Парсифаль: Вагнердің музыкалық драмасы

Кіріспе

Ричард Вагнердің музыкалық драмасы «Парсифаль» (WWV 111) – неміс композиторы Ричард Вагнердің үш актілі музыкалық драмасы және оның соңғы шығармасы. Вагнердің осы туындыға арналған либреттосы 13 ғасырғы орта биік неміс тіліндегі «Парциваль» атты рыцарлық романы мен 12 ғасырғы «Кретиан де Труа» авторлығындағы «Персеваль немесе Грааль әңгімесі» атты рыцарлық романының еркін негізінде жазылған. Бұл туындыны Вагнер 1857 жылғы сәуір айында жоспарлаған, бірақ оны 25 жылдан кейін ғана аяқтады. Ол оны жазу барысында жаңадан салынған Байройт фестиваль театрының ерекше акустикалық қасиеттерін пайдаланды. «Парсифаль» алғаш рет 1882 жылы екінші Байройт фестивалінде қойылды. Байройт фестивалі «Парсифаль» қойылымдарына 1903 жылға дейін монополиялық құқықтарды сақтап келді, содан кейін опера Нью-Йорктегі Метрополитен опера театрында орындалды. Вагнер «Парсифальды» опера емес, «Ein Bühnenweihfestspiel» (қасиетті фестиваль сахналық ойыны) деп сипаттады. Байройтте бірінші актінің соңында көрермендер қол шапалақтамайтын дәстүр қалыптасқан. Осы туындының қолжазбасы Рихард Вагнер қорында сақтаулы.

Премьера

1880 жылы 12 қарашада Вагнер Мюнхендегі Корольдік театрдың сахнасында өзінің қамқоршысы Бавариялық Людвиг II үшін прелюдияның жеке қойылымын өткізді. Толық шығарманың тұңғыш көрсетілісі 1882 жылы 26 шілдеде Байройттегі Фестшпильхауста еврей-неміс дирижері Герман Леви басшылығымен болды. Сахналық безендіруді Макс Брюкнер мен Пол фон Юковский жасады, олар Вагнердің өзінен нұсқау алды. Грааль залы Вагнердің 1880 жылы сапарлаған Сиена соборының ішкі кеңістігіне негізделген, ал Клингордың сиқырлы бағы Равеллодағы Палаццо Руфоло бақтарының үлгісімен жасалған. 1882 жылдың шілде және тамыз айларында Байройтте Леви мен Франц Фишер басқарған шығарманың он алты қойылымы өтті. Қойылымда 107 музыканттан тұратын оркестр, 135 хор мүшесі және 23 солист қатысты (басты рөлдер екі актерлік құраммен ойналды). Осы қойылымдардың соңғысында Вагнер Левиден дирижерлік таяқшаны алып, оркестрлік интерлюдиядан бастап 3-ші актінің соңғы көрінісін өткізді. «Парсифальдің» алғашқы қойылымдарында 1-ші актінің 1-ші көрінісінен 2-ші көрінісіне өту кезінде қозғалмалы декорациялармен (Wandeldekoration) туындаған мәселелер салдарынан Вагнердің оркестрлік интерлюдиясы Парсифаль мен Гурнеманц Грааль залына жеткенге дейін аяқталып қалды. Қойылымға көмектескен Энгельберт Хумпердинк бұл олқылықты толтыру үшін бірнеше қосымша музыкалық бөлімдер ұсынды. Кейінірек бұл мәселе шешіліп, Хумпердинктың қосымшалары қолданылмады.

Байройттен тыс жерлерде тыйым салу

Парсифалдың өмірге келген алғашқы жиырма жылында оның жалғыз сахналық қойылымдары Вагнер осы шығарманы үшін ойлап тапқан Байройт Фестшпильхаусінде болды (1884 және 1885 жылдары Мюнхенде Людвиг II үшін өткен сегіз жеке қойылымнан басқа). Вагнердің «Парсифалды» тек Байройт сахнасында ғана сақтауды қалауының екі себебі болды. Біріншіден, ол операның жай ғана «көңіл көтеруге» айналып кетуіне жол бермеді. Оның соңғы шығармасы тек Байройтта ғана оның көздегендей ұсыныла алатын – бұл дәстүрді оның әйелі Косима оның қайтыс болғаннан кейін де сақтап келді. Екіншіден, егер Байройт операны орындау монополиясын ұстаса, ол қайтыс болғаннан кейін отбасына табыс әкеледі деп ойлады. Вагнер қайтыс болғаннан кейін Байройт билігі әртүрлі елдерде (1884 жылы Лондон, 1886 жылы Нью-Йорк және 1894 жылы Амстердам) сахнасыз қойылымдарға рұқсат берді, бірақ Байройттен тыс жерлерде сахналық қойылымдарға тыйым салды. 1903 жылдың 24 желтоқсанында АҚШ-тағы қойылымдарды Байройт тоқтата алмайды деген сот шешімінен кейін Нью-Йорк Метрополитен Операсы Байройт мектебінде білім алған көптеген әншілерді пайдаланып, толық операны сахналады. Косима Нью-Йорк қойылымына қатысқандардың барлығына болашақта Байройтте жұмыс істеуге тыйым салды. 1905, 1906 және 1908 жылдары Амстердамда рұқсатсыз сахналық қойылымдар өтті. 1913 жылдың 20 маусымында Буэнос-Айрестегі Театро Колизеода Джинно Маринуцци басшылығымен қойылым болды. Байройт 1914 жылдың 1 қаңтарында Болоньядағы Театро Коммунале ди Болоньяда Джузеппе Боргаттимен бірге «Парсифалға» қатысты монополиясын тоқтатты. Кейбір опера театрлары өз қойылымдарын 1913 жылдың 31 желтоқсаны мен 1 қаңтары аралығында түнгі сағат 12-де бастады. Алғашқы ресми рұқсат етілген қойылым Барселонадағы Gran Teatre del Liceu театрында өтті: ол Барселона уақыты бойынша сағат 22:30-да басталды, бұл Байройттен бір сағатқа кейін болды. «Парсифалға» деген сұраныс соншалық болды, ол 1914 жылдың 1 қаңтары мен 1 тамызы аралығында Еуропаның 50-ден астам опера театрларында көрсетілді.

