Кіріспе

1869 жылы Рихард Вагнердің "Райн алтыны" (Das Rheingold), WWV 86A операсы, Рихард Вагнердің "Нибелунг сақинасы" (Der Ring des Nibelungen) атты төрт эпикалық музыкалық драмасының біріншісі. Ол 1869 жылдың 22 қыркүйегінде Мюнхендегі Ұлттық театр сахнасында жеке опера ретінде қойылды, ал 1876 жылдың 13 тамызында Байройттегі Фестшпильхауста "Сақина" циклының бөлігі ретінде алғаш рет орындалды. Вагнер "Райн алтыны" либреттосын кері тәртіппен жазды, сондықтан бұл мәтін соңғы жазылған туынды болды; алайда, ол музыкаға бірінші болып жазылды. Партитурасы 1854 жылы аяқталды, бірақ Вагнер оның орындалуына бүкіл цикл біткенге дейін рұқсат бермеді; ол 1874 жылға дейін үзіліспен осы музыкамен жұмыс істеді. 1869 жылы Мюнхенде "Райн алтынының" тұсаукесері Вагнердің тілегіне қайшы, оның меценаты Бавария королі Людвиг II-нің бұйрығымен сахналанды. 1876 жылы Байройттегі премьерадан кейін "Сақина" циклы әлемдік репертуарға енгізіліп, барлық ірі опера театрларында қойылды және сол күйінде танымал болды. 1851 жылғы "Опера және драма" атты эссесінде Вагнер музыкалық драманың құрылысының жаңа принциптерін ұсынды, оған сәйкес операның дәстүрлі формалары (ариялар, ансамбльдер, хорлар) жобаланбады. Музыка сөздерге қосымша ғана емес, мәтінді эмоционалды түрде түсіндіріп, туындының артындағы сезімдер мен көңіл-күйді көрсетеді, сондай-ақ адамдарды, идеяларды және жағдайларды бейнелеу үшін қайта оралатын лейтмотивтер жүйесін пайдаланады. "Райн алтыны" Вагнердің осы принциптерді қабылдаған тұңғыш туындысы болды және оған ең қатаң ұстанды, бірақ кейбір ерекшеліктер болды – Рейн қыздары көбінесе ансамбльде ән айтады. Циклдың "алдын ала кеш" ретінде "Райн алтыны" циклдың негізгі драмаларын қозғайтын оқиғаларға кіріспе жасайды. Ол Альберихтің махаббаттан бас тартып, Рейн алтынын ұрлағанын, алтыннан құдіретті сақина жасағанын және Нибелунгтерді құлдыққа түсіргенін, Воттанның алтын мен сақинаны алып, Вальхалланы салған алыптарға қарызын төлегенін, Альберихтің сақина мен оның иелеріне арнаған қарғысын, Эрданың Воттанға сақинадан бас тарту туралы ескертуін, Воттан сақинаны алыптарға бергеннен кейін қарғыстың күшінің алғашқы көрінісін және құдайлардың Вальхаллаға кіруін, олардың апаттың көлеңкесінде қалуын баяндайды.

Негізгі мәліметтер

1848 жылы сәуірде «Лоэнгрин» операсын аяқтаған Рихард Вагнер келесі тақырыбы ретінде герман мифологиясының аңызға толы батыры Зигфридті таңдады. Сол жылдың қазан айында ол «Зигфридтің өлімі» үшін прозалық жоспар жасады, оны келесі айларда толық либреттоға жетілдірді. Дрезденнен қашып, Швейцарияға көшіп келгеннен кейін, ол «Зигфрид» жобасын дамытуды және кеңейтуді жалғастырды, сонда оның мақсаттары үшін бір шығарма жеткіліксіз екенін түсінді. Оның кеңейтілген жоспарында «Зигфридтің өлімі» – бұл оның көздерінен және қиялынан алынған мифтер желісін қамтитын музыкалық драмалардың шешімі болмақ, олардың әрқайсысы оқиғаның бір кезеңін баяндайды. 1851 жылы ол «Достарымға хабарлама» атты эссесінде өзінің мақсатын былай түсіндірді: «Мен мифті үш толық драмада, ал оның алдында ұзақ прелюдия (Vorspiel) қоюды ұсынамын». Оның сөзіне сәйкес, бұл драмалардың әрқайсысы жеке-жеке тұрған толық шығарма болар еді, бірақ олар жеке қойылмайтын болады. «Болашақта арнайы ұйымдастырылған фестивальде мен осы үш драманы прелюдиясымен бірге үш күннің ішінде және бір кешке дейін қоюды жоспарлап отырмын». Осы жоспарға сәйкес, бастапқы нұсқасынан көп өзгерткен «Зигфридтің өлімі» ақырында «Гөттердаммерунг» (Құдайлардың суынуы) атанды. Оған дейін Зигфридтің жастық шағы туралы әңгіме, кейін «Зигфрид» деп аталған «Жас Зигфрид» келді, ал оған дейін «Валькирия» (Die Walküre) болды. Соңында Вагнер осы үш шығармаға «Райнгольд» деп аталатын прологты қосты.

