Кіріспе

Ричард Вагнердің «Der fliegende Holländer» (Ұшқан голландық) операсы, WWV 63, – Ричард Вагнердің неміс тіліндегі либреттосы мен музыкасы бар опера. Оның орталық тақырыбы – махаббат арқылы құтқарылу. Вагнер 1843 жылы Дрездендегі Корольдік сарай театрында (Königliches Hoftheater Dresden) премьера өткізді. Вагнер 1870 жылғы «Менің өмірім» (Mein Leben) автобиографиясында 1839 жылдың шілде және тамыз айларында Ригадан Лондонға теңізден өткен дауылды сапарынан кейін опера жазуға шабыттанғанын айтты. 1843 жылғы автобиографиялық эскизінде Вагнер осы оқиғаны Генрих Гейненің 1833 жылғы сатирикалық романы «Мырза фон Шнабелевопскийдің естеліктерінен» (Aus den Memoiren des Herrn von Schnabelewopski) алынған аңызды қайта баяндауынан алғанын мойындады. Бұл туынды оның кейінгі музыкалық драмаларына тән опералық стильдердің алғашқы қадамдарын көрсетеді. «Der fliegende Holländer» операсында Вагнер кейіпкерлер мен тақырыптармен байланысты бірнеше лейтмотивтерді (әдеби мағынасында – «жетекші мотивтер») пайдаланады. Барлық лейтмотивтер овертурада таныстырылады, ол белгілі бір теңіз немесе дауыл мотивімен басталып, содан кейін Голланд пен Сента мотивтеріне көшеді. Вагнер бұл туынды бастапқыда үзіліссіз қою үшін жазған – бұл оның дәстүрді бұзуға жасаған тытысы – және бүгінгі опера театрлары кейде осы талапты орындаса да, ол үш актілік нұсқада да қойылады. Операның қолжазбасы Ричард Вагнер қорында сақтаулы.

Құрастыру тарихы

1839 жылдың басында 26 жасар Рихард Вагнер Ригадағы сарай театрында дирижер болып жұмысқа орналасты. Оның салтанатты өмір салты және актриса әйелі Минна Планнердің сахнаны қалдыруы, оның өтеуге шамасы келмейтін үлкен қарыздар жинауына себеп болды. Вагнер «Риенци» шығармасын жазып, Ригадағы кредиторларынан қашып, Лондон арқылы Парижге қашып, «Риенци» операсын Париж операсы сахнасында қойып, байлық табу жоспарын құрастырды. Бірақ бұл жоспар тез арада апатқа ұшырады: оның паспорты кредиторларының өкілі ретінде билік органдарынан тартып алынғандықтан, ол Миннамен бірге Пруссия шекарасын қауіпті және заңсыз жолмен кешіп өтуге мәжбүр болды, осы кезеңде Минна түсік тастады. Олар «Тетис» кемесіне мінді, кеме капитаны оларды паспорты болмаса да алып кетуге келіскен еді. Бір кезде кеме Тведестрандтағы Норвегия фиордына паналады. Сегіз күндік сапардан кейін Вагнер Ригадан үш аптадан соң Лондонға жетті. Вагнердің Париждегі тәжірибесі де сәтсіз аяқталды. Ол дирижер болып жұмыс таба алмады, ал опера «Риенци» операсын қоюға ниеттенген жоқ. Вагнерлер достарынан және Вагнердің музыка туралы мақалалар жазып, ноталарды көшіру арқылы тапқан аз табыстан көмек алып, кедейлікке ұшырады. Вагнер «Ұшқан голландық» тақырыбында бір актілі опера жазу идеясын ойлап тапты, оның Париж операсында балет алдында қойылатынын үміттенеді. Норвегия рифтері арқылы жасаған саяхат менің қиялымда керемет әсер қалдырды; теңізшілер растаған «Ұшқан голландық» аңызы, теңіздегі саяхатымның нәтижесінде ғана берілген ерекше, таңғажайып түс алды. Вагнер 1834 жылы «Der Salon» журналында жарияланған Генрих Гейненің «Мырза фон Шнабелевскийдің естеліктері» атты сатирасына негізделген оқиғаның алғашқы прозалық нұсқасын 1840 жылдың мамыр айының басында Парижде жазды. Гейненің ертегісінде баяндаушы теңіз капитанының дінге қарсы сөйлегені үшін мәңгілікке айдалатын сахналық пьесаның қойылымын тамашалайды. Гейне осы кейіпкерді мұхиттың саяхатшы яхудиі ретінде таныстырады және Вагнер осы және көптеген келесі операларында белсенді түрде қолданған құрылғыны қосты: голландық адамды тек адал әйелдің махаббаты ғана құтқара алады. Гейне нұсқасында бұл ирониялық әзіл құралы ретінде ұсынылған, бірақ Вагнер бұл тақырыпты сөзбе-сөз қабылдады және оның жобасында әйел өмір бойы адал болады. 1841 жылдың мамыр айының соңында Вагнер либреттоны немесе, оның айтуынша, өлеңін аяқтады. Музыканы жазу өткен жылдың мамыр-шілде айларында басталды, 1840 жылы Вагнер 3-ші актіде («Steuermann, lass die Wacht!») норвегиялық теңізшілер әнін және сол сахнадағы голландық жігіттерінің «Фантом» әнін жазды. Бұл шығармалар сюжеттің эскизімен бірге Париж операсындағы тыңдау үшін жазылған. Вагнер эскизді опера директоры Леон Пиллеге 500 франкқа сатты, бірақ оны музыканың құндылығына көндіре алмады. Вагнер «Der fliegende Holländer» операсының қалған бөлігін 1841 жылдың жазында жазды, овертюра соңғы жазылды, ал 1841 жылдың қарашасына қарай оркестрлік партия аяқталды. Бұл музыка бір актіде үздіксіз орындалуы үшін жоспарланған болса да, Вагнер кейіннен шығарманы үш актіге бөлді. Алайда, ол музыканы айтарлықтай өзгертпеді, тек бастапқыда үздіксіз ағып өту үшін жасалған ауысуларды тоқтатты (бір актілі түпнұсқалық құрылым кейбір қойылымдарда сақталған). Бастапқы жобасында Вагнер оқиғаны Шотландияда өткізуді жоспарлаған, бірақ 1843 жылдың қаңтарында Дрезденде алғаш рет қойылған және оның өзі дирижерлік еткенге дейін оны Норвегияға ауыстырды. 1851 жылы «Достарымға хат» атты эссесінде Вагнер «Голландиялық» операсы оның үшін жаңа бастама болғанын мәлімдеді: «Осы жерден менің поэзиялық мансабым басталады және опера мәтіндерін құрастырушыдан қоштасамын». Шындығында, бүгінгі күнге дейін опера Вагнердің Байройт фестивалінде қойылған ең алғашқы туындысы болып табылады және кем дегенде сол театр үшін Вагнердің жетілген шығармаларының басталуын білдіреді.