For the first twenty years of its existence, the only staged performances of Parsifal took place in the Bayreuth Festspielhaus, the venue for which Wagner conceived the work (except eight private performances for Ludwig II at Munich in 1884 and 1885). Wagner had two reasons for wanting to keep Parsifal exclusively for the Bayreuth stage. First, he wanted to prevent it from degenerating into 'mere amusement' for an opera going public. Only at Bayreuth could his last work be presented in the way envisaged by him—a tradition maintained by his wife, Cosima, long after his death. Second, he thought that the opera would provide an income for his family after his death if Bayreuth had the monopoly on its performance. The Bayreuth authorities allowed unstaged performances to take place in various countries after Wagner's death (London in 1884, New York City in 1886, and Amsterdam in 1894) but they maintained an embargo on stage performances outside Bayreuth. On 24 December 1903, after receiving a court ruling that performances in the United States could not be prevented by Bayreuth, the New York Metropolitan Opera staged the complete opera, using many Bayreuth trained singers. Cosima barred anyone involved in the New York production from working at Bayreuth in future performances. Unauthorized stage performances were also undertaken in Amsterdam in 1905, 1906 and 1908. There was a performance in Buenos Aires, in the Teatro Coliseo, on June 20, 1913, under Gino Marinuzzi. Bayreuth lifted its monopoly on Parsifal on 1 January 1914 in the Teatro Comunale di Bologna in Bologna with Giuseppe Borgatti. Some opera houses began their performances at midnight between 31 December 1913 and 1 January. The first authorized performance was staged at the Gran Teatre del Liceu in Barcelona: it began at 10:30pm Barcelona time, which was an hour behind Bayreuth. Such was the demand for Parsifal that it was presented in more than 50 European opera houses between 1 January and 1 August 1914.

Алғыс айту

Байройт қойылымдарында көрермендер бірінші актінің соңында қол шапалақтамайды. Бұл дәстүр Вагнердің премьерада операның қалысқан көңіл-күйін сақтау ниетінен туындаған қате түсінік нәтижесі. Бірінші және екінші актілерден кейін көп шапалақтардан соң Вагнер көрермендерге сөйлеп, актерлар спектакль аяқталғанға дейін сахнаға шықпайтынын айтты. Бұл көрермендерді жаңылыстырды, олар опера соңында Вагнер оларға тағы да сөйлеп, қол шапалақтауға тыйым салған жоқ екенін түсінді. Спектакльден кейін Вагнер: "Енді білмеймін. Көрермендерге ұнады ма, жоқ па?" деді. Келесі қойылымдарда Вагнердің соңына дейін шапалақтарды қаламаған деген ойға келгендер болды, сондықтан алғашқы екі актіден кейін үнсіздік сақталды. Соңында бұл Байройт дәстүріне айналды – бірінші актіден кейін қол шапалақтау болмайды, бірақ бұл әрине Вагнердің идеясы емес еді. Шындығында, алғашқы Байройт қойылымдарының бірінде Вагнердің өзі гүлдер шығып бара жатқанда екінші актте "Браво!" деп айқайлады, бірақ көрермендердің басқа бөлігі оған наразылық білдірді.

Соғыстан кейінгі қойылымдар

Парсифал Вагнер операларының бірі болып табылады және осы күнге дейін Байройт фестивалінде тұрақты түрде қойылады. Соғыстан кейінгі маңызды қойылымдардың бірі – композитордың немересі Виланд Вагнердің 1951 жылы қойған режиссерлік жұмысы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы Байройт фестивалінде ол Грааль залы мен гүл қыздарының бағын тура нақты бейнелеуден радикалды түрде бас тартты. Оның орнына Вагнердің музыкасын толықтыру үшін жарық эффектілері мен ең азын ғана декорациялар қолданылды. Бұл қойылымға швейцариялық сахна суретшісі Адольф Аппианың идеялары зор әсер етті. Бұл қойылымға реакция өте күшті болды: Рихард Вагнердің өмірбаянын жазған Эрнест Ньюман оны «мен көрген және естіген ең жақсы «Парсифал» ғана емес, сонымен қатар өмірімдегі үш-төрт ең терең рухани тәжірибелердің бірі» деп сипаттады. Ал басқалары Вагнердің сахналық көрсетмелерін елемеуге бола ма деген алаңдаушылық білдірді. 1951 жылғы қойылымның дирижері Ханс Кнапертсбуштан осындай ұятты бұрмалауды қалай жүргізе алатыны туралы сұрағанда, ол киім-кешек репетициясына дейін сахна безендірілетінін ойлағанын айтты. Кнапертсбуш операның соңында Парсифалдың басына түсетін көгершіннің жоғалуына қатты ренжіді, ол оны одан да жақсы орындауға шабыттандырды. Дирижерін жұбату үшін Виланд көгершіннің жіппен түсірілуін ұйымдастырды. Кнапертсбуш байқамаған нәрсе – Виланд жіптің ұзындығын дирижерге көгершін көрінетіндей етіп жасады, бірақ көрермендерге емес. Виланд 1966 жылы қайтыс болғанға дейін Байройттегі «Парсифал» қойылымын өзгертуді және жетілдіруді жалғастырды. Марта Мёль фестивальдің соғыстан кейінгі алғашқы маусымында Виланд Вагнердің революциялық «Парсифал» қойылымында «күрделі, қиналған Кундри» рөлін жасады және он жылдық бойы компанияның эксклюзивті Кундрисі болып қала берді.