Жаңа Байройт және тәжірибе

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тоқтатылған Байройт фестивалі 1951 жылы Зигфридтің ұлы Виланд Вагнер басшылығымен қайта жаңғырды. Ол алғашқы «Жаңа Байройт» стиліндегі «Сақина» циклын ұсынды, бұл бұрынғы Байройт сахнасындағының бәріне керісінше болды. Сәндеме, костюмдер және дәстүрлі қимылдар толығымен жойылды да, олардың орнына жарық эффектілерімен көрініс немесе көңіл-күйдің өзгеруін көрсететін қарапайым диск келді. «Жаңа Байройт» стилі 1970 жылға дейін «Рейн алтыны» және «Сақина» қойылымдарының көп бөлігінде үстемдік құрды. Содан кейін оның қаталдығына наразылық білдіріліп, жаңа тәсілдер пайда болды. 1976 жылы Патрис Шеро режиссерлік еткен Байройт фестивалінің 100 жылдық мерейтойына арналған «Сақина» қойылымы Вагнердің сахналық қойылымдары тарихындағы маңызды оқиға болды: «Шероның тетралогияны демифологизациялауы жұмыстың антигероялық көзқарасын білдірді. Оның оқиғаны индустрияландырылған қоғамда бейнелеуі, сондай-ақ кейде 20 ғасырға тән костюмдер мен реквизиттерді пайдалануы Вагнер заманы мен біздің заманымыздың арасындағы байланысты көрсетеді». Бұл қойылымның көптеген ерекшеліктері қызу пікірталас тудырды: «Рейн алтынының» ашылуында алтын сақталатын алып гидроэлектр стансасы көрсетілді, оны Споттс сөздерімен айтқанда, «үш құмар қыз» ретінде бейнеленген Рейн қыздары күзетіп тұрды. Ол «бұл оқиғадан ешкім толыққанды жазыла алмады» деді. The Observer газетінің сыншысы: «Мен театрда «Рейн алтынына» көрсетілгендей ашулы наразылықты ешқашан көрген емеспін» деді. Бірақ ақырында бұл қарсылық жеңілді, 1980 жылы қойылымның соңғы көрсетілісінен кейін 90 минутқа созылған ыстық шапалақтар естілді.

1980-жылдардан кейінгі

Иконоталаушы жүз жылдық «Сақина»дан кейін 20-шы ғасырдың соңы мен 21-ші ғасырдың басында Байройт және басқа жерлерде көптеген түпнұсқалық интерпретациялар жасалды. 1988 жылғы фестиваль Гарри Купфердің «Рейн алтыны» ромасының еңкейтілген түсіндіруімен ашылды, онда Вотан және басқа құдайлар мафиози көзілдірігіндегі бандиттер ретінде бейнеленді. Споттс бұл толық «Сақинаның» «өкіметке құмарлардың қалай алдап, жалған айтып, зорлық көрсетіп, қорқытып, өлтіріп, өздеріне қалаулысын алуға тырысатынының мысалы» екенін айтады. Август Эвердингтің «Чикаго Рейн алтыны» (төрт жылдан кейін толық «Сақина» циклының бір бөлігіне айналады) романында Рейн қыздары қанаттарынан иілгіш арқандарға бекітілді, олар көрермендерге көрінетіндей ауада еркін қозғалуға мүмкіндік берді, ал әншілер сахнадан тыс орындалған әндермен синхронды болу үшін ерін синхрондауын қолданды. Эдвард Ротштейн «The New York Times» газетінде жазған мақаласында бұл қойылымды «құрылғылар мен фантазиялармен тығырылған жұмбақ» деп тапты, ол кейінірек операларда ашылатын визуалды мотивтер деп ойлады. Кейт Уорнердің 2004 жылғы Ковент-Гарден үшін жасаған қойылымы, Барри Миллингтонның талдауынша, «деистік әлемнен адамдар басқаратын әлемге ауысуды» бейнеледі. Ғылыми прогрестің қауіптері үшінші «Рейн алтыны» сахнасында көрсетілді, онда Нибельгейм медициналық қорқыныш камерасы ретінде бейнеленді, ол тірі кезінде жануарларға жасалған тәжірибелерге және «айтуға келмейтін» генетикалық эксперименттерге толы болды. 1980-ші жылдардың соңынан бастап «Сақина» циклінің еңкейтілген интерпретацияларына қарсы толқын туды, нәтижесінде дәстүрлі стильдегі бірнеше жаңа қойылымдар пайда болды. Отто Шенктің «Рейн алтыны» қойылымы, алғаш рет 1987 жылы Нью-Йорк Метте көрсетілді және екі жылдан кейін оның толық «Сақина» циклына кіріспе болды, «The New York Times» газетінде «жағымды ескі стильде» және «көптеген Вагнершілер үшін жеңілдік» деп сипатталды.

