Кіріспе

Неміс тіліндегі опера – Германия, Австрия және осы елдерге дейінгі тарихи неміс мемлекеттерін қамтитын неміс тілді елдердің операсы. Неміс тіліндегі опера Италияда операның тууынан кейін тамаша жылдамдықпен пайда болды. Бірінші итальян операсы – Жакопо Перидің 1598 жылғы «Дафне» операсы. 1627 жылы Генрих Шюц осы либреттоның неміс тіліндегі аудармасына музыка жазды. Алайда, 17 және 18 ғасырлардың көп бөлігінде неміс тіліндегі опера итальян тіліндегі өзінің бәсекелесінің көлеңкесінен шығу үшін күресті, ал Гандель және Глюк сияқты неміс туған композиторлар опера-сериа сияқты шетелдік дәстүрлерде жұмыс істеуді жөн көрді. Рейнхард Кайзер сияқты кейбір барокко композиторлары итальяндық үстемдікке қарсы тұруға тырысты, ал театр директоры Абель Сейлер 1770 жылдары неміс операсын белсенді түрде насихаттады, бірақ неміс тіліндегі операның берік дәстүрі тек Моцарт пайда болғаннан кейін ғана қалыптасты. Моцарт қарапайым, танымал «Зингшпиль» жанрын әлдеқайда күрделі деңгейге көтерді. Бетховен оның үлгісімен «Фиделио» операсындағы идеалдық көзқарасын көрсетті; ал 1821 жылы жарық көрген «Der Freischütz» операсымен Вебер романтизмнің ықпалымен ерекше неміс операсын құрды. Вебердің жаңалықтары музыка тарихындағы ең революциялық және даулы тұлғалардың бірі – Вагнердің жаңалықтарымен басылды. Вагнер операны «музыкалық драма» ретіндегі идеалына жетуге ұмтылды, ария мен речитатив арасындағы барлық айырмашылықты жойып, күрделі лейтмотивтер желісін қолданды және оркестрдің қуатын және байлығын едәуір арттырды. Вагнер өзінің «Der Ring des Nibelungen» атты алып опералық циклында герман мифологиясын да пайдаланды. Вагнерден кейін опера ешқашан бұрынғысы сияқты болмады, оның ықпалы орасан зор болды. Оның ізбасарларының ең табыстысы Рихард Штраус болды. Опера 20 ғасырдың басында Германиядағы Хиндемит, Бузони және Вейл сияқты тұлғалардың еңбектері арқасында гүлденді, бірақ Адольф Гитлердің билікке келуі көптеген композиторларды үнсіздікке немесе эмиграцияға мәжбүр етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жас опера авторлары Шоенберг пен Бергтің мысалынан шабыттанды, олар ғасырдың басында атональдық және сериалдық сияқты модернистік техникаларды енгізді. Қазіргі опера саласында Ханс Вернер Хенце сияқты композиторлар жұмыс істеп жатыр. Моцарт, Вебер, Вагнер, Рихард Штраус және Бергтің есімдері көрсеткендей, Германия мен Австрия еуропалық мәдениеттегі ең күшті опералық дәстүрлердің біріне ие. Бұл Германиядағы, әсіресе ірі қалалардың әрқайсысында осындай туындыларды қоюға арналған жеке театрлары бар опера театрларының көп санында және Зальцбург фестивалі сияқты халықаралық деңгейде танымал опералық шараларда да көрініс береді.

Туу

Әлемдегі ең алғашқы опера – 1598 жылы Флоренцияда пайда болған Джакопо Перидің «Дафне» операсы. Үш он жылдан кейін Генрих Шюц сол либреттоны ақын Мартин Опицтің аудармасында жазды, осылайша алғашқы неміс тіліндегі операны жасады. Шюцтің «Дафне» операсының музыкасы қазір жоғалып кетті және қойылымның егжей-тегжейі белгісіз, бірақ ол 1627 жылы Торгауда Гессен-Дармштадт графы Георг II мен Саксония ханшайымы София Элеонораның некесін тойлау үшін жазылғандығы белгілі. Италиядағыдай, Германия мен Австриядағы операның алғашқы демеушілері патшалар мен аристократия болды, олар Альп тауларының оңтүстігінен келген композиторлар мен әншілерді жақсы көретін. Антонио Чести ерекше табысқа жетті, 1668 жылы Венадағы императорлық сарай үшін әсем опералық қойылым – «Il pomo d'oro» операсын ұсынды. Итальян тіліндегі опера барокко және классикалық дәуірлерде неміс тілді елдерге елеулі әсерін тигізе берді. Дегенмен, жергілікті формалар да дамыды. 1644 жылы Нюрнбергте Зигмунд Штаден «рухани пастораль» – «Seelevig» шығармасын жасады, ол неміс тіліндегі опера жанры – зингшпильді алдын ала болжады, онда ариялар сөйлеу диалогымен алмасады. «Seelevig» – заманауи мектеп драмаларының үлгісімен шабыттанған моральдық аллегория және музыкасы сақталған алғашқы неміс операсы.