Реакциялар

Парсифал бастапқыда Байройт фестивалінде ғана қойылғандықтан, 1882 жылғы тұсаукесерге көптеген белгілі тұлғалар қатысты. Олардың пікірлері әртүрлі болды. Бірі – Вагнердің қабілеті төмендегенін, екіншілері – бұл туындының оның ең үлкен жетістігі екенін айтты. Әйгілі сыншы және Вагнердің теориялық қарсыласы Эдуард Ханслик: «Үшінші акт ең біртұтас және атмосфералық деп санауға болады. Бірақ ол музыкалық жағынан ең байы емес», – деп бағалап, былай деді: «Ал Вагнердің шығармашылық күші? Оның жасы мен әдісіне қарай, бұл таңғажайып [бірақ] Вагнердің фантазиясы, әсіресе музыкалық ойлап табуы бұрынғысымен салыстырғанда жаңалық пен оңайлық сақталған деу ақымақтық. Стерильность пен қарапайымдық, сондай-ақ, ұзақ сөзділік байқалады». Ал дирижер Феликс Вайнгартнер: «Гүл қыздарының киімдерінің талғамы жоқ еді, бірақ ән өте керемет болды. Соңғы сахнадағы перде түсірілгенде, төбеден төмен серуендеп келе жатқанда, Гете сөздерін естігендей болдым: «Сен де болдыңсың». 1882 жылғы «Парсифал» қойылымы – көркемдік жағынан маңызды оқиға болды және оған қатысқанымды мақтан тұтамын». Көптеген замандас композиторлар Вайнгартнердің пікірін бөлісті. Хьюго Вольф 1882 жылғы фестивальде студент болса да, «Парсифалды» екі рет көру үшін билет алуға ақша тапты. Ол әсерленген күйде: «Ғұлама – Вагнердің ең шабыттандырған, ең керемет туындысы», – деді. 1883 жылы Байройттан жіберген хат карточкасында бұл пікірін қайталады: «Парсифал – өнер саласындағы ең әдемі және ең керемет туынды». Густав Малер де 1883 жылы фестивальде болды және досына: «Мен қазіргі жағдайымды сізге сипаттау қиын. Фестшпильхаустан шыққанда, маған ең үлкен және ең ауыр ашылу жасалғанын, оны өмір бойы сақтайтынымды түсіндім», – деп жазды. Макс Регер: «Мен алғаш рет Парсифалды Байройтте он бес жасымда естігенімде екі апта бойы жыладым, содан кейін музыкант болдым». Албан Берг 1909 жылы «Парсифалды» «керемет, таңғажайып» деп сипаттады, ал 1894 жылы фестивальге келген Жан Сибелиус: «Әлемде ештеңе маған осындай күшті әсер қалдырмады. Менің жүрегімнің ең терең жіптері дірілдеді. Парсифал мені қалай көтергенін айта алмаймын. Менің барлық істегенім оның қасында суық және әлсіздей көрінеді. Бұл шынымен де керемет». Клод Дебюсси кейіпкерлер мен сюжетті абсурдты деп ойлады, бірақ 1903 жылы музыка жағынан: «Сол сияқты теңдесі жоқ және таңғажайып, тамаша және күшті. Парсифал – музыканың салтанатты даңқына көтерілген ең әдемі монументтердің бірі», – деп жазды. Кейіннен ол Эрнест Шоссонға өзінің «Пеллеас және Мелисанда» операсы үшін жазған сахнаны өшіргенін, себебі ол музыкада «ескі Клинзордың рухын, яғни Р. Вагнерді» тапқанын жазды. Алайда, фестивальдің кейбір белгілі қонақтары бұл оқиғаға сынды көзқарас танытты. Марк Твен 1891 жылы Байройтке сапар шекті: «Мен Парсифалдың вокалдық бөліктерінде ырғақ, күй немесе әуен деп сеніммен айтуға болатын ештеңе таба алмадым. Бұл ән деп атауға лайық емес сияқты. Парсифалда сахнада бір жерде тұрып, сағатына бір жаттығу жасайтын Гурнеманц есімді шал бар, ал актерлер бірінен соң бірі оған шыдайды да, содан кейін өлуге кетеді». Орындау деңгейі де осындай пікірлерге себеп болуы мүмкін; 1894 жылы Джордж Бернард Шоу: «Парсифалдың осы маусымдағы тұсаукесері, таза музыкалық тұрғыдан алғанда, басты әншілерге қатысты, жай ғана жиренішті болды. Бас ырғақтады, тенор дауыстады, баритон жай ырғақтады, сопрано, ол ән айтуды тоқтатып, тек сөзін айқайласа, айқайлады».

