Рихард Вагнердің «Тристан мен Изольда» операсы

Кіріспе

Рихард Вагнердің операсы «Тристан және Изольда» (Tristan und Isolde), WWV 90 – Рихард Вагнердің неміс тіліндегі либреттосына арналған үш актілі опера, негізінен Готфрид фон Страсбургтің 12 ғасырдағы «Тристан мен Изольда» романынан алынған. Ол 1857 және 1859 жылдар аралығында жазылып, 1865 жылғы 10 маусымда Мюнхендегі Königliches Hoftheater und Nationaltheater театрында Ханс фон Бюловтың дирижерлігімен тұңғыш рет қойылды. Вагнер бұл туындыны опера деп атамай, «eine Handlung» (сөзбе-сөз – драма, сюжет немесе оқиға) деп атады. Вагнердің «Тристан және Изольда» операсын жазуына Артур Шопенгауэрдің философиясы (әсіресе «Еркік және бейне ретінде әлем») және Вагнердің Матильда Весендонкпен болған қарым-қатынасы ықпал етті. Опералық репертуардың ең биік шыңы саналатын «Тристан» Вагнердің хроматизмді, тоналды екіұштылықты, оркестрлік бояуды және гармониялық кернеуді бұрын-соңды болмаған деңгейде қолдануымен ерекшеленеді. Опера батыс классикалық композиторларына зор әсер етіп, Антон Брукнер, Густав Малер, Рихард Штраус, Альбан Берг, Арнольд Шенберг және Бенджамин Бриттен сияқты композиторларға тікелей шабыт сыйлады. Клод Дебюсси, Морис Равел және Игорь Стравинский сияқты композиторлар Вагнердің музыкалық мұрасына қарама-қарсы стильдерін қалыптастырды. Көптеген музыка зерттеушілері «Тристанды» дәстүрлі гармония мен тоналдылықтан қашықтаудың маңызды кезеңі деп санайды және ол 20 ғасыр классикалық музыкасының дамуына негіз салды деп есептейді. Вагнердің либретто стилі мен музыкасы 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы символистік ақындарға терең ықпал етті. Операның қолжазбасы Рихард Вагнер қорында сақтаулы.

Премьера

Тристан мен Изольда операсын сахнаға қою қиындық тудырды, сондықтан Вагнер оны қою мүмкіндіктерін әртүрлі жерлерде қарастырды. 1857 жылы Бразилия императоры Педро II-нің өкілі Вагнерді Рио-де-Жанейрода (Императорлық опера тілі – итальян тілі) операларын қоюға шақырды. Вагнер Листке Рио-де-Жанейроға қоныстануды ойластырып жатқанын және осы қалаға Тристанның премьерасын өткізу құрметі берілетінін айтты. Вагнер императорға өзінің бұрынғы операларының таңдалған нұсқаларын жолдап, қызығушылығын білдірді, бірақ жоспар іске аспады. Содан кейін оның ойы 19 ғасырдың ортасында опера өнерінің орталығы болған Парижге ауысты. Бірақ Париж операсындағы «Таннхойзердің» сәтсіз сахналанғаннан кейін Вагнер 1861 жылы осы туынды Карлсруэ операсына ұсынды. Вагнер Венадағы императорлық опера театрына болашақ қойылымға әншілерді сынау үшін барғанда, театр басшылығы операны сол жерде қоюды ұсынды. Алғашқыда Тристан рөліне тенор Алоис Андер шақырылған, бірақ ол рөлді үйренуге қабілетсіз болды. Операны Дрезден, Веймар және Прагада сахналау әрекеттері де сәтсіз аяқталды. 1862 мен 1864 жылдар аралығында 70-тен астам репетиция өткізілгеніне қарамастан, «Тристан мен Изольданы» Венада қою мүмкін болмады, соның салдарынан опера орындалуы қиын туынды ретінде танылды. Бавария королі Людвиг II Вагнердің қамқоршысы болғаннан кейін ғана (ол композиторға жан-жақты көмек көрсетті және оның өнер жолына қолдау берді) «Тристан мен Изольданың» премьерасын қоюға қажетті қаражат табылды. Вагнердің әйелі Козима фон Бюловпен қарым-қатынасы болғанына қарамастан, Ханс фон Бюлов Мюнхендегі Ұлттық театрда қойылымды жүргізуге таңдалды. Дегенмен, 1865 жылғы 15 мамырда жоспарланған премьера «Изольда» рөлін ойнаған Малвина Шнор фон Карольсфельд дауысынан айырылғандықтан кейінге шегерілді. Ақыры, туындының премьерасы 1865 жылғы 10 маусымда өтті. 1865 жылғы 21 шілдеде Людвиг рөлді тек төрт рет орындағаннан кейін күрт қайтыс болды, бұл оның Тристан рөлін орындауға кеткен күш-жігер салдарынан қаза тапқаны туралы болжамдарға әкелді. (Тристан рөлін орындаудың қиындығы дирижерлер Феликс Моттлді 1911 жылы және Йозеф Кейлбертті 1968 жылы де өлтірді. Екеуі де операның екінші актісін дирижерлік етіп тұрғанда құлап қайтыс болды.) Малвина күйеуінің өліміне байланысты үлкен қайғыға батты және одан кейін 38 жыл өмір сүрсе де, тағы ешқашан ән айтпады. Кейбір жылдар бойы осы рөлдерді Генрих Фогль мен Тереза Фогль ғана орындады.

