек жағдайларда окситетрациклин бұлшыққа инъекциялануы немесе крем, офтальмологиялық май немесе көз тамшысы түрінде жергілікті түрде қолданылуы мүмкін.

Жанама әсерлер

Жағымсыз әсерлер негізінен тетрациклин тобының антибиотиктеріне тән асқазан-ішек және фотосезімталдық аллергиялық реакциялар болып табылады. Бұл өте сирек болса да, кальцийге бай органдарға, мысалы, тістер мен сүйектерге зақым келтіруі мүмкін. Кейде мұрын қуысының эрозиясына себеп болуы мүмкін; осы себепті, тетрациклин жүкті әйелдерге, бала емізетін аналарға және он екі жасқа дейінгі балаларға, маман дәрігердің бекітуімен және басқа ауыстырарлық дәрілердің болмаған жағдайларында ғана қолданылуы тиіс. Кең спектрлі антибиотиктермен емделгеннен кейін кандидоз (күлте) жиі кездеседі.

Тарих

Ол алғаш рет Pfizer зертханаларының жанында Finlay және тағы басқалар жасаған Streptomyces rimosus актиномицетін беретін топырақ үлгісінде табылды. 1950 жылы Фрэнсис А. Хохштейн басқарған Pfizer тобы Гарвардтың органикалық химияшысы Роберт Б. Вудвардпен еркін ынтымақтастық орнатып, окситетрациклиннің химиялық құрылымын анықтады, бұл Pfizer компаниясына Terramycin сауда атауымен препаратты жаппай өндіруге мүмкіндік берді. Бұл тетрациклин зерттеуіндегі маңызды жетістік болды және қазіргі кезде ең көп қолданылатын антибиотиктердің бірі – окситетрациклиннің туындысы доксициклиннің ашылуына жол ашты. II типті PKS арқылы өндірілетін басқа да қосылыстар – доксорубицин сияқты қатерлі ісікке қарсы препараттардан бастап тетрациклин сияқты антибиотиктерге дейінгі маңызды биоактивті қосылыстар. Окситетрациклиннің биосинтезі үш негізгі бөлімге бөлінеді: малонамил-КоА бастапқы бірлігінің сегіз малонил-КоА кеңейтуші бірлікпен кеңейтуін катализдейді. Полипептидтік тізбектің ұзарту процесі Клайзенге ұқсас декарбоксилдену реакцияларының тізбегі арқылы жүреді, осыдан кейін сызықтық тетрациклді тізбек пайда болады. Осылайша, минималды PKS тізбегі қосымша синтезден кейінгі ферменттердің қатысуынсыз толық амидтелген поликетид тірегін құрайды (1-сурет). Сызықтық тетрациклді тізбек пайда болғаннан кейін, төрт рет циклдәну реакциясы аймақтық таңдаулылықпен жүргізілуі керек, нәтижесінде прететрамид деп аталатын ароматты табиғи өнім пайда болады. Окситетрациклин гендер кластерінде бұл ферменттер OxyK (ароматаза), OxyN (циклаза) және OxyI (циклаза) ретінде кодталады. Прететрамидтің түзілуі окситетрациклиннің биосинтезі жолындағы маңызды аралық заттардың біріне жол ашады; бұл – ангидротетрациклиннің пайда болуы. Ангидротетрациклин осы биосинтездік жолдың алғашқы функционалды А сақинасын қамтиды. Ангидротетрациклин пайда болғаннан кейін, АТК монооксигеназасы (OxyS) кофактор NADPH және атмосфералық оттегінің қатысуымен C6 позициясын энантиоселективті түрде тотықтырады, нәтижесінде 5a,11a-дегидротетрациклин пайда болады. Содан кейін, 5a,11a-дегидротетрациклиннің C5 позициясында окситетрациклин гендер кластеріндегі OxyE ретінде кодталған оксигеназа арқылы гидроксилдену жүреді. Бұл 5a,11a-дегидроокситетрациклиннің түзілуіне әкеледі. Алайда, бұл қадамның нақты механизмі әлі анықталған жоқ. Бұл биосинтездің соңғы кезеңі 5a,11a-дегидроокситетрациклиннің α,β-қансыз кетонындағы екі байланыстың тоғысуы арқылы жүзеге асады. Осы соңғы кезеңде кофактор NADPH TchA (редуктаза) арқылы тотықтырғыш агент ретінде қолданылады. Тотығу кезінде конъюгация нәтижесінде энол түріне басымдық беріледі, осылайша ароматты поликетид окситетрациклин пайда болады. 2-суретте жоғарыда сипатталғандай биосинтез көрсетілген, сондай-ақ окситетрациклиннің биосинтезіндегі соңғы кофактор ретінде қолданылатын NADPH-тың жебелермен көрсетілген механизмі де бейнеленген.

Ветеринариялық көрсетілімдер

Окситетрациклин бал араларында американдық және еуропалық ішек ауруының таралуын бақылау үшін қолданылады. Окситетрациклинді малдың тыныс алуындағы бұзылыстарды түзету үшін де қолдануға болады. Ол ұнтақ түрінде немесе бұлшықет ішіне инъекция арқылы беріледі. Америкалық мал шаруашылығы өндірушілері мал мен құстарды аурулар мен инфекциялардан сақтау үшін окситетрациклинді мал азығына қосады. Антибиотик жануардың асқазан-ішек жолында ішінара сіңіріледі, ал қалғаны тыңайтқышта қалады. Ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу қызметінің ғалымдары окситетрациклиннің түрлі экологиялық жағдайларда тыңайтқышта ыдырайтынын зерттеді. Олар тыңайтқыштың сумен толуымен ыдыраудың баяулағанын анықтады және мұның себебі оттегі деңгейінің төмендеуі екенін қорытындылады. Бұл зерттеулер өндірушілерге мал азығындағы окситетрациклиннің қоршаған ортаға, бактерияларға және антибиотиктерге төзімділікке тигізетін әсерін түсінуге көмектеседі. Окситетрациклин босатылып, кейін қайта ұсталған балықтарды таңбалау үшін қолданылады. Окситетрациклин сүйек тінінің қалыптасуына кедеріс келтіріп, өсіп келе жатқан сүйектерде көзге көрінетін із қалдырады. Окситетрациклин Terramycin 200 (TM200) деген атпен балықтарға арналған кең спектрлі антиинфекциялық препарат ретінде жасалған. Ол лосось, сом және омарларға зиян келтіретін кейбір ауруларды бақылау үшін қолданылады.