Since Parsifal could initially only be seen at the Bayreuth Festival, the first presentation in 1882 was attended by many notable figures. Reaction was varied. Some thought that Parsifal marked a weakening of Wagner's abilities, many others saw the work as a crowning achievement. The famous critic and Wagner's theoretical opponent Eduard Hanslick gave his opinion that "The Third act may be counted the most unified and the most atmospheric. It is not the richest musically," going on to note "And Wagner's creative powers? For a man of his age and his method they are astounding [but] It would be foolishness to declare that Wagner's fantasy, and specifically his musical invention, has retained the freshness and facility of yore. One cannot help but discern sterility and prosaicism, together with increasing longwindedness." On the other hand, the conductor Felix Weingartner found that: "The flowermaidens' costumes showed extraordinary lack of taste, but the singing was incomparable When the curtain had been rung down on the final scene and we were walking down the hill, I seemed to hear the words of Goethe 'and you can say you were present'. The Parsifal performances of 1882 were artistic events of supreme interest and it is my pride and joy that I participated in them." Many contemporary composers shared Weingartner's opinion. Hugo Wolf was a student at the time of the 1882 Festival, yet still managed to find money for tickets to see Parsifal twice. He emerged overwhelmed: "Colossal – Wagner's most inspired, sublimest creation." He reiterated this view in a postcard from Bayreuth in 1883: "Parsifal is without doubt by far the most beautiful and sublime work in the whole field of Art." Gustav Mahler was also present in 1883 and he wrote to a friend; "I can hardly describe my present state to you. When I came out of the Festspielhaus, completely spellbound, I understood that the greatest and most painful revelation had just been made to me, and that I would carry it unspoiled for the rest of my life." Max Reger simply noted that "When I first heard Parsifal at Bayreuth I was fifteen. I cried for two weeks and then became a musician." Alban Berg described Parsifal in 1909 as "magnificent, overwhelming", and Jean Sibelius, visiting the Festival in 1894, said: "Nothing in the world has made so overwhelming an impression on me. All my innermost heart strings throbbed I cannot begin to tell you how Parsifal has transported me. Everything I do seems so cold and feeble by its side. That is really something." Claude Debussy thought the characters and plot ludicrous, but nevertheless in 1903 wrote that musically it was: "Incomparable and bewildering, splendid and strong. Parsifal is one of the loveliest monuments of sound ever raised to the serene glory of music." He was later to write to Ernest Chausson that he had deleted a scene he had just written for his own opera Pelléas et Melisande because he had discovered in the music for it "the ghost of old Klingsor, alias R. Wagner". However, some notable guests of the Festival took a more acerbic view of the experience. Mark Twain visited Bayreuth in 1891: "I was not able to detect in the vocal parts of Parsifal anything that might with confidence be called rhythm or tune or melody Singing! It does seem the wrong name to apply to it In Parsifal there is a hermit named Gurnemanz who stands on the stage in one spot and practices by the hour, while first one and then another of the cast endures what he can of it and then retires to die." Performance standards may have contributed to such reactions; George Bernard Shaw, a committed Wagnerite, commented in 1894 that: "The opening performance of Parsifal this season was, from the purely musical point of view, as far as the principal singers were concerned, simply an abomination. The bass howled, the tenor bawled, the baritone sang flat and the soprano, when she condescended to sing at all and did not merely shout her words, screamed "

«Көктемнің құрбаны» шығармасын жазудан үзіліс жасаған Игорь Стравинский де Сергей Дягилевтің шақыруымен жұмысты көру үшін Байройт фестиваліне барды. Стравинский фестивальдің «дінге жақын атмосферасынан» жиренді. Стравинскийдің бұл сезіміне агностицизмі себеп болды деген болжам бар, ол кейінірек өмірінде бұдан бас тартты.

Түсіндіру және әсер ету

Вагнердің соңғы шығармасы – «Парсифал» – ықпалды да, даулы да болды. «Парсифалдағы» христиандық символдардың қолданылуы (Грааль, найза, Құтқарушыға сілтемелер) және оның шамамен 30 жыл бойы Байройтпен шектелуі кейде қойылымдардың діни ғұрып ретінде қарастырылуына әкелді. Дегенмен, Вагнер операда Иса Мәсіхтің атын тікелей атамайды, тек «Құтқарушы» деп қана айтады. Вагнер «Дін және өнер» атты мақаласында христиандық бейнелерді қолдануды былай сипаттады:
Дін жасанды болғанда, өнер оны құтқаруға міндетті. Өнер діндердің бізді наныммен сендіретін символдардың, шын мәнінде, бейнелі екенін көрсетуге болады. Өнер осы символдарды идеализациялай алады, соның арқасында олардағы терең шындықтарды ашады. Сыншы Эдуард Ханслик «Парсифалдың» премьерасында да оны қоршаған діни атмосфераға қарсылық білдірді: «Парсифалды барлық театрлардан алып қойып, тек Байройтпен шектеуге бола ма деген сұрақ әркімнің аузында болды. Мен осы жерде «Парсифалдағы» шіркеу сахналары мен басқалармен және либреттоны оқығаннан күткендей қорқынышты әсерді қалдырмағанын айтқым келеді. Олар діни жағдайлар, бірақ олардың барлық қадір-қасиетіне қарамастан, шіркеу стилінде емес, толығымен опера стилінде жасалған. «Парсифал» – опера, қаласаңыз, «сахналық фестиваль» немесе «қасиетті сахналық фестиваль» деп атаңыз».

Шопенгауэр

Вагнер 1854 жылы неміс философы Артур Шопенгауэрдің еңбектерін оқып, зор әсер алды, бұл оның музыка мен өнер туралы ойларына және практикасына терең ықпал етті. Көптеген авторлар (мысалы, Брайан Маги) «Парсифальды» Вагнердің Шопенгауэр философиясын соңғы рет жарқын қолдауы ретінде қарастырады.