Tristan und Isolde proved to be a difficult opera to stage, and Wagner considered various possibilities for the venue. In 1857 he was invited by a representative of Pedro II, Emperor of Brazil, to stage his operas in Rio de Janeiro (in Italian, the language of the Imperial Opera); he told Liszt he was considering settling in Rio, and that that city would be given the honour of premiering Tristan. Wagner sent the Emperor bound copies of his earlier operas in expression of his interest, but nothing more came of the plan. His thoughts then turned to Paris, the centre of the operatic world in the middle of the 19th century. However, after a disastrous staging of Tannhäuser at the Paris Opéra, Wagner offered the work to the Karlsruhe opera in 1861. When Wagner visited the Vienna Court Opera to rehearse possible singers for this production, the management at Vienna suggested staging the opera there. Originally, the tenor Alois Ander was employed to sing the part of Tristan, but later proved incapable of learning the role. Parallel attempts to stage the opera in Dresden, Weimar and Prague failed. Despite over 70 rehearsals between 1862 and 1864, Tristan und Isolde was unable to be staged in Vienna, winning the opera a reputation as unperformable. It was only after King Ludwig II of Bavaria became a sponsor of Wagner (he granted the composer a generous stipend and supported Wagner's artistic endeavours in other ways) that enough resources could be found to mount the premiere of Tristan und Isolde. Hans von Bülow was chosen to conduct the production at the Nationaltheater in Munich, despite the fact that Wagner was having an affair with his wife, Cosima von Bülow. Even then, the planned premiere on 15 May 1865 had to be postponed until the Isolde, Malvina Schnorr von Carolsfeld, had recovered from hoarseness. The work finally premiered on 10 June 1865, with Malvina's husband Ludwig partnering her as Tristan. On 21 July 1865, having sung the role only four times, Ludwig died suddenly – prompting speculation that the exertion involved in singing the part of Tristan had killed him. (The stress of performing Tristan has also claimed the lives of conductors Felix Mottl in 1911 and Joseph Keilberth in 1968. Both men died after collapsing while conducting the second act of the opera.) Malvina sank into a deep depression over her husband's death, and never sang again, although she lived for another 38 years. For some years thereafter, the only performers of the roles were another husband–wife team, Heinrich Vogl and Therese Vogl.

Өнер тарихы

"Тристан" операсының келесі қойылымы 1874 жылы Веймарда болды. Вагнердің өзі 1876 жылғы наурыз айында Берлинде "Тристан" операсының тағы бір қойылымын бақылады, бірақ опера оның өлімінен кейін ғана Байройт фестиваліндегі жеке театрында қойылды; оның әйелі Косима Вагнер 1886 жылы осы қойылымды ұйымдастырды, ол кеңінен мақтауға ие болды. Германиядан тыс алғашқы қойылым 1882 жылы Лондонның Дрюри Лейн Корольдік театрында өтті; "Тристан" рөлін Герман Винкельман орындады, ол содан кейін сол жылы Байройтте "Парсифаль" операсының бас рөлін орындады. Оны Ханс Рихтер дирижерлік етті, ол екі жылдан кейін Ковент-Гардендегі алғашқы қойылымды да жүргізді. Винкельман 1883 жылы Венадағы алғашқы "Тристан" орындаушысы болды. Алғашқы американдық қойылым 1886 жылғы желтоқсанда Метрополитен опера театрында Антон Сейдльдің дирижерлігімен өтті.

Романтика музыкасының дамуындағы маңызы

Тристан мен Изольданың партитурасы Батыс музыкасының дамуындағы маңызды кезең ретінде жиі айтылады. Опера бойында Вагнер оркестрлік түстердің, гармонияның және полифонияның керемет диапазонын қолданады, бұл оның бұрынғы операларында сирек кездесетін еркіндікпен жасалады. Туындының алғашқы аккорды, Тристан аккорды, дәстүрлі тональдық гармониядан айырылып, диссонанстық аккордқа қарай өтуде маңызды рөл атқарады:

Опера гармониялық тәжірибені кеңейтуімен танымал; мысалы, маңызды жаңалықтың бірі – тритонды (кеміндегі бес немесе арттырылған төртінші) қамтитын екі тізбекті аккордты жиі пайдалану, олардың екеуі де жеті аккордты азайта бермейді (F–B, 2-ші такт; E–A, 3-ші такт). Тристан мен Изольда музыкалық тоқтата тұруды қолдануымен де ерекшеленеді – композитор тыңдаушыны бірқатар аяқталмаған каденцияларға ұшыратып, музыкалық кернеуді тудыруға арналған тәсіл. Тоқтата тұру – бұл кең таралған композициялық тәсіл (Ренессанстан бұрын қолданылған), бірақ Вагнер бүкіл туынды бойында гармониялық тоқтата тұруды қолданған алғашқы композиторлардың бірі болды. Прелюдияда алғаш рет енгізілген каденциялар III актінің финалына дейін шешілмейді, және опера бойында Вагнер бірнеше рет тыңдаушыларды күтілетін шешімді әдейі кешіктіру үшін ғана кернеулі аккордтар сериясымен музыкалық кульминацияға дайындайды. Бұл техниканың бір мысалы II актідегі махаббат дуэтінің соңында ("Wie sie fassen, wie sie lassen") орын алады, онда Тристан мен Изольда біртіндеп музыкалық кульминацияға жетеді, бірақ күтілетін шешім Курвеналдың ("Rette Dich, Tristan!") диссонанстық араласуымен бұзылады. Кешіктірілген шешім жиі физикалық сексуалдық босануды және суицид арқылы рухани босануды символдайды деп түсіндіріледі – осы каденциялық серияның көптен күткен аяқталуы тек соңғы "Сүйіспеншілік өлімінде" ("Liebestod") келеді, онда музыкалық шешім ("In des Welt Atems wehendem All") Изольданың өлімімен сәйкес келеді. Тристанның тоналдылығы Батыс классикалық музыкасына зор әсер етті. Вагнердің музыкалық түстерді қолдануы кино музыкасының дамуына да ықпал етті. Бернард Херрманның Альфред Хичкоктың "Vertigo" классикалық фильміне жазған музыкасы "Сүйіспеншілік өлімін" еске салады, ең айқын түрде қайта тірілу сахнасында. "Сүйіспеншілік өлімі" Луис Бунюэльдің сюрреалистік фильмі "Алтын ғасырға" енгізілді. Алайда, барлық композиторлар да оңтайлы реакция жасамады: Клод Дебюссидің фортепианолық шығармасы "Голливугтың кек-шоуы" операның басталуын бұрмаланған түрде келтіріп, "үлкен эмоциямен" орындауға нұсқау береді. Дебюсси Вагнердің ықпалында болды және әсіресе Тристанды жақсы көретін. Тристаннан шабыттанған тоналдылық мотивтері Дебюссидің ерте композицияларында жиі кездеседі.