Музыка

"Рейн алтыны" Вагнердің опера және драма принциптеріне сәйкес драмалық музыка жазуға жасаған алғашқы тынысы болды, сондықтан партитурада ариялар, ансамбльдер мен хорлар түріндегі дәстүрлі опералық "нөмірлер" көбінесе кездеспейді. Оркестр дауыстарға ғана сүйемелдемей, олармен тең құқықта драманы ілгерітетін бірлескен күш болып табылады. Барри Миллингтонның талдауына сәйкес, "Рейн алтыны" Вагнердің опера және драма принциптерін ең таза қолдануын көрсетеді – бұл кейіннен өзгерткен қатаң көзқарас. Тіпті "Рейн алтынында" да, Джейкобс көрсеткендей, Вагнер драмалық жағдайға қарай икемділік танытты; аталған шығармада Рейн қыздары бас тартылған ансамбльдерде әндейді, сондай-ақ кейіпкерлер жалпы ағыннан музыкалық жағынан тәуелсіз көрінетін әуендерді орындайтын бірнеше мысал бар. Музыка үздірілмей жалғасады, ал аспаптық интермедиялар төрт жекелеген сахнаның оқиғаларын байланыстырады.

Кіріспе

Das Rheingold прелюдиясы E мажордағы ұзартылған (136 такт) аккордтан тұрады, ол сегіз қос бас аспаптың ең төменгі регистрінде дерлік естілмейтіндей басталады. Фаготтар B нотасын қосады, ал хорндар "Табиғат" мотивін жариялап, өрмелеу арпеджиомен кіргенде аккорд одан әрі әшекейленеді, бұл E негізіндегі гармониялық қатардың төменгі гармоникаларын көрсетеді. Бұл оркестрде одан әрі дамытылады; төменгі регистрдегі аспаптар прелюдияның барлық уақытында E нотасын сақтайды, ал аккорд оркестрмен күшейтіледі. "Рейн" мотиві пайда болады, Осборн оны "өзеннің тыныш, сұлу ағысы" деп сипаттайды. Композитор Роберт Эриксон прелюдияны дрон музыкасы деп атайды – "концерттік репертуардағы жалғыз танымал дрон туындысы". Миллингтон ұзартылған аккордтың Рейннің тереңдігін ғана емес, "әлемнің тууы, жаратылыстың өзі" екенін ұсынады.

Бірінші көрініс

Алдын ала айтыс өзінің биік нүктесіне жеткенде, перде көтеріледі және тональдік жүйе А-ға өтеді, осы кезде Воглинде «суларға сәлем» әнін орындайды. Бұл қысқа, әуенді бөлімнің алғашқы екі және соңғы екі нотасы төмен қарайтын музыкалық қадамды құрайды, ол опера бойында түрлі нұсқаларда қайталанып, Рейн қыздарының әдемілігін, алтынға деген қуанышын, ал кіші тональдік жүйеде Альберихтің қыздардан бас тартуына байланысты қайғысын және Нибелунгтерді құлдыққа салуын көрсетеді. Холман айтқандай, алтынның алғашқы пайда болуы төмен регистрдегі тұмылдырылған горн үнімен белгіленеді, ол толқынды ішек аспаптарының шуағымен бірге «өңделмеген күйдегі Рейн алтынының жарқыраған, таза әдемілігін» көрсетеді. Сақина мотиві алғаш рет ағаш аспаптарында пайда болады, осы кезде Велгунде алтыннан жасалған сақина иесіне әлемнің байлығын жеңу күшін беретінін ашады. Осыдан кейін, кейде «бас тарту» мотиві деп аталатын нәрсе келеді, онда Воглинде мұндай сақина жасау үшін иесі алдымен махаббаттан бас тартуы керек деп әндейді. Шатасу туындайды, өйткені осы мотив Сақина циклында махаббатты қабылдау үшін, бас тарту үшін емес, кейінірек қолданылады; Роджер Скрутон бұл мотивті «экзистенциалдық таңдау» деп атауды ұсынады. Альберих махаббатқа қарғыс айтып, алтынды тартып алып, Рейн қыздарының үмітсіздікпен айқайлаған дауыстарымен кетіп қалады.