Ницше

Фридрих Ницше, бастапқыда Вагнер мен Шопенгауэрдің жақтасы болған, кейіннен Парсифалды Вагнермен арадағы қарым-қатынасты үзу үшін негіз ретінде таңдады. Ницше бұл туындыны өзін-өзі жоққа шығарушы, өмірді жоққа шығарушы және басқа дүниелік христиандық құл моралінің үлгісі деп қарастырды, бұл мораль "ештендікке деген ерікпен" қозғалады, ал христиандыққа дейінгі билеуші таптардың және "күшке деген ерікпен" қозғалатын күштілердің өзін-өзі бекітуші, жер бетіндегі қожайындық мораліне қарсы тұрады. "Мораль генеалогиясы" еңбегіндегі үшінші эссе ("Аскеттік идеалдардың мәні неде?") Парсифалға кеңейтілген сынмен басталады. Ницше "Вагнерге қарсы" еңбегінде былай деп жазды: "Парсифал – опасыздық, кекшілдік, өмірдің негізгі қағидаларын улауға жасалған құпия әрекет – жаман туынды. Ұяттылықты уағыздау – табиғатқа қарсы қозғалысқа шақыру: Парсифалды негізгі этиканы өлтіру әрекеті деп қабылдамайтындарды жек көремін". Бұл шабуылға қарамастан, ол музыканың ұлы екенін де мойындады: "Сонымен қатар, барлық екінші дәрежелі мәселелерден (осы музыканың қандай мағынасы болуы керек дегеннен) және таза эстетикалық тұрғыдан алғанда, Вагнер бұрынғыдан жақсырақ нәрсе жасаған ба?" (Питер Гастқа жазылған хат, 1887 жыл).

Расизм туралы пікірталас

Кейбір жазушылар операда расизм мен антисемитизмді насихаттау деп санайды. Бір пікір бойынша, «Парсифал» француз дипломаты және нәсіл теориясының маманы граф Артур де Гобиноның идеяларын қолдау үшін жазылған, ол өз еңбегі «Адам нәсілдерінің теңсіздігі туралы» мақаласында кеңінен жазған. «Парсифал» еврей стереотипі ретінде бейнеленген Клингорды жеңген «таза қанды» (яғни арий) батыр ретінде бейнеленеді, әсіресе ол Граальдың квази-христиандық рыцарьларына қарсы тұрады. Мұндай мәлімдемелер қызу талқылауда, себебі либреттода оларды қолдайтын нақты дәлелдер жоқ. Вагнер өзінің көптеген жазбаларында мұндай идеяларды есімдерінде де атамайды, ал Косима Вагнердің күнделігінде, Парсифалдың жазылу және алғашқы қойылымын қамтитын соңғы 14 жылдағы Вагнердің ойлары егжей-тегжейлі баяндалған, мұндай ниеттер туралы ештеңе айтылмаған. Вагнер 1876 жылы Гобиномен қысқа ғана кездескен болса да, Гобиноның мақаласын 1880 жылы ғана оқыған. Дегенмен, «Парсифал» либреттосы 1877 жылы аяқталған, ал оқиғаның бастапқы нұсқалары тіпті 1857 жылға дейін жетеді. Хронологиялық мәселелерден басқа, Вагнер мен Гобиноның жеке кездесуі де өзара келіспеушіліктер мен дау-жанжалдармен бірге болды; мысалы, 1881 жылдың 3 маусымында Вагнер «расизм теорияларына қарсы христиандық теорияларды қорғап, жарылған» деген хабарлама тарады. Соған қарамастан, Гобино кейде «Парсифалға» шабыт берген тұлға ретінде аталады. Операда антисемиттік мағына бар ма деген сұрақ та талқыланады. Вагнердің замандастары мен зерттеушілері (мысалы, Ханс фон Вольцоген және Эрнест Ньюман), «Парсифалды» терең талдаған, антисемиттік интерпретациялар туралы ештеңе айтпаған. Алайда, әлемдік премьераға қатысқан сыншылар Пол Линдау мен Макс Нордбек, өзінің шолуларында бұл туынды Вагнердің еврейлерге қарсы сезімдеріне қалай сәйкес келетінін атап өткен. Мұндай интерпретациялық қақтығыстар бүгінге дейін сақталуда; кейбір зерттеушілер операның антисемит немесе антииудейлік сипатын атап өтуді жалғастырып, Вагнердің сол кезеңдегі жазбаларындағы антисемиттік үзінділермен байланыстырады, ал басқалары мұндай талаптарды жоққа шығарады, мысалы, Грааль мен Клингордың әлемі арасындағы қақтығысты Вагнердің Шопенгауэрлік христиандық көзқарасын және жалпы алғанда, пұтқа табынушылық әлемін бейнелейтін қақтығыс ретінде қарастырады. Премьераның дирижері Мюнхен операсының корольдік дирижері Герман Леви болды. Патша Людвиг қойылымды қаржыландырғандықтан, оркестрдің көп бөлігі Мюнхен операсының құрамынан, соның ішінде дирижерден алынды. Вагнер «Парсифалды» еврейдің дирижерлік еткеніне қарсы болды (Левидің әкесі раббин болған). Вагнер Левиге христиан дінін қабылдауын ұсынған, бірақ Леви бас тартқан. Вагнер содан кейін патша Людвигке Левиді қабылдауға шешім қабылдағанын жазды, бірақ (оның айтуынша) оған «барлық шығармалардың ішіндегі ең христиандық туындыны» еврей дирижерлік ететіні туралы шағымдар келген. Патша бұл туралы қанағаттануын білдіріп, «адамдардың барлығы негізінен бауырлар» деп жауап бергенде, Вагнер патшаға ашуланып: «Егер мен осы адамдардың көпшілігімен достық және жанашырлықпен қарым-қатынас жасасам, онда тек еврей нәсілін таза адамзат пен оның барлық асыл қасиеттерінің жауы ретінде қарастырамын» деп жазды. Жетпіс бір жылдан кейін еврей бас-баритоны Джордж Лондон Neu Bayreuth-та Амфортас рөлінде өнер көрсетіп, қызу пікір-таластарға себеп болды. «Парсифал» нацистік Германияда «идеологиялық тұрғыдан қабылдауға болмайтын» деп айыпталды және нацистер көптеген ғалымдардың пікірінше, туындыдағы мейірімділік, Шопенгауэрлік ерік-жігерді жоққа шығару, құштарлықтан бас тарту, аскетизм және тіпті зорлық-зомбылыққа қарсылық және антимилитаризм сияқты тақырыптардың болуына байланысты «Парсифалға» де-факто тыйым салды. Нацистердің кейбір шенеуніктері мен басшыларының бұл туындыға күмәнмен қарауы мүмкін. 1930 жылы жарық көрген «ХХ ғасырдың мифы» атты кітабында нацистік идеолог Альфред Розенберг «Парсифал – шіркеудің әлсіреуіне ықпал ететін, бас тарту құндылығын қадағалайтын туынды» деген пікір білдірді. Джозеф Геббельстің күнделіктерінде Адольф Гитлердің де «Парсифалға», әсіресе оның «христиандық мистикалық стиліне» күмәнмен қарағаны айтылған. Осыған қарамастан, 1934 және 1939 жылдар аралығында Байройт фестивалінде 26 қойылым, ал 1939 және 1942 жылдар аралығында Берлиндегі Deutsche Operде 23 қойылым өтті. Алайда, «Парсифал» екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Байройтте қойылмады. Вагнер «Парсифал» партитурасындағы лейтмотивтерді анықтаған жоқ (басқа партитураларында да олай істемеген), бірақ оның әйелі Косима оның кейбір лейтмотивтер туралы айтқан сөздерін күнделігінде жазған. Алайда, Вагнердің ізбасарлары (әсіресе 1882 жылы жарық көрген «Парсифалға» арналған нұсқаулық авторы Ханс фон Вольцоген) осы мотивтерді атап, жазып, сілтеме жасады және олар партитураның фортепианолық аранжировкаларында ерекше атап көрсетілді. Вагнердің партитурадағы мотивтерді атауға деген реакциясы жиреншік болды: «Соңында адамдар мұндай әбес нәрсенің мен ұсынғанымды ойлайды». Ашылу прелюдиясы екі маңызды лейтмотивті ұсынады, олар әдетте Коммуния тақырыбы және Грааль тақырыбы деп аталады. Бұл екеуі, сондай-ақ Парсифалдың өзінің тақырыбы опера барысында қайталанады. Басқа кейіпкерлер, әсіресе Клингор, Амфортас және «Дауыс», «Fool's motive» деп аталатын Тормотивін орындаушы, өздеріне тән лейтмотивтерге ие. Вагнер Граальды бейнелеу үшін Дрезден аминін пайдаланады, бұл мотивті ол бала кезінен Дрезденде білген.