The opera is noted for its numerous expansions of harmonic practice; for instance, one significant innovation is the frequent use of two consecutive chords containing tritones (diminished fifth or augmented fourth), neither of which is a diminished seventh chord (F–B, bar 2; E–A, bar 3). Tristan und Isolde is also notable for its use of harmonic suspension – a device used by a composer to create musical tension by exposing the listener to a series of prolonged unfinished cadences, thereby inspiring a desire and expectation on the part of the listener for musical resolution. While suspension is a common compositional device (in use since before the Renaissance), Wagner was one of the first composers to employ harmonic suspension over the course of an entire work. The cadences first introduced in the prelude are not resolved until the finale of Act III, and, on a number of occasions throughout the opera, Wagner primes the audience for a musical climax with a series of chords building in tension – only to deliberately defer the anticipated resolution. One particular example of this technique occurs at the end of the love duet in Act II ("Wie sie fassen, wie sie lassen ") where Tristan and Isolde gradually build up to a musical climax, only to have the expected resolution destroyed by the dissonant interruption of Kurwenal ("Rette Dich, Tristan!"). The deferred resolution is frequently interpreted as symbolising both physical sexual release and spiritual release via suicide – the long awaited completion of this cadence series arrives only in the final "Liebestod" ("Love Death"), during which the musical resolution (at "In des Welt Atems wehendem All") coincides with the moment of Isolde's death. The tonality of Tristan was to prove immensely influential in western Classical music. Wagner's use of musical colour also influenced the development of film music. Bernard Herrmann's score for Alfred Hitchcock's classic, Vertigo, is heavily reminiscent of the Liebestod, most evidently in the resurrection scene. The Liebestod was incorporated in Luis Buñuel's Surrealist film L'Age d'Or. Not all composers, however, reacted favourably: Claude Debussy's piano piece "Golliwog's Cakewalk" mockingly quotes the opening of the opera in a distorted form, instructing the passage to be played 'avec une grande emotion'. However, Debussy was highly influenced by Wagner and was particularly fond of Tristan. Frequent moments of Tristan inspired tonality mark Debussy's early compositions.

1-ші акті

Марк патшаға уәде етілген Изольда мен оның күңі Брангане Тристанның кемесіне отырғызылып, корольдің Корнуолл жеріне жеткізіледі. Опера жас теңізшінің "жабайы ирланд қызын" ("Westwärts schweift der Blick") әндеген дауысымен ашылады, оны Изольда өзі туралы мазақтау ретінде қабылдайды. Ашуға булып, ол теңіздің көтеріліп, кемені батыруын, өзін және кемедегі барлығын өлтіруін тілейді ("Erwache mir wieder, kühne Gewalt"). Оның жеккөрінісі мен ашуы әсіресе оны Маркеге әкелген рыцарь Тристанға бағытталған, ал Изольда Бранганеді Тристанға оның алдына келуін бұйырды ("Befehlen liess' dem Eigenholde"). Алайда Тристан Бранганедің өтінішіне қарсы шығып, өзінің орны рульде екенін айтады. Оның қолбасшысы Курвенал, Изольданың Тристанға бұйрық беруге құқығы жоқ екенін айтып, Бранганеге Изольданың бұрынғы күйеу жігіті Морольдты Тристан өлтіргенін еске салады ("Herr Morold zog zu Meere her"). Брангане Изольдаға осы оқиғаларды баяндайды, ал Изольда "тарнас және қарғыс" деп аталатын оқиғада оған Морольдтың өлімінен кейін өзін Тантрис деп атаған бейтаныс адаммен қалай кездескенін қайғылы түрде айтады. Тантрис баржада өлімге жарақаттанған күйінде табылды ("von einem Kahn, der klein und arm") және Изольда өзінің емдеу күшін оны сауықтыру үшін қолданды. Алайда, ол Тантристің сауығып келе жатқанын, оның шын мәнінде күйеу жігітін өлтірген Тристан екенін анықтады. Изольда оның алдында бейшара жатқанда, оны өз қылышымен өлтіруге тырысты. Алайда Тристан өзін өлтіретін қылышқа немесе қылышты ұстаған қолға емес, оның көзіне қарады ("Er sah' mir in die Augen"). Оның қарашығы қыздың жүрегін тесіп, оны өлтіре алмады. Тристанға ешқашан қайтып келмеу уәдесімен кетуге рұқсат етілді, бірақ кейіннен ол Изольданы өзінің ағасы Марк патшаға үйлендіру ниетімен қайтып келді. Изольда, Тристанның сатқындығына ашуланып, оның күнәсін өтеу үшін ішуін талап етеді және оның дәрі қорабынан сусын жасауға арналған құтыны шығарады. Брангане оның өлімге әкелетін у екенін көріп, қатты таңғалады. Курвенал әйелдер бөлмесіне ("Auf auf! Ihr Frauen!") және сапар аяқталып келе жатқанын хабарлайды. Изольда Курвеналды ескертеді, егер Тристан оның алдына келіп, оның күнәсін кешіру үшін су ішпесе, ол патшаның алдына келмейді. Тристан келгенде, Изольда оны мінез-құлқы үшін айыптайды және оған өзінің өмірі мен оның әрекеттері оның ар-намысына қалай нұқсан келтіргенін айтады, өйткені ол шайқас алдында Морольдтың қару-жарағына бата берді, сондықтан ол кек алуға ант берді. Тристан алдымен қылышын ұсынады, бірақ Изольда бас тартады; олар күнәларын өтеу үшін ішуі керек. Брангена олардың кешірімін бекітетін дәріні әкеледі; Тристан оны өлтіруі мүмкін екенін біледі, өйткені ол Изольданың сиқырлы күшін біледі ("Wohl kenn' ich Irlands Königin"). Сапардың соңына таяп қалғанда Тристан ішіп қояды да, Изольда ерітіндісінің жартысын өзі үшін алады. Ол дәрі әсерлі болып көрінеді, бірақ өлімнің орнына, ол қажырлы махаббатты әкеледі ("Тристан!" "Изольда!"). Король Марк кемеге жақын арада кіретінін хабарлаған Курвенал олардың қуанышын үзіп тастайды. Изольда Бранганедан қандай ерітінді дайындағанын сұрайды және Брангане, теңізшілер Марк патшаның келуін құттықтаған кезде, ол у емес екенін айтады; керісінше, Изольданы өзінен құтқару үшін махаббат ерітіндісін орнына қойды.