Гамбург 16781738 жыл

Тағы бір маңызды оқиға – 1678 жылы Гамбургте театрдың ашылуы. Ол өз тілінде операны ұнататын жергілікті орта тапқа арналған еді. Жаңа опера театры Иоганн Тейленің Адам мен Хауа туралы «Der erschaffene, gefallene und aufgerichtete Mensch» операсымен ашылды. Бірақ театрдың көп бөлігін жүзден астам опера жазған, оның алпысы Гамбург үшін болған Рейнхард Кейзердің шығармалары құрады. Бастапқыда Гамбургте қойылған опералардың барлығы діни тақырыпта болды, бұл пиетизм ағымының шіркеу басшыларының театрды аморальды деп сынауына жол бермеу үшін жасалды. Алайда Кейзер және Иоганн Маттесон сияқты композиторлар тақырыптар ауқымын кеңейтіп, тарихи және мифологиялық сюжеттерді де қосты. Кейзер шетелдік опера дәстүрлерін пайдаланды, мысалы, француздық Лулли дәстүрінің үлгісімен билерді қосты. Оның операларындағы речитатив әрқашан неміс тілінде болды, осылайша көрермендер сюжетті түсіне алды, бірақ 1703 жылдан бастап «Клавдий» операсында итальян тілінде арияларды енгізе бастады, бұл әншілерге виртуоздығын көрсетуге мүмкіндік берді. Гамбург стилінің ерекшелігі – эклектизмі. Телеманның 1726 жылғы «Орфей» операсында атақты Гендель операларынан алынған итальян тіліндегі ариялар мен Луллидің сөздеріне жазылған француз тіліндегі хорлар бар. Гамбург операсында комедиялық кейіпкерлер де кездеседі (Кейзердің 1707 жылғы «Карнавал фон Венедиг» операсында олар жергілікті төменгі саксон диалектісінде сөйлейді), бұл Метастазио анықтаған опера сериясының жоғары стильдік бағытына кері келді. Дегенмен, болашақ итальян операсына тиесілі болды. Сол дәуірдегі ең танымал неміс опера композиторы Гендель мансабының басында Гамбург үшін төрт опера жазды, бірақ көп ұзамай Италия мен Англияда опера сериясын жазуға көшті. 1738 жылы Theater am Gänsemarkt банкротқа ұшырады және келесі онжылдықтарда неміс тіліндегі операның дамуы төмендеді. Германиядағы басқа ерте опера театрларының қатарында 1701 жылы Лейпцигтегі Oper am Brühl және Наумбургтегі Opernhaus vorm Salztor бар. Екеуі де қалалардағы сауда жәрмеңкелерінде өнер көрсетіп, неміс және итальян операларын, сондай-ақ олардың қосындысын ұсынды. Лейпцигтегі театр Лейпциг қаласының қаржыландыруымен жұмыс істесе, Наумбургтегі театрды Саксен герцогы Мориц Вильгельм бастап, қолдады, бірақ ол қоғамдық қойылымдар ұйымдастырды.

Opera seria, Singspiel, мелодрама, ертедегі маңызды неміс операсы

Ол кездегі басқа да жетекші неміс композиторлары Гендельдің үлгісімен жүруге бейім болды. Мұның себебі, түрлі неміс мемлекеттерінің сарайлары итальян тіліндегі операны жоғары бағалағандықтан болды. 1730 жылы опера сериясының басты жақтаушысы, итальяндық либретто авторы Метастазио Венада императорлық ақын қызметіне орналасып, тұрақтанды. Иоганн Адольф Хассе Дрездендегі Саксония курфюрстінің сарайы үшін итальян тілінде опералар жазды. Хассе, сондай-ақ Карл Генрих Граун да Берлиндегі Ұлы Фридрихтің сарайына опералар жазды. 1755 жылы тұңғыш рет қойылған Граунның «Монтезума» операсының либреттосын өзі патша жазған. 1770-ші жылдардың ортасына дейін аристократтардың қолдауынан айырылған неміс операсы, өмір сүру үшін жалпы халыққа жүгінуге мәжбүр болды. Осыдан театр труппалары қаладан қалаға гастрольдік сапарлар жасауға көшті. «Сингшпиль» неміс операсының ең танымал түріне айналды, әсіресе композитор Иоганн Адам Хиллердің жетекшілігімен. Хиллердің 1766 жылы «Die verwandelten Weiber» әнұранын жаңаша өңдеуі жанр тарихындағы маңызды оқиға болды, бірақ оның ең танымал туындысы «Die Jagd» (1770) болды. Бұл «Сингшпильдер» – сөйлеу диалогы мен ән араластырылған комедиялар, оларға Англиядағы балладалық опера мен Франциядағы опера-комик сияқты ұқсас жанрлар ықпал еткен. Көбінесе сезімтал сюжеттері мен өте қарапайым музыкасымен ерекшеленетін «Сингшпильдер», көркемдік тұрғыдан заманауи опера серияларына жете алмады. 1770-ші жылдар неміс тіліндегі опера тарихындағы маңызды онжылдық болды. Абель Сейлердің театр труппасы неміс тіліндегі операның негізін қалады, ал Сейлер Хиллер, Георг Бенда, Антон Швайцер және басқа композиторлардың операларына тапсырыс берді. Неміс операсының маңызды туындысы Антон Швайцердің «Альцеста» операсы болды, либреттосын Виланд жазды және Сейлер тапсырыс берді, ол 1773 жылы Веймарда тұңғыш рет қойылды. Эрнст Кристоф Дресслер «Альцестаны» «неміс операсының үлгісі» деп атады және оны алғашқы маңызды неміс операсы деп сипаттады. 1770-ші жылдары Георг Бенда сияқты композиторлар операға мүмкін балама ретінде қарастырылған музыкалық театр түрі – мелодрамамен тәжірибе жасауды бастады. Неміс тілді Еуропадағы театр труппаларында танымал болған ерте мелодрамаларға Бенданың «Ариадна на Наксосе» және «Медея» (екеуі де 1775 жылы тұңғыш рет қойылды) кірді. Ұзақ уақыттан кейін неміс операларының өсіп келе жатқан репертуарына басқа да маңызды үлестер енгізілді. Олардың қатарында Гюнтер фон Шварцбург операсы бар, ол композитор Игнац Холцбауэр мен либретто авторы Антон Клейннің 1777 жылы тұңғыш рет қойылған, неміс тарихынан алынған тақырыбымен ерекшеленеді. André Ernest Modeste Grétry сияқты композиторлардың итальян және француз тіліндегі бастапқы операларының саны көбейіп, неміс тілінде орындауға бейімделді. Онжылдықтың соңында неміс операсы Орталық Еуропаның барлық аймақтарында естілуде, бұл Мангейм мен Венада құрылған Nationaltheater-лердің қолдауының арқасында мүмкін болды, олар репертуарды одан әрі дамытты. Жоғарыда аталғандармен қатар, 1770 және 1780 жылдары неміс тіліндегі операның көрнекті композиторлары Иоганн Андре, Карл Диттерс фон Диттерсдорф, Кристиан Готлоб Нифе, Игнац Умлауф және Эрнст Вильгельм Вольф болды. Германияның сахналарында сәтті қойылған «Der Doktor und Apotheker» сияқты туындыларының арқасында Диттерс 1780-ші жылдардың ортасы мен 1790-шы жылдардың ортасы аралығында неміс операсының ерекше табысты композиторы болды.

Моцарттың "Сингшпиль"

18 ғасырдың соңында неміс опералық дәстүрін түбінен өзгертетін композитор пайда болды: Вольфганг Амадей Моцарт. Алғашқы классикалық кезеңнің көрнекті тұлғасы Кристоф Виллибальд Глюк болды, бірақ оның жаңашылдық реформалары неміс репертуарына емес, итальяндық және француз операсына бағытталған. 1778 жылы император Иосиф II Венадағы Бургтеатрда неміс тіліндегі опера труппасын, Ұлттық Сингшпильді құру арқылы бұл жағдайды өзгертуге тырысты. Эксперимент ұзаққа созылмады, труппа 1783 жылы таратылды, алайда, өткен жылы жас Моцарттың "Серальдан құтқару" операсы үлкен жетістікке ие болды. Гете бұл шығарманың сапасын бірден танып, "бізді әсерге түсірді" деді. Келесі жылдары Венада неміс тілінде опера қоятын коммерциялық театрлар ашылды. Импресарио Эммануэль Шиканедер қала шетіндегі Theater auf der Wieden театрымен ерекше табысқа жетті. 1791 жылы Моцарт оның либреттосының бірі – "Сақыллы флейта" операсын жазды. Ол Венцель Мюллердің және басқа да танымал вендік сиқырлы опералар (Заубероперн) аясында пайда болғанмен, Моцарттың сингспиелі ерекше болды. Дәстүрлі әзіл-қалжың элементтері сақталғанмен, Моцарт жаңа бір мәнділік қосты, әсіресе Сарастро мен оның дін қызметкерлеріне арналған музыкада. "Сақыллы флейта" "Серальдан құтқару" операсынан да гөрі болашақ неміс операсының жолын көрсетті, сондай-ақ кейінгі зерттеушілердің пікірінше, оның маңызы зор болды.