Кіріспе

Бірге өмір сүру – президенттің парламент мүшелерінің көпшілігінен өзге саяси партиядан шыққан жағдайда, Франция сияқты жартылай президенттік жүйелерде кездесетін бөлінген үкімет жүйесі. Мұндай жүйе президентті парламенттегі көпшілік партияға қанағаттандыратын премьер-министрді тағайындауға мәжбүр етеді. Осылайша, бірге өмір сүру атқару билігінің екіұштылығынан туындайды: тәуелсіз сайланған президент және президентке де, заң шығарушы органға да қанағаттандыратын премьер-министр.

Франция

Францияда 1986–1988 жылдары, 1993–1995 жылдары және 1997–2002 жылдары үкіметтік кезеңде оппозиция басымдығы болды. Президент Ұлттық Ассамблеяда оппозициялық көпшілікке қарсы тұрып, үкімет мүшелерін олардың арасынан таңдауға мәжбүр болды.

Шығу тегі

Бірге өмір сүру, болмаса күтілмеген жағдай, Бесінші Француз Республикасының туындысы болды. Бұл Конституция едәуір атқарушылық билікке ие президент пен Парламент алдында жауапты премьер-министрді біріктірді. Президенттің басты міндеті – Франция Төртінші Республикасында кең таралған тоқырауды тоқтату және тұрақтанбаудан сақтау үшін шешімді әрекет ету болды; премьер-министр де, сондай-ақ, «үкіметтің жұмысын басқару», заң шығару саласына күшті басшылық ету және партиялық талас-тартыстарды жеңуге көмектесуге тиіс болды. 1962 жылдан бастап француз президенттері халықтың тікелей дауысымен сайлана бастады, бұрынғы сайлау коллегиясы тек бір рет қолданылған еді. Бұл өзгеріс Бесінші Республика президенттеріне бастапқы Конституцияда қарастырылғаннан артық билік беруді мақсат етті. Президент әлі де ұлттың символы және бейнесі ретінде қарастырылса да, оған халықтың мандаты берілді. Әрине, Ұлттық Ассамблеяның көпшілік партиясы да билігін сақтап қалды, бірақ халық сайлаған президент премьер-министрді тағайындағандықтан, атқарушы және заң шығарушы билік арасындағы кез келген қақтығыста президенттің үстемдігі басым болды. Бұл теңгерімсіздік президенттің Ассамблеяны кез келген уақытта тарату құқығымен (бірақ жылына бір реттен артық емес) одан әрі айқын болды, ал заң шығарушы орган президентті қызметтен шеттетуге құқығы жоқ еді. Президенттің осы мәртебесіне жалғыз шектеу – президенттің премьер-министрлік лауазымына тағайындалуына Парламенттің төменгі палатасы – Ұлттық Ассамблеяның келісімі қажеттігі болды: Ассамблея үкіметке сенімсіздік білдіріп, оны қызметтен босата алатындықтан, премьер-министр Ассамблеяда көпшіліктің қолдауын қамтамасыз етуі керек. Бұл мәселе заң шығарушы көпшілік президентпен келісімде болғанда туындамады, және шын мәнінде, Конституцияның көп бөлігін жасауға жауапты болған де Голль, егер халық оны Ассамблея сайлауында қолдамаса, президенттің отставкаға кететінін, содан кейін жаңа президент сайланатынын (Францияда вице-президент жоқ) және отставкадан кейін екі ай ішінде жаңа сайлау өтетінін, ал жаңа президент толық мерзімге сайланатынын көздеген. Осы жағдай 1969 жылы де Голльдің отставкаға кетуімен орын алды, себебі халық оның ұсынған референдумына қарсы дауыс берді. Бірге өмір сүруге жақын жағдай 1981 жылы социалистік президент Франсуа Миттеранның сайлануымен болды. Сол кезде голлистік «Республика үшін жиналыс» басқаратын оңшыл коалиция Ассамблеяны бақылап отырды. Миттеран бірден өзінің өкілеттігін пайдаланып, парламент сайлауын шақырды, нәтижесінде сайлаушылар социалистерге абсолютті көпшілік беріп, күтілген дағдарыстың алдын алды. Алайда, 1986 жылы, бес жыл өткен соң, талап бойынша өткізілген парламент сайлауында социалистер оңшылдарға басымдығын жоғалтты. Миттеран президенттік лауазымда қалуды шешті, осылайша алғашқы бірге өмір сүру басталды.