Isolde, promised to King Marke in marriage, and her handmaid, Brangäne, are quartered aboard Tristan's ship being transported to the king's lands in Cornwall. The opera opens with the voice of a young sailor singing of a "wild Irish maid" ("Westwärts schweift der Blick"), which Isolde construes to be a mocking reference to herself. In a furious outburst, she wishes the seas to rise up and sink the ship, killing herself and all on board ("Erwache mir wieder, kühne Gewalt"). Her scorn and rage are directed particularly at Tristan, the knight responsible for taking her to Marke, and Isolde sends Brangäne to command Tristan to appear before her ("Befehlen liess' dem Eigenholde"). Tristan, however, refuses Brangäne's request, claiming that his place is at the helm. His henchman, Kurwenal, answers more brusquely, saying that Isolde is in no position to command Tristan and reminds Brangäne that Isolde's previous fiancé, Morold, was killed by Tristan ("Herr Morold zog zu Meere her"). Brangäne returns to Isolde to relate these events, and Isolde, in what is termed the "narrative and curse", sadly tells her of how, following the death of Morold, she happened upon a stranger who called himself Tantris. Tantris was found mortally wounded in a barge ("von einem Kahn, der klein und arm") and Isolde used her healing powers to restore him to health. She discovered during Tantris' recovery, however, that he was actually Tristan, the murderer of her fiancé. Isolde attempted to kill the man with his own sword as he lay helpless before her. However, Tristan looked not at the sword that would kill him or the hand that wielded the sword, but into her eyes ("Er sah' mir in die Augen"). His gaze pierced her heart and she was unable to slay him. Tristan was allowed to leave with the promise never to come back, but he later returned with the intention of marrying Isolde to his uncle, King Marke. Isolde, furious at Tristan's betrayal, insists that he drink atonement to her, and from her medicine chest produces a vial to make the drink. Brangäne is shocked to see that it is a lethal poison. Kurwenal appears in the women's quarters ("Auf auf! Ihr Frauen!") and announces that the voyage is coming to an end. Isolde warns Kurwenal that she will not appear before the King if Tristan does not come before her as she had previously ordered and drink atonement to her. When Tristan arrives, Isolde reproaches him about his conduct and tells him that he owes her his life and how his actions have undermined her honour, since she blessed Morold's weapons before battle and therefore she swore revenge. Tristan first offers his sword but Isolde refuses; they must drink atonement. Brangäne brings in the potion that will seal their pardon; Tristan knows that it may kill him, since he knows Isolde's magic powers ("Wohl kenn' ich Irlands Königin"). The journey almost at its end, Tristan drinks and Isolde takes half the potion for herself. The potion seems to work, but instead of death, it brings relentless love ("Tristan!" "Isolde!"). Kurwenal, who announces the imminent arrival on board of King Marke, interrupts their rapture. Isolde asks Brangäne which potion she prepared and Brangäne replies, as the sailors hail the arrival of King Marke, that it was not poison; rather, she has substituted a love potion in order to save Isolde from herself.

2-ші акті

Марке патша түнде аң аулау тобын бастап кетеді, Изольда мен Бранганені сарайда жалғыз қалдырады. Олар жанған ошақтың жанында тұрады. Изольда аңшылық мүйіздерінің үнін тыңдап, аң аулау тобының өте алыс кеткенін, ошақты сөндіруге болатынын бірнеше рет ойлайды – бұл Тристанға оған қосылу үшін алдын ала келісілген сигнал ("Nicht Hörnerschall tönt so hold"). Брангане Изольданы ескертеді: патша Маркенің рыцарі Мелот Тристан мен Изольданың бір-біріне деген құмарлық көрінісін байқап, олардың махаббатына күдікпен қарайды ("Ein Einz'ger war's, ich achtet' es wohl"). Бірақ Изольда Мелотты Тристанның ең адал досы деп санайды және құштарлыққа беріліп, отты сөндіреді. Брангане Тристан келгенде күзет үшін қамалдың қабырғасына шығады. Соңғы күні жалғыз қалған ғашықтар, сарайдың шектеулерінен босап, бір-біріне деген құштарлықтарын білдіреді. Тристан күннің жалған, нағыз емес әлемін айыптайды, ол оларды бөліп тұрады дейді. Оның сөзінше, тек түнде ғана олар шын мәнінде бірге бола алады, ал мәңгілікке бірігу үшін өлімнің ұзақ түні керек ("O sink' hernieder, Nacht der Liebe"). Ұзақ уақыт бойы Брангане түннің аяқталып бара жатқанын бірнеше рет ескертеді ("Einsam wachend in der Nacht"), бірақ оның дауысы естілмейді. Күн шығып, Мелот патша Марке мен оның серіктерін Тристан мен Изольданы құшақтасқан күйі табады. Марке жүрегі ауырады, себебі оның жүрегіне екі рет соққы тиеді: еңбек еткені үшін ғана емес, сонымен қатар Мелоттың досы Тристанды Маркеге сатқаны үшін және Изольданың сатқындығы үшін ("Mir – dies? Dies, Tristan – mir?"). Сұраққа жауап бергенде, Тристан патшаға сатқындығының себебін ашып айта алмайтынын түсіндіреді, себебі патшаның оны түсінбейтініне сенімді. Содан кейін ол Изольдаға бұрылады, ол оны тағы да түннің әлеміне еріп жүруге келіседі. Тристан Мелоттың да Изольдаға ғашық болғанын айтады. Мелот пен Тристан арасында төбелес басталады, бірақ шешуші сәтте Тристан қалыңын тастап, Мелотқа өзін жаралауға мүмкіндік береді.

King Marke leads a hunting party out into the night, leaving Isolde and Brangäne alone in the castle, who both stand beside a burning brazier. Isolde, listening to the hunting horns, believes several times that the hunting party is far enough away to warrant the extinguishing of the brazier – the prearranged signal for Tristan to join her ("Nicht Hörnerschall tönt so hold"). Brangäne warns Isolde that Melot, one of King Marke's knights, has seen the amorous looks exchanged between Tristan and Isolde and suspects their passion ("Ein Einz'ger war's, ich achtet' es wohl"). Isolde, however, believes Melot to be Tristan's most loyal friend, and, in a frenzy of desire, extinguishes the flames. Brangäne retires to the ramparts to keep watch as Tristan arrives. The lovers, at last alone and freed from the constraints of courtly life, declare their passion for each other. Tristan decries the realm of daylight which is false, unreal, and keeps them apart. It is only in night, he claims, that they can truly be together and only in the long night of death can they be eternally united ("O sink' hernieder, Nacht der Liebe"). During their long tryst, Brangäne calls a warning several times that the night is ending ("Einsam wachend in der Nacht"), but her cries fall upon deaf ears. The day breaks in on the lovers as Melot leads King Marke and his men to find Tristan and Isolde in each other's arms. Marke is heartbroken, not only because of his nephew's betrayal but also because Melot chose to betray his friend Tristan to Marke and because of Isolde's betrayal as well ("Mir – dies? Dies, Tristan – mir?"). When questioned, Tristan explains that he cannot reveal the reason for his betrayal to the King, as he believes the King wouldn't understand. He then turns to Isolde, who agrees to accompany him once again into the realm of night. Tristan further reveals that Melot has also fallen in love with Isolde. A fight ensues between Melot and Tristan, but at a critical moment, Tristan deliberately throws his sword aside, allowing Melot to stab him.