Some writers see in the opera a promotion of racism or antisemitism. One line of argument suggests that Parsifal was written in support of the ideas of the French diplomat and racial theorist Count Arthur de Gobineau, expressed most extensively in his Essay on the Inequality of the Human Races. Parsifal is proposed as the "pure blooded" (i. e. Aryan) hero who overcomes Klingsor, who is perceived as a Jewish stereotype, particularly since he opposes the quasi Christian knights of the Grail. Such claims remain heavily debated, since there is nothing explicit in the libretto to support them. Wagner never mentions such ideas in his many writings, and Cosima Wagner's diaries, which relate in great detail Wagner's thoughts over the last 14 years of his life (including the period covering the composition and first performance of Parsifal) never mention any such intention. Having met Gobineau for the first time very briefly in 1876, it was nonetheless only in 1880 that Wagner read Gobineau's essay. However, the libretto for Parsifal had already been completed by 1877, and the original drafts of the story even date back to 1857. Besides the question of chronology, an eventual meeting in person between Wagner and Gobineau was also accompanied by mutual disagreements and quarrels; e. g. on 3 June 1881 Wagner is reported to have "exploded in favour of Christian theories in contrast to racial ones". Despite this, Gobineau is sometimes cited as an inspiration for Parsifal. The related question of whether the opera contains a specifically antisemitic message is also debated. Some of Wagner's contemporaries and commentators (e. g. Hans von Wolzogen and Ernest Newman) who analysed Parsifal at length, make no mention of any antisemitic interpretations. However the critics Paul Lindau and Max Nordbeck, present at the world premiere, noted in their reviews how the work accorded with Wagner's anti Jewish sentiments. Similar interpretive conflict continues even today; some of the more recent commentators continue to highlight the perceived antisemitic or anti Judaic nature of the opera, and find correspondences with antisemitic passages found in Wagner's writings and articles of the period, while others deny such claims, seeing for example the opposition between the realm of the Grail and Klingsor's domain as portraying a conflict between the sphere embodying the world view of Wagner's Schopenhauerian Christianity and a pagan sphere more generally. The conductor of the premiere was Hermann Levi, the court conductor at the Munich Opera. Since King Ludwig was sponsoring the production, much of the orchestra was drawn from the ranks of the Munich Opera, including the conductor. Wagner objected to Parsifal being conducted by a Jew (Levi's father was in fact a rabbi). Wagner first suggested that Levi should convert to Christianity, which Levi declined to do. Wagner then wrote to King Ludwig that he had decided to accept Levi despite the fact that (he alleged) he had received complaints that "of all pieces, this most Christian of works" should be conducted by a Jew. When the King expressed his satisfaction at this, replying that "human beings are basically all brothers", Wagner wrote to the king angrily: "If I have friendly and sympathetic dealings with many of these people, it is only because I consider the Jewish race as the born enemy of pure humanity and all that is noble about it (sic)". Seventy one years later, the Jewish bass baritone George London performed in the role of Amfortas at Neu Bayreuth, causing some controversy. It has been claimed that Parsifal was denounced as being "ideologically unacceptable" in Nazi Germany and that the Nazis placed a de facto ban on Parsifal because of what many scholars see as the presence of themes such as compassion, Schopenhauerian negation of the will, renunciation of desires, asceticism and even non violence and anti militarism in the work's libretto. Some of the Nazi officials and leaders may have had certain doubts about the work. In his 1930 book The Myth of the Twentieth Century the Nazi ideologue Alfred Rosenberg expressed the view that "Parsifal represents a church influenced enfeeblement in favour of the value of renunciation". According to Joseph Goebbels' diaries, Adolf Hitler too had apparently some reservations about Parsifal, particularly about what he called its "Christian mystical style". Despite this, there were in fact 26 performances at the Bayreuth Festival between 1934 and 1939 and 23 performances at the Deutsche Oper Berlin between 1939 and 1942. However, Parsifal was not performed at Bayreuth during World War II, Wagner did not specifically identify or name leitmotifs in the score of Parsifal (any more than he did in any other of his scores), although his wife Cosima mentions statements he made about some of them in her diary. However, Wagner's followers (notably Hans von Wolzogen whose guide to Parsifal was published in 1882) named, wrote about and made references to these motifs, and they were highlighted in piano arrangements of the score. Wagner's own reaction to such naming of motifs in the score was one of disgust: "In the end people believe that such nonsense happens by my suggestion." The opening prelude introduces two important leitmotifs, generally referred to as the Communion theme and the theme of the Grail. These two, and Parsifal's own motif, are repeated during the course of the opera. Other characters, especially Klingsor, Amfortas, and "The Voice", which sings the so called Tormotif ("Fool's motive"), have their own particular leitmotifs. Wagner uses the Dresden amen to represent the Grail, this motif being a sequence of notes he would have known since his childhood in Dresden.