1-ші акті

Үйге қайтып бара жатқанда, кеме капитаны Даландты қатты дауыл Норвегияның оңтүстігіндегі Сандуике маңындағы паналау портын іздеуге мәжбүр етеді. Ол рульдікті қарауылда қалдырады, ал өзі мен теңізшілер демалысқа шығады. (Кемешінің әні: "Mit Gewitter und Sturm aus fernem Meer" – "Алыс теңіздердегі дауыл мен боранымен".) Рульдік ұйықтап қалады. Арт жағынан пайда болған әуе кемесі толқындармен Даландтың кемесіне шабуылдайды, ал арқандар екі кемені байланыстырып тұрады. Көрінбейтін қолдар желкендерді жинап алады. Қара киім киген, қалың қара сақалмен беті жамылған, ақшыл денелі бір адам жағаға шығады. Ол өзінің тағдырына ағынады. (Ария: "Die Frist ist um, und abermals verstrichen sind sieben Jahr" – "Мерзім бітті, және тағы да жеті жыл өтті".) Бір кезде Шайтанды шақырғандықтан, әуе капитаны мәңгілікке теңізде тыныштық таппауға қарғыс атқан. Періште оған құтқарылу шарттарын жеткізді: жеті жыл сайын толқындар оны жағаға шығарады; егер ол өзіне адал болатын әйелді тапса, қарғысынан босатылады. Даланд оянып, бейтаныс адаммен кездеседі. Бейтаныс Даландтың Сента есімді үйленбеген қызы бар екенін естіп, оның қолын сұрайды, сый ретінде қазыналы сандық ұсынады. Алтынға құмар болған Даланд некеге келіседі. Оңтүстік жел соғып, екі кеме де Даландтың үйіне қарай бет алады.

2-ші акті

Жергілікті қыздар тобы Даландтың үйінде ән шырқап, айналып жүр. (Қорықтайтын хор: "Summ und brumm, du gutes Rädchen" – "Whirl and whirl, good wheel") Даландтың қызы Сента қабырғаға ілінген аңызға толы голландиялықтың әдемі суретіне мұңайып қарайды; оны құтқаруға ниетті. Ол медбикесінің қарсылығына қарамастан, достарына голландиялықтың тарихын айтады (Лейтмотивпен баллада), шайтан оның ант берген сөзін қалай естіп, оны сөзіне сүйенгенін. Ол адалдығымен оны құтқаруға ант етеді. Сентаның бұрынғы жігіті, мерген Эрик келіп, оның әнін тыңдайды; қыздар кетеді, ал қызға ғашық мерген оны ескертеді, түсінде Даландтың құпия бейтаныспен теңізге алып кеткенін айтады. Ол қуанышпен тыңдайды, ал Эрик үмітін жоғалтып кетеді. Даланд бейтаныспен бірге келеді; ол және Сента үнсіз бір-біріне қарайды. Даланд қызының назарына ілікпейді, тіпті оны өзінің болашақ күйеуі ретінде таныстырғанда да. Актіні аяқтаған келесі дуэтте Сента өліміне дейін адал болады деп ант етеді.

3-ші акт

Кешкі уақытта жергілікті қыздар Даландтың теңізшілеріне тамақ пен сусын әкеледі. Олар осы ерекше кеменің экипажын да көңіл көтеруге шақырады, бірақ бұл бекер болады. Қыздар таңғалып кетеді, ал кемедегі әуе шайтандар жұмыс істеп жатқанда, Даландтың теңізшілері қорқып, шегінеді. Сента келеді, одан кейін Эрик келеді, ол оны тастап кеткені үшін кінәлайды, себебі ол бұрын оны сүйген және адал болады деп уәде берген. Бұл сөздерді естіген бейтаныс адам үмітін жоғалтып, қатты қайғыға батады, өйткені енді өзі мәңгілікке құтылу жолын таппайтынын ойлайды. Ол өзінің теңізшілерін шақырып, Сентаға қарғыс туралы айтады және Даланд пен оның экипажының қорқынышын тудыра отырып, өзінің "Der fliegende Holländer" екенін жариялайды. Голландиялық теңізші теңізге шыға бастағанда, Сента өзін теңізге лақтырып, оған өліміне дейін адал болатынын мәлімдейді. Осылай ол құтырылады. Көрініс кеме жоғалып кетеді, ал Сента мен Голландиялық аспанға көтеріледі.