3-ші акт

Курвенал Тристанды Бриттаниядағы Кареол қамалына алып келді. Шопан мұңды әуен тартып, Тристанның оянғанын сұрайды. Курвенал тек Изольданың келуі ғана Тристанды құтқара алатынын айтады, ал шопан күзетке тұруды ұсынады және кез келген кеме келгенде қуанышты әуен орындайтынын уәделейді. Тристан оянады («Die alte Weise – was weckt sie mich?») және тағдырына ағынып, күннің жалған әлеміне қайта оралғанына, толастанбас құштарлықпен қиналатынына қайғырады («Wo ich erwacht’ weilt ich nicht»). Тристанның қайғысы Курвенал Изольданың жолда екенін айтқанда аяқталады. Тристан қуанышпен кемесі көрінетінін сұрайды, бірақ шопандың саңырауынан тек мұңды әуен естіледі. Тристан қайтадан ауырып, шопанның мұңды әуені әкесі мен анасының қазасы туралы естігенде ойналған әуенмен бірдей екенін еске алады («Muss ich dich so versteh’n, du alte, ernst Weise»). Ол тағы да құштарлықтарына және тағдырлы махаббат уына қарсы ашуланып («verflucht sei, furchtbarer Trank!»), шаршап, әлсіздіктен құлап түседі. Оның құлауынан кейін шопан Изольданың кемесінің келгенін хабарлайды, Курвенал оны қарсы алуға асығады, ал Тристан қуанышынан жараларының таңғыштарын жыртып алады («Hahei! Mein Blut, lustig nun fliesse!»). Изольда оның қасына келгенде, Тристан оның есімін айтып көз жұмады. Изольда сүйіктісінің денесіне құлап, сол кезде тағы бір кеме пайда болғаны туралы хабар келеді. Курвенал Мелот, Марке және Бранганені көреді («Tod und Hölle! Alles zur Hand!»). Олар Тристанды өлтіру үшін келгенін ойлап, оны кек алу үшін ашуланып Мелотқа шабуыл жасайды. Марке төбелес тоқтатуға тырысады, бірақ сәті түспейді. Мелот пен Курвенал екеуі де шайқаста қаза табады. Марке мен Брангане ақыры Тристан мен Изольдаға жетеді. Марке өзінің «шынайы досының» («Tot denn alles!») денесіне ағынып, Брангане махаббат уының құпиясын ашқанын, ал ол ғашықтарды айыру үшін емес, біріктіру үшін келгенін түсіндіреді («Warum Isolde, warum mir das?»). Изольда оянғандай болып, соңғы ариясында Тристанның қайта тірілгенін көру туралы айтады («Liebestod», «махаббат өлімі»), содан кейін («Mild und leise wie er lächelt») көз жұмады.

Kurwenal has brought Tristan home to his castle at Kareol in Brittany. A shepherd pipes a mournful tune and asks if Tristan is awake. Kurwenal replies that only Isolde's arrival can save Tristan, and the shepherd offers to keep watch and claims that he will pipe a joyful tune to mark the arrival of any ship. Tristan awakes ("Die alte Weise – was weckt sie mich?") and laments his fate – to be, once again, in the false realm of daylight, once more driven by unceasing unquenchable yearning ("Wo ich erwacht' weilt ich nicht"). Tristan's sorrow ends when Kurwenal tells him that Isolde is on her way. Tristan, overjoyed, asks if her ship is in sight, but only a sorrowful tune from the shepherd's pipe is heard. Tristan relapses and recalls that the shepherd's mournful tune is the same as was played when he was told of the deaths of his father and mother ("Muss ich dich so versteh'n, du alte, ernst Weise"). He rails once again against his desires and against the fateful love potion ("verflucht sei, furchtbarer Trank!") until, exhausted, he collapses in delirium. After his collapse, the shepherd is heard piping the arrival of Isolde's ship, and, as Kurwenal rushes to meet her, Tristan tears the bandages from his wounds in his excitement ("Hahei! Mein Blut, lustig nun fliesse!"). As Isolde arrives at his side, Tristan dies with her name on his lips. Isolde collapses beside her deceased lover just as the appearance of another ship is announced. Kurwenal spies Melot, Marke and Brangäne arriving ("Tod und Hölle! Alles zur Hand!"). He believes they have come to kill Tristan and, in an attempt to avenge him, furiously attacks Melot. Marke tries to stop the fight to no avail. Both Melot and Kurwenal are killed in the fight. Marke and Brangäne finally reach Tristan and Isolde. Marke, grieving over the body of his "truest friend" ("Tot denn alles! "), explains that Brangäne revealed the secret of the love potion and that he had come not to part the lovers, but to unite them ("Warum Isolde, warum mir das?"). Isolde appears to wake at this and in a final aria describing her vision of Tristan risen again (the "Liebestod", "love death"), dies ("Mild und leise wie er lächelt").