Бірге тұрудың іс жүзіндегі көрінісі

Бірге өмір сүрудің үш ғана кезеңі болды, бірақ олардың әрқайсысы президент пен премьер-министр арасындағы билік тепе-теңдігінің өзгеруін көрсетеді.

Миттеран мен Ширак кезеңі (1986-1988 жылдар)

1986 жылғы парламент сайлауынан кейін Миттеран көпшілік коалициядағы ең ірі партия – Республика үшін жиналыс (РПР) жетекшісі Жак Ширакты Премьер-министр етіп тағайындауға мәжбүр болды. Миттеран мен Ширактың бірге жұмыс істеген кезеңінде президент шетелдік міндеттеріне көбірек назар аударды және Ширакқа ішкі саясатты басқаруға мүмкіндік берді. Миттеран бұл саясаттан алшақтағандықтан, Ширак салықтарды төмендету және көптеген мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру арқылы Миттеранның көптеген реформаларын кері қайтара бастады. Дегенмен, Миттеранның жарлықтарға қол қоюдан бас тартқан кездері сияқты, Ширактан заң жобаларын парламент арқылы қабылдауды талап ету арқылы реформаларды тежеп тұрған шиеленісті сәттер де болды. Бұл жағдай 1988 жылға дейін екі жылға созылды, содан кейін қайта сайланған Миттеран жаңа заң шығару сайлауын тағайындады, оның нәтижесінде солшыл бағытты көпшілік жеңіске жетті, ол бес жыл бойы сақталды.

Миттеран Балладур кезеңі (1993 1995)

1993 жылы президент Миттеран да ұқсас жағдайға түсті, Ұлттық Ассамблея сайлауында оңшылдар 80% көпшілік дауыспен жеңіске жеткен кезде. Ол қайтадан RPR және Француз демократиясы үшін одақ (UDF) партияларынан оппозициялық өкілді тағайындауға мәжбүр болды. Бұл жолы ол Эдуар Балладурды премьер-министр етіп тағайындады, себебі Ширак үшінші рет премьер-министр болудың орнына президенттікке қатысуға ниеттенді. Балладур 1995 жылдың 18 мамырына дейін, Жак Ширак президенттік лауазымға кіргенге дейін бұл қызметте болды.

Ширак-Жоспин кезеңі (1997-2002)

1995 жылы оңшыл көшбасшы Жак Ширак Миттераннан кейін президент болды, және оңшылдар парламентте көпшілікке ие болғандықтан, ол өзінің партияласы РПР мүшесі Ален Юппені премьер-министр етіп тағайындады, осылайша президенттікке өзгеріс енгізу арқылы «бірге өмір сүру» аяқталды. Президент пен парламент арасындағы бұл үйлесімділік кемінде 1998 жылғы жоспарланған парламент сайлауына дейін сақталуы тиіс еді. Алайда, 1997 жылы президент Ширак парламентті тарату және мерзімінен бұрын сайлау шақыру туралы қате стратегиялық шешім қабылдады. Бұл жоспар күтпеген нәтиже берді, себебі француз сайлаушылары қайтадан солшылдарға бет бұрып, оңшылдардың парламенттегі көпшілігін жойды. Ширак социалист Лайонель Жоспенді премьер-министр қызметіне тағайындауға мәжбүр болды. Жоспен 2002 жылғы сайлауға дейін премьер-министр болып қалды, бұл үшінші «бірге өмір сүру» мерзімін бес жылға созды. Ширак бұл жағдайды «паралич» деп сипаттап, Ұлттық Ассамблея үшін сайлау кампаниясын ұйымдастыруды өте қиын деп тапты. Жоспен премьер-министр болғандықтан, Ширактың саяси ықпалы шектелді және солшыл көпшілік жүзеге асырған бірқатар маңызды реформаларға қатысы болмады. Олардың ішінде 1998 жылы қабылданған және 2000 жылы күшіне енген жұмыс аптасын 39 сағаттан 35 сағатқа қысқарту туралы заң да бар еді.