Хроматизм

Көптеген музыка теоретиктері Парсифальды 19 ғасырдың соңындағы музыканың хроматизмін талдаудағы қиындықтарды зерттеу үшін пайдаланды. Дэвид Левин және Ричард Кон сияқты теоретиктер белгілі бір дыбыстар мен гармониялық прогрессиялардың шығарманы құрылымдау және символдау маңыздылығын зерттеді. Шығарманы құрылымдыратын лейтмотивтердегі ерекше гармониялық прогрессиялар, сондай-ақ 2-ші актінің жоғары хроматизмі оны музыкалық жағынан талдауды қиын етеді.

Ерекше үзінділер

Вагнердің пісіп-жетілген операларындағыдай, «Парсифаль» әр актісі музыканың үздіксіз ағыны ретінде жазылған; сондықтан осы шығармада жеке ариялар жоқ. Дегенмен, Вагнердің өзі операдан бірқатар оркестрлік бөлімдерді аранжировкалаған, және олар концерттік репертуарда қалып отыр. 1-ші актінің увертюрасы көбінесе жеке орындалады немесе 3-ші актінің екінші бөлігіндегі «Қасиетті Жұма» музыкасының 1-ші көрінісімен бірге тартады. Кундридің 2-ші актідегі ұзақ монологы («Ich sah das Kind») кейде концертте орындалады, сондай-ақ Амфортастың 1-ші актідегі («Wehvolles Erbe») арысы да орындалады.

Аспаптар

Парсифальдің музыкасы үш флейта, үш гобой, бір ағылшын мүйіз, үш кларинет B flat және A, бір бас кларинет B flat және A, үш фагон, бір контрафагон; төрт мүйіз F, үш керней F, үш тромбон, бір туба, 6 сахнадағы керней F, 6 сахнадағы тромбон; төрт тимпан (екі орындаушы қажет), тенор барабандары, сахнадағы 4 шіркеу қоңырауы, сахнадағы бір күн күркірейтін машина; екі арфа және скрипкалар. Парсифаль – Вагнердің контрафагонын қолданған екі шығармасының бірі. (Екіншісі – До мажорлық симфониясы.) 1-ші және 3-ші актілерде Монсалваттағы Грааль рәсіміне рыцарьларды шақыратын қоңыраулар сахнада көрсетуде көбінесе қиындық тудырады. Бейройтте Парсифальдің алғашқы қойылымдарында Вагнер шіркеу қоңырауларының орнына төрт ішекті фортепиано рамасын жасатып алды. Алғашқы қойылымдарда қоңыраулар там-там және гонгтармен үйлестірілді. Дегенмен, қоңырау тубамен, төрт қоңыраудың тонына келтірілген төрт там-таммен және барабан таяқшасымен ойналатын тағы бір там-таммен бірге қолданылды. Қазіргі заманғы қойылымдарда Парсифаль қоңырауының орнына түтікшелі қоңыраулар немесе синтезаторлар қолданылып, қажетті дыбыстар шығарылады. Күн күркіреуіш машинасы Клинсордың қасқасы қираған сәтте қолданылады.