Шопенгауэрдің ықпалы

Вагнердің досы, ақын Георг Хервег 1854 жылдың соңында оны философ Артур Шопенгауэрдің еңбектерімен таныстырды. Композитор "Ерiк ретiнде дүние" ("Die Welt als Wille und Vorstellung") атты еңбегіндегі философиялық ойларға дереу қызығушылық танытты, және екеуінің де әлемге деген көзқарастарының ұқсастығы айқын болды. Шопенгауэрдің пікірінше, адамды үздірілмейтін, қол жеткізе алмайтын тілектер жетелейді, ал тілектеріміз бен оларды қанағаттандыру мүмкіндігі арасындағы қарама-қайшылық қайғыға апарып соқтырады, ал әлем – танылмастан қалатын шындықтың көрінісі. Әлемді қабылдауымыз – құбылыс, ал танылмастан қалатын шындық – ноумен: бұл ұғымдарды бастапқыда Кант ұсынған. Шопенгауэрдің "Тристан мен Изольдаға" тигізген әсері екінші және үшінші актілерде ең жақсы көрінеді. Екінші акт, онда ғашықтар кездеседі, және үшінші акт, онда Тристан өзін мазалаған құштарлықтан құтылуды іздейді, Шопенгауэрдің еңбектерімен таныс емес опера тыңлаушыларын жиі оқыс қалдырады. Вагнер екінші актіде Тристан мен Изольданың мекендейтін әлемдерін белгілеу үшін Күн мен Түн метафорасын қолданады. Күннің әлемі – бұл ғашықтар король Марке сотының талаптарына бағынуға міндетті, және өзара махаббаттарын жасырып, бірін-бірі ұнатпағандай болуға мәжбүр: бұл жалғандық пен нағыздықтан алыс әлем. Күннің билігімен Тристан Изольданы Ирландиядан алып, оны өзінің ағасы Маркеге үйлендіруге мәжбүр болды – бұл Тристанның құпия тілектеріне қайшы әрекет. Ал Түннің әлемі керісінше, нағыз шындықтың көрінісі, онда ғашықтар бірге бола алады, тілектері ашық айтылып, қанағаттандырылуы мүмкін: бұл бірлік, шындық және нағыздық әлемі, және ғашықтар өлгенде ғана толыққанды жүзеге асуы мүмкін. Сондықтан Түннің әлемі сонымен қатар өлім әлеміне айналады: Тристан мен Изольда мәңгілікке бірге бола алатын жалғыз әлем, және осы әлем туралы Тристан II актінің соңында айтады ("Dem Land das Tristan meint, der Sonne Licht nicht scheint"). III актіде Тристан күн сәулесіне қарсы ашуланып, жиі құштарлығынан құтылуды өтінеді (Sehnen). Осылайша Вагнер Күн әлемін Шопенгауэрдің құбылыс тұжырымдамасымен, ал Түн әлемін Шопенгауэрдің ноумен тұжырымдамасымен теңестіреді. Бұл туралы либреттода нақты айтылмаса да, II және III актілердегі Тристанның Күн мен Түн туралы ойлары, сондай-ақ "Нюрнберг шеберлері" және "Парсифал" операларындағы Тристанға жасалған музыкалық сілтемелер Вагнердің осы ниеті болғанын анық көрсетеді. Шопенгауэрдің әлемге деген көзқарасы адамның ішкі тыныштыққа жетуінің жалғыз жолы – тілектерінен бас тарту екенін көрсетеді: Вагнер осы тақырыпты соңғы операсы "Парсифалда" толыққанды зерттеді. Шындығында Вагнер тіпті Парсифал кейіпкерінің III актідегі азаптары кезінде Тристанмен кездесуін қарастырған, бірақ кейін бұл идеядан бас тартқан.

Wagner's friend the poet Georg Herwegh introduced him in late 1854 to the work of the philosopher Arthur Schopenhauer. The composer was immediately struck by the philosophical ideas to be found in The World as Will and Representation (Die Welt als Wille und Vorstellung), and the similarities between the two men's world views became clear. Man, according to Schopenhauer, is driven by continued, unachievable desires, and the gulf between our desires and the possibility of achieving them leads to misery while the world is a representation of an unknowable reality. Our representation of the world is Phenomenon, while the unknowable reality is Noumenon: concepts originally posited by Kant. Schopenhauer's influence on Tristan und Isolde is most evident in the second and third acts. The second act, in which the lovers meet, and the third act, during which Tristan longs for release from the passions that torment him, have often proved puzzling to opera goers unfamiliar with Schopenhauer's work. Wagner uses the metaphor of Day and Night in the second act to designate the realms inhabited by Tristan and Isolde. The world of Day is one in which the lovers are bound by the dictates of King Marke's court and in which the lovers must smother their mutual love and pretend as if they do not care for each other: it is a realm of falsehood and unreality. Under the dictates of the realm of Day, Tristan was forced to remove Isolde from Ireland and to marry her to his Uncle Marke – actions against Tristan's secret desires. The realm of Night, in contrast, is the representation of intrinsic reality, in which the lovers can be together and their desires can be openly expressed and reach fulfilment: it is the realm of oneness, truth and reality and can only be achieved fully upon the deaths of the lovers. The realm of Night, therefore, becomes also the realm of death: the only world in which Tristan and Isolde can be as one forever, and it is this realm that Tristan speaks of at the end of Act II ("Dem Land das Tristan meint, der Sonne Licht nicht scheint"). In Act III, Tristan rages against the daylight and frequently cries out for release from his desires (Sehnen). In this way, Wagner implicitly equates the realm of Day with Schopenhauer's concept of Phenomenon and the realm of Night with Schopenhauer's concept of Noumenon. While none of this is explicitly stated in the libretto, Tristan's comments on Day and Night in Acts II and III, as well as musical allusions to Tristan in Die Meistersinger von Nürnberg and Parsifal make it very clear that this was, in fact, Wagner's intention. The world view of Schopenhauer dictates that the only way for man to achieve inner peace is to renounce his desires: a theme that Wagner explored fully in his last opera, Parsifal. In fact Wagner even considered having the character of Parsifal meet Tristan during his sufferings in Act III, but later rejected the idea.

Шопенгауэрдің ықпалына қарсы пікір

Клас А. Постума Тристан мен Изольда екеуі де бір сәтте де бір-біріне деген махаббат сезімдерін назарына алмауға немесе олардан арылуға тырыспайды деп мәлімдейді. Керісінше, олар өз сезімдеріне толыққанды мойынсұнады, бірақ құпия түрде. Мұндай мінез-құлықтың Шопенгауэрдің тұжырымымен ешқандай байланысы жоқ. Шопенгауэр философиясының тағы бір маңызды тұсы – бақытты бір ғана әйелден табу мүмкін емес деген пікірі, осы себепті ол ешқашан үйленбеген. Бірақ Тристан үшін тек бір ғана әйел бар – Изольда, ал оның орнына өлім. Осыдан мынадай қорытындыға келуге болады: Вагнердің ұлы музыкалық драмасын жасауда Шопенгауэр мен оның ілімі емес, сол жылдары кездесіп, сүйген Матильда Весендонкқа деген толыққанды құштарлығы себеп болды.