Байқаулар

Арен Лижпарт француз Бесінші Республикасы көбінесе президенттік жүйеде жұмыс істейді, бірақ «бірге өмір сүру» кезеңінде, кем дегенде ішкі саясат саласында, парламенттік жүйеге айналады. Онда премьер-министр заңнамалық күн тәртібін анықтайды, ал президенттің өкілеттіктері сыртқы саясат және қорғаныспен шектеледі. «Бірге өмір сүру» кезіндегі кең таралған мәселе – әрбір лидер өзінің саясатының іске асырылуын қалайды, осылайша халық олардың стратегияларын жақсы қабылдап, сайлау уақыты келгенде оларға дауыс береді. Екі партия бәсекелес болғандықтан, өркендеуге мүмкіндік аз, себебі екі жақтың арасындағы шиеленіс оларды бір-бірін тежейді. Бірдей саяси бағыттағы лидерлер билікте болғанда шешім қабылдауда бір-біріне көмектеседі, ал «бірге өмір сүру» ұлттық беделдің төмендеуіне және елдің сыртқы ортада әлсіз көрінуіне әкелуі мүмкін. Бастапқыда оның болуы екі күмәнді болғанмен, Франция 1986 жылдан 2006 жылға дейінгі кезеңде шамамен жартысын «бірге өмір сүру» үкіметтерімен басқарды, бұл француз халқы енді екі партияның билікті бөлісуінен қорқатынын көрсетеді.

Болашақ перспективалары

2000 жылы премьер-министр Лионель Жоспеннің бастамасымен және президент Жак Ширактың қарсылығына қарамастан, президенттің өкілеттік мерзімі жеті жылдан бес жылға қысқартылды, бұл өзгеріс референдум арқылы бекітілді. Сонымен қатар, заң шығарушы сайлаулар президенттік сайлаудан бір ай кейін өтеді, осылайша президенттік сайлауда жеңіске жеткендер бір айдан соң заң шығарушы сайлауда дауыс берушілердің қолдауын растауға мүмкіндік алады. Президенттік және заңнамалық сайлаулардың шамалы уақыт арасында өтуі екі сайлаудың арасында халық пікірінің күрт өзгеру мүмкіндігін төмендетіп, «бірге өмір сүру» ықтималдығын азайтады, бірақ халық пікірі тұрақты болған жағдайда да «бірге өмір сүру» мүмкіндігі сақталады. Мысалы, сайлаушылардың тобы (мысалы, солшылдар) екі немесе одан көп президенттік кандидаттарға дауыс беруге бөлінуі мүмкін, нәтижесінде осы топтың ешбір кандидат президенттік сайлауда жеңіске жете алмайды, бірақ бұл координация мәселелері заңнамалық сайлауда шешілуі мүмкін, екі сайлауда да әртүрлі нәтижелерге әкеледі. Сонымен қатар, президенттік және заңнамалық сайлауларда көпшілік дауысқа ие болған партия, сайлау округтерінде қолдаудың тең емес таралуына байланысты Ұлттық Ассамблеяны бақылаудан шығарып алуы мүмкін. Тағы бір жағдайда, жаңа партиядан президенттікке үміткер, оның партиясының кандидаттары немесе партиялық құрылымы болмаса да, заң шығарушы сайлауда жеңіске жете алады. «Бірге өмір сүру» сондай-ақ, егер президенттік және заңнамалық сайлаулар ерекше жағдайларға байланысты әртүрлі уақытта өткізілсе, орын алуы мүмкін. Мысалы, президент Ассамблеяны таратып, мерзімінен бұрын жаңа сайлаулар тағайындауы мүмкін, бұл теориялық тұрғыдан басқа партияның жеңіске жетуіне әкелуі мүмкін (әрине, президент мұндай нәтиже күткен жағдайда сайлау шақырудан аулақ болады). Президент өкілеттік мерзімі ішінде қайтыс болуы, денсаулығына қатысты шектеулерге тап болуы