Екінші көрініс

Бірінші интермедия кезінде Сақина мотиві көп бөлімді және жиі қайталанатын "Валгалла" музыкасына айналады – құдайлардың ұлылығын және Вотанның құдіретін көрсететін төрт өзара байланысқан мотив. Екінші көрініс жаңадан салынған қамалдың көз алдындағы тау басында басталады, онда Фрика мен Вотан Вотанның алыптармен жасасқан шарты туралы пікір таластырады. Бұл дуэт Фриканың "Махаббатқа құштарлық" мотивімен сипатталады, онда ол Вотанды қанағаттандырып, оның адалсыздықтарын тоқтату үшін үй тілейді. Фреяның қиын жағдайдағы кірісі "Махаббат" мотивімен бейнеленеді, бұл фрагмент Сақина циклы дами келе қайталанып, өркендейді. Алыптардың кірісі олардың қарапайым табиғатын және күшін көрсететін, қатты, дірілдейтін музыкамен белгіленеді. Скрутонның сөзіне сәйкес, "таңғаларлық сұлулыққа" ие "Алтын алмалар" мотивін Фейнер құдайларға Фреяны жоғалту олардың жастығы мен күшін жоғалтуды еске салады; кейін Логе оны Фрейяның алыптармен кеткеннен кейін құдайларды әлсіздігі үшін мазақтап пайдаланады. "Найза" мотиві, жылдам төмендейтін гамма, Вотанның билігінің моральдық негізін және оған жазылған келісімдердің қасиеттілігін көрсетеді. Логе алғаш орындаған "Әйелдің құндылығы" деп аталатын бес төмендейтін нотадан тұратын фраза Холманмен бүкіл Сақина циклының ең кең таралған және әсерлі мотивтерінің бірі деп сипатталады – ол цикл бойына мотивтің 43 рет кездесетінін тізімдейді. "Рейн алтынында" Вотан, Фрох, Альберих, Фасольт және Эрда сияқты көптеген Сақина кейіпкерлері осы фразаны айтады немесе оркестрде оған сілтеме жасалады.

Үшінші көрініс

Вотан мен Логедің Нибельхаймге түсуі екінші интермедияда музыкалық түрде бейнеленеді, ол "бас тарту" және "найза" мотивтерімен басталады, бірақ тез арада Нибелунг мотивінің B тонындағы 9/8 ырғағымен жабылады, бұл Логедің 2-ші көріністегі монологында қысқаша көрініс берген. Интермедияның кульминациялық нүктесінде бұл ырғақ он сегіз балғада қайталанады. Бұл мотив кейін Нибелунгтерді ғана емес, сонымен қатар олардың шексіз қайғыға толы құлдықта болуын бейнелеу үшін қолданылады. Альберих пен Мим арасындағы көріністің басында жұмсақ, құпия "Тарнхелм" мотиві өшірілген горндарда естіледі; кейін ол Логедің тілегі бойынша Альберих Тарнхелмді алып жыланға айналдырғанда "жылан" мотивімен біріктіріледі. Альберихтің тұтқындалуынан кейін тау басына оралу Альберихтің қайғысы, сақина, бас тарту және Нибелунгтердің құлдықта болуы сияқты бірнеше мотивтерге сілтеме жасайды.