Жазбалар

Тристан мен Изольданың ұзақ тарихы бар және Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Вагнердің негізгі дирижерлерінің көпшілігі өздерінің интерпретацияларын дискіге жазды. Жазу технологиясының шектеулері 1930 жылға дейін операның толық шығармасын жазуды қиын етті, алайда 1901 жылға дейін Метрополитен операсында орындалған концерттер кезінде жазылған Мэйплсон цилиндрлерінде Тристанның үзінділері сақталған, сондықтан үзінділер немесе жеке актілер бар. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары Кирстен Флагстад пен Лориц Мелхиор басты рөлдерді орындаудың басты шеберлері деп есептелді. Бұл жұптың моно жазбалары Томас Бичэм, Фриц Райнер, Артур Боданцкий және Эрих Лейнсдорф сияқты дирижерлер басқарған бірқатар тікелей эфирдегі қойылымдарда бар. Флагстад бұл рөлді коммерциялық түрде 1952 жылы өзінің мансабының соңында ғана Вильгельм Фуртвенглермен EMI үшін жазды, нәтижесінде классикалық жазба саналатын жиынтық пайда болды. Соғыстан кейін тағы бір классикалық жазба – 1952 жылы Берберт фон Караянның жетекшілігімен Марта Модль мен Рамон Винайдың қатысуымен Байройт фестивалінде өткен қойылым. 1960 жылдары сопрано әншісі Биргит Нильссон "Изольданың" басты орындаушысы болып саналды және ол көбінесе Вольфганг Виндгассеннің "Тристан" рөлімен жұптастырылды. Олардың 1966 жылы Карл Бёмннің жетекшілігімен Байройтте өткен қойылымын Deutsche Grammophon жазды – бұл қойылым Тристанның ең жақсы жазбаларының бірі деп есептеледі. Караян операны 1971–72 жылдары ғана ресми түрде жазды. Караянның Изольда рөліне жеңіл сопрано дауысын (Хельга Дернеш) таңдауы, өте күшті Джон Викерспен және Караянның оркестр мен әншілер арасындағы ерекше тепе-теңдігіне баса назар аударуы дау тудырды. 1980 жылдары Карлос Клейбер, Реджинальд Гудолл және Леонард Бернштейн сияқты дирижерлердің жазбалары көбінесе жетекші орындаушылардың емес, дирижердің интерпретациясы үшін маңызды деп саналды. Клейбердің жинағы ерекше, өйткені Изольда рөлін сахнада ешқашан орындамаған атақты Моцарт сопраносы Маргарет Прайс орындады. Сол сияқты, Пласидо Доминго да 2005 жылы EMI шығарған нұсқада Антонио Паппаноның жетекшілігімен Тристан рөлін орындады, бірақ ол бұл рөлді сахнада ешқашан орындамаған. Соңғы он жылда танымал жиынтықтарға Даниэль Баренбоймның Берлин филармониясымен студиялық жазбасы және Кристиан Тилеманн басқарған Вена штатт-операсының тікелей эфирдегі жазбасы кіреді. Операның бірнеше DVD нұсқалары бар, соның ішінде Гёц Фридрихтің Берлиндегі Deutsche Oper театрындағы қойылымы, онда атаулық рөлдерде тәжірибелі Вагнер әншілері Рене Колло мен Дам Гвинет Джонс ойнады. Deutsche Grammophon Дитер Дорн сахналаған қойылымда Джейн Игллен мен Бен Хеппнердің қатысуымен Метрополитен операсының қойылымын және дирижер Дэниел Баренбойммен 1993 жылғы Байройт фестивалінің қойылымын шығарды. Жақында Баренбоймның Миланның Ла Скала театрындағы Патрис Шероудың қойылымы DVD-де жарық көрді. Сонымен қатар, Карл Бёмнің жетекшілігімен 1973 жылы Théâtre antique d'Orange-да түсірілген Бергит Нильссон мен Джон Викерстің қатысуымен техникалық жағынан кемшіліктері бар, бірақ тарихи маңызды бейнежазба бар. Әлемдегі алғашқы рет британдық опера театры Глиндеборн 2009 жылы операның толық цифрлық бейне нұсқасын онлайн сатып алуға ұсынды. Қойылымда Роберт Гэмбилл Тристан, Нина Стемме Изольда, Катарина Карнеус Брангане, Бо Сковхус Курвенал, Рене Папе Король Марке және Стивен Гадд Мелота рөлдерін орындады, ал дирижерлікке Жири Белолавек жетекшілік етті. Қойылым 2007 жылдың 1 және 6 тамызында жазылды. Қойылым әдетте шамамен 3 сағат 50 минутқа созылады.

Tristan und Isolde has a long recorded history and most of the major Wagner conductors since the end of the First World War have had their interpretations captured on disc. The limitations of recording technology meant that until the 1930s it was difficult to record the entire opera, however recordings of excerpts or single acts exist going back to 1901, when excerpts of Tristan were captured on the Mapleson Cylinders recorded during performances at the Metropolitan Opera. In the years before World War II, Kirsten Flagstad and Lauritz Melchior were considered to be the prime interpreters of the lead roles, and mono recordings exist of this pair in a number of live performances led by conductors such as Thomas Beecham, Fritz Reiner, Artur Bodanzky and Erich Leinsdorf. Flagstad recorded the part commercially only near the end of her career in 1952, under Wilhelm Furtwängler for EMI, producing a set which is considered a classic recording. Following the war, another classic recording is the 1952 performance at the Bayreuth Festival with Martha Mödl and Ramón Vinay under Herbert von Karajan, which is noted for its strong, vivid characterizations and is now available as a live recording. In the 1960s, the soprano Birgit Nilsson was considered the major Isolde interpreter, and she was often partnered with the Tristan of Wolfgang Windgassen. Their performance at Bayreuth in 1966 under the baton of Karl Böhm was captured by Deutsche Grammophon – a performance often hailed as one of the best Tristan recordings. Karajan did not record the opera officially until 1971–72. Karajan's selection of a lighter soprano voice (Helga Dernesch) as Isolde, paired with an extremely intense Jon Vickers and the unusual balance between orchestra and singers favoured by Karajan was controversial. In the 1980s recordings by conductors such as Carlos Kleiber, Reginald Goodall, and Leonard Bernstein were mostly considered to be important for the interpretation of the conductor, rather than that of the lead performers. The set by Kleiber is notable as Isolde was sung by the famous Mozartian soprano Margaret Price, who never sang the role of Isolde on stage. The same is true for Plácido Domingo, who sang the role of Tristan to critical acclaim in the 2005 EMI release under the baton of Antonio Pappano despite never having sung the role on stage. In the last ten years acclaimed sets include a studio recording with the Berlin Philharmonic by Daniel Barenboim and a live set from the Vienna Staatsoper led by Christian Thielemann. There are several DVD productions of the opera including Götz Friedrich's production at the Deutsche Oper in Berlin featuring the seasoned Wagnerians René Kollo and Dame Gwyneth Jones in the title roles. Deutsche Grammophon released a DVD of a Metropolitan Opera performance featuring Jane Eaglen and Ben Heppner, conducted by James Levine, in a production staged by Dieter Dorn and a DVD of the 1993 Bayreuth Festival production with conductor Daniel Barenboim and featuring Waltraud Meier as Isolde and Siegfried Jerusalem as Tristan, staged by Heiner Müller. More recently Barenboim's production at La Scala, Milan, in the production by Patrice Chéreau has also been issued on DVD. There is also a technically flawed, but historically important video recording with Birgit Nilsson and Jon Vickers from a 1973 live performance at the Théâtre antique d'Orange, conducted by Karl Böhm. In a world first, the British opera house Glyndebourne made a full digital video download of the opera available for purchase online in 2009. The performance stars Robert Gambill as Tristan, Nina Stemme as Isolde, Katarina Karnéus as Brangäne, Bo Skovhus as Kurwenal, René Pape as King Marke, and Stephen Gadd as Melot, with Jiří Bělohlávek as the conductor, and was recorded on 1 and 6 August 2007. A performance typically lasts approximately 3 hours and 50 minutes.