Жазбалар

Парсифал Байройт сахнасы үшін арнайы жазылған, ал операның ең танымал жазбаларының көпшілігі сол сахнадағы тікелей орындалыстардан алынған. LP дәуірінен бұрын Карл Мюк Байройтте операдан үзінділерді дирижерлік еткен. Бұл жазбалар операның дискідегі ең жақсы орындалуларының бірі саналады. Сонымен қатар, олар операның премьерасы үшін салынған және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде металлға тапсырылған қоңыраулардың жалғыз дыбыстық куәлігін қамтиды. Ханс Кнапертсбуш соғыстан кейінгі жылдары Парсифалмен ең тығыз байланысты дирижер болды, ал 1951 жылы оның жетекшілігімен Байройт фестивалі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта ашылды. Бұл тарихи орындалыстар жазылған және Teldec лейблінде моно дыбыста қол жетімді. Кнапертсбуш операны 1962 жылы Philips үшін қайтадан стерео түрінде жазды, және бұл шығарылым көбінесе Парсифалдың классикалық жазбасы деп есептеледі. Байройттен көптеген "ресми емес" тікелей эфирлік жазбалар бар, олар Кнапертсбуш дирижерлік еткен Парсифал актерлерінің барлығын қамтиды. Пьер Булез (1971) және Джеймс Левин (1985) операны Байройтте Deutsche Grammophon және Philips компанияларында жазды. Булездің жазбасы – ең жылдам жазбалардың бірі, ал Левиннің жазбасы – ең баяу жазбалардың бірі. Басқа жазбалардың ішінде Георг Солти, Джеймс Левин (Метрополитен Опера оркестрімен), Герберт фон Караян және Дэниел Баренбойм (соңғы екеуі Берлин филармониясын дирижерлік еткен) дирижерлік еткен жазбалар кеңінен мақталды. Караянның жазбасы 1981 жылғы "Граммофон" сыйлығында "Жылдың жазбасы" деп танылды. Рафаэль Кубеликтің дирижерлігімен жасалған және бастапқыда Deutsche Grammophon үшін жазылған, қазір Arts & Archives-те қайта шығарылған Парсифал жазбасы да жоғары бағаланады. 2013 жылдың 14 желтоқсанында BBC Radio 3-тің "CD Review – Building a Library" бағдарламасында музыка сыншысы Дэвид Найс Парсифал жазбаларын қарап шығып, Симфониялық оркестрдің (Bayerischen Rundfunks) Рафаэль Кубелик (дирижер) жазған жазбасын ең жақсы таңдау деп ұсынды.

Parsifal was expressly composed for the stage at Bayreuth and many of the most famous recordings of the opera come from live performances on that stage. In the pre LP era, Karl Muck conducted excerpts from the opera at Bayreuth. These are still considered some of the best performances of the opera on disc. They also contain the only sound evidence of the bells constructed for the work's premiere, which were melted down for scrap during World War II. Hans Knappertsbusch was the conductor most closely associated with Parsifal at Bayreuth in the post war years, and the performances under his baton in 1951 marked the re opening of the Bayreuth Festival after World War II. These historic performances were recorded and are available on the Teldec label in mono sound. Knappertsbusch recorded the opera again for Philips in 1962 in stereo, and this release is often considered to be the classic Parsifal recording. There are also many "unofficial" live recordings from Bayreuth, capturing virtually every Parsifal cast ever conducted by Knappertsbusch. Pierre Boulez (1971) and James Levine (1985) have also made recordings of the opera at Bayreuth that were released on Deutsche Grammophon and Philips. The Boulez recording is one of the fastest on record, and the Levine one of the slowest. Amongst other recordings, those conducted by Georg Solti, James Levine (with the Metropolitan Opera Orchestra), Herbert von Karajan, and Daniel Barenboim (the latter two both conducting the Berlin Philharmonic) have been widely praised. The Karajan recording was voted "Record of the Year" in the 1981 Gramophone Awards. Also highly regarded is a recording of Parsifal under the baton of Rafael Kubelík originally made for Deutsche Grammophon, now reissued on Arts & Archives. On the 14 December 2013 broadcast of BBC Radio 3's CD Review – Building a Library, music critic David Nice surveyed recordings of Parsifal and recommended the recording by the Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Rafael Kubelik (conductor), as the best available choice.

Фильмдердегі нұсқалар

DVD-де қолжетімді бірқатар сахналық қойылымдардан өзге, «Парсифаль» операсы 1951 жылы Даниэль Мангране және 1982 жылы Ханс Юрген Сибербергтің экранизациясына алынған. Сонымен қатар, 1998 жылы Тони Палмердің «Парсифаль – Грааль іздеуі» атты деректі фильмі де бар. Ол Еуропаның әртүрлі театрларында, оның ішінде Мариинский театрында, Сиенадағы Равелло фестивалінде және Байройт фестивалінде түсірілген. Фильмде Палмердің «Парсифаль» қойылымынан үзінділер, сондай-ақ Пласидо Доминго, Виолета Урмана, Матти Салминен, Путилин Николай Георгиевич және Анна Нетребко қатысқан түсірілімдер бар. Бұған қоса, Доминго, Вольфганг Вагнер, жазушылар Роберт Гутман және Карен Армстронгпен жасалған сұхбаттар да кірген. Фильмнің екі нұсқасы бар: 1) Домингоның ресми мақұлдауымен 116 минуттық толық нұсқасы және 2) неміс дистрибьюторы тым «саяси», «дискомфортты» және «маңызсыз» деп есептеген бөлімдері қиылып, 88 минуттық нұсқасы.