Төртінші көрініс

Вотан тұтқынға алынған Альберихтен сақинаны тартып алғаннан кейін, жұлдыздың азапты, өзін-өзі аяу монологы ("Енді мен бос па?") Скрутонның талдауына сәйкес, "Кіріспе" мотивін "опералық репертуарға енген ең қауіпті музыкалық идеялардың бірі" деп жариялаумен аяқталады: "Ол жартылай кемітілген аккорд арқылы көтеріледі, содан кейін октава арқылы төмендеп, C мажорлық триадасына тоқталады, төменгі регистрдегі кларнеттер F-диезді тимпани педалінің үстінде". Бұл мотив цикл бойы қайталанады; оны осы сахнада кейінірек естілеміз, Фафнер сақина үшін Фазольтты өлтіргенде. Тыныш, көтеріліп бара жатқан гармониялар құдайлар мен алыптардың қайта жиналуын көрсетеді. Вотанның сақинадан айырылуға қарсылығы туралы келесі дау Эрданың пайда болуымен аяқталады; оның мотиві – прелюдиядағы "Табиғат" мотивінің минорлық вариациясы. Оның ескертуінен кейін ол "Қиямет" мотивімен кетеді, бұл Эрданың кірісінің инверсиясы, "Әйелдің құндылығын" еске түсіреді. Сцена мотивтердің жылдам тізбегімен аяқталады: "Доннердің шақыруы", мүйіздің фанфары, ол найзағайды шақырады; Фроның "Көпір-жұлдызы", құдайларға Валгаллаға жол ашады; "Қылыш" мотиві, C мажорлық арпеджио, кейінірек "Сақима" операларында маңызды болатын, және "Ринемайдс аңысы", ол бұрын қыздардың алтынға деген қуанышын білдірген құлау сатысынан дамыған. Скрутон бұл аңы туралы былай деп жазады: "Дегенмен, тереңде әрдайым Рейн қыздарының аңы естіледі, саналы ерікпен басып алынған табиғи тәртіп туралы ән салады. Бұл аңы біздің есімізде жоқ, өйткені біз жеке тұлға, тәуелсіздік және бостандыққа қарай жол іздейміз". Бұл операда естілетін соңғы дауыстар, "көңілдерімізді кенеттен сағынышпен тесіп, сүйектерімізді ностальгиялық құштарлықпен ерітеді", құдайлар "бос жеңіске қарай, өздерінің құлауына бет бұрып" Валгаллаға кіргенде, "Валгалла", "Көпір-жұлдызы" және "Қылыш" сияқты бірнеше мотивтерден тұратын күрделі оркестрлік қорытындымен аяқталады.

Саналы бағалау

Кейде тәуелсіз орындалса да, Das Rheingold жалпы алғанда «Сақина» циклінің құрылымынан тыс деп саналмайды. Алайда, Миллингтон атап өткендей, бұл өз алдына маңызды туынды және тетралогиядағы басқа шығармаларға ортақ емес бірнеше ерекшеліктері бар. Ол салыстырмалы түрде қысқа, үздіксіз музыкамен; интерлюдиялар немесе үзілістер жоқ. Арнольд Уитталдың байқауы бойынша, оқиға салыстырмалы түрде жылдам дамиды, «кешіктіретін түсіндірмелерге» – болып жатқан оқиғаның мәнін ашып беру үшін жасалатын үзілістерге – кедергі келтірмейді, бұл кейінгі, әлдеқайда ұзақ туындыларда жиі кездеседі. Оның дәстүрлі опералық құралдарының (ариялар, хорлар, ансамбльдер) болмауы оқиғаның қарқынды дамуына мүмкіндік береді. Негізгі оқиғаларға кіріспе ретінде жазылғандықтан, Das Rheingold өзіндік қорытындыға келмейді, кейін ашылатын көптеген мәселелерді қалдырады; Джейкобстың айтуынша, оның міндеті – «қорытынды шығару емес, түсіндіру». Оның кейіпкерлерінің көпшілігі адамдық сезімдерді көрсететіні сондықтан, бір жазушының пікірінше, ол «алысқан ертегіге қарағанда, қазіргі заманғы драмаға» көбірек ұқсайды. Дегенмен, Филип Кенникотт The Washington Post газетінде жазған мақаласында оны «отбасылық жанжалдары, кең көлемді суреттемесі және Вагнердің мифтік және адамдық арасында толыққанды тепе-теңдік таба алмайтын, ерекше гибридтік әлемін құруымен сүйіп кетуге ең қиын» деп сипаттады. Кейбір болжамдар сынға алынып немесе жоққа шығарылады; Джон Луис Гетани 2006 жылғы эссесінде Логе тұрғысынан қарағанда, құдайлар Нибелунгтардан гөрі әлдеқайда кінәлі екенін, ал Воттан, құдайлардың билеушісі ретіндегі беделіне қарамастан, «Алберихтің тіпті армандағаннан да көп жамандық жасайды» деп жазады.

Жазу

Дас Рейнгольдтың 1937 жылдан бастап Бейройт пен басқа жерлерде тікелей орындалыстары жазылған, бірақ олар көп жылдар бойы жарияланбады. Алғашқы студиялық жазба және коммерциялық түрде шығарылған тұңғыш жазба – Георг Солтидің 1958 жылғы Decca нұсқасы, ол 1958–1966 жылдардағы толық Ring циклының бір бөлігі болды және жазылған операның жаңа дәуірінің басталуын қадағалады. Одан бері Дас Рейнгольд циклдың құрамында көптеген рет жазылды, және жаңа нұсқалары үнемі шығып тұрады.