Танымал мәдениетте

Обри Бердслидің қалам мен бояумен салған «Вагнерлер» суреті Тристан мен Изольда операсының қойылымын тамашалаған, әсем шаштарын жинаған ерлер мен әйелдерді бейнелейді. Сурет алғаш рет 1894 жылғы қазан айында шыққан «Сары кітаптың» III томында жарияланды. Стивен Каллоуэйдің сөзінше, «Бердсли Вагнерге ерекше қызығушылық танытып, Лондондағы оның туындыларының қойылымдарын ынтамен қатыстырған. Операның өзінің іс-қимылынан гөрі, құлаған билет бағдарламасынан танылатын Вагнериандық көрермендерді бейнелеу – Бердслидің manière noire стиліндегі ең ұлы шедеврлерінің бірі. Сикерт оған қара түстің мөлшері ақ қағазды басып өтуі көркемдік тұрғыдан сәтсіздікке ұшырауы мүмкін екенін ескерткенін және оны осы эстетикалық қағиданың рас екеніне «сендіруге» тырысқанын айтқан. Әйқындылығы, Бердсли осы кеңеске құлақ қоймаған». Сурет Виктория және Альберт мұражайының қорында сақталады. Келесі жылы Бердсли әйел бейнесін бейнелейтін гравюра жасады. Әйел жартылай ұзындығындағы сары түсті перденің алдында тұр, әшекейлі гүлді шляпа киген және үлкен ыдысты аузына жақын ұстап тұр. Суреттің төменгі оң жақ бұрышында ISOLDE деген сөз жазылған. Изольда алғаш рет 1895 жылғы қазан айында «Студия» журналына қосымша ретінде түсті литография (қызыл, жасыл, сұр және қара түстерде) түрінде қайта басылды. (Сары, қара және ақ түстердегі) сурет Виктория және Альберт мұражайының қорында сақталады. Опера Хорасио Кироганың 1917 жылғы «Изольданың өлімі» («La muerte de Isolda») атты жоғалған махаббат туралы әңгімесіне арқау болады. Альфред Хичкоктың 1963 жылғы «Құстар» фильмінде Тристанның жазбасы бір сахнада анық естіледі, онда Энни (Сюзан Плешет) Меланиге (Типпи Хедрен) Митчке деген өзінің сыртымнан ғана махаббатын мойындап, мойынсұнады. Камиль Паглианың пікірінше, операның «қасіретті махаббат арқылы өзін-өзі құрбан ету» тақырыбын бейнелейтін LP мұқабасының визуальды қолданылуы Эннидің жалғыз романтик екенін көрсетеді. Далит Варшоудың фортепиано мен оркестрге арналған «Тристанды шақыру» концерті операның лейтмотивтерін пайдаланып, Томас Маннның «Тристан» романының оқиғалық және драмалық жағдайларын Вагнердің музыкасы арқылы жаңаша бейнелейді. Варшоу Маннның Тристан аңызын бейнелеудегі жаңалықтарынан шабыттанды, онда бұрынғы пианистің музыкаға деген сүйіспеншілігі операның партитурасы арқылы қайта оянады. Ларс фон Триердің 2011 жылғы «Меланхолия» фильмінде прелюдиядан музыка жиі естіледі. Атақты Liebestod The Crown телесериалының бірінші маусымының үшінші эпизодының саундтрегінде қолданылады.

Aubrey Beardsley's pen and ink drawing The Wagnerites shows highly coiffured men and women attending a performance of Tristan und Isolde. The drawing was first published in the Yellow Book, vol III [October 1894]. According to Stephen Calloway, 'Beardsley had an obsessive interest in Wagner, and avidly attended the London performances of the works. This depiction of the Wagnerian audience rather than the action of the opera identified by the fallen programme as Tristan and Isolde, is one of the greatest masterpieces of Beardsley's manière noire. Sickert claimed to have warned him that the drawings in which the area of black exceeded that of white paper were bound to fail artistically, and to have 'convinced him' of the truth of this aesthetic rule. Fortunately Beardsley seems to have ignored the advice.' The drawing is in the collection of The Victoria and Albert Museum. The following year Beardsley produced a print depicting a stylised image of a woman, standing in front of a half length yellow curtain, wearing an ornate flowered hat and holding a large drinking vessel to her mouth. In the bottom right hand corner is the word ISOLDE. Isolde was first reproduced in colour lithography (red, green, grey and black) as a supplement to The Studio, October 1895. The drawing (in yellow, black and white) is in the collection of The Victoria and Albert Museum. The opera forms the backdrop of Horacio Quiroga's tale of love lost, lt="La muerte de Isolda" (The Death of Isolde) from his collection es (1917). In Alfred Hitchcock's 1963 film The Birds, a recording of Tristan is prominently displayed in the scene in which Annie (Suzanne Pleshette) resignedly reveals to Melanie (Tippi Hedren) her unrequited love for Mitch. For Camille Paglia, the visual inclusion of the LP cover, with the opera's 'theme of self immolation through doomed love' signifies that Annie is a forlorn romantic. Dalit Warshaw's concerto for piano and orchestra, Conjuring Tristan, draws on the opera's leitmotifs to recast the narrative and dramatic events of Thomas Mann's Tristan through Wagner's music. Warshaw was inspired by developments in Mann's mediation of the Tristan legend which see a former pianist's love for music rekindled by the opera's score. Lars von Trier's 2011 film Melancholia prominently features music from the prelude. The famous Liebestod is used in the soundtrack of the third episode of the first season of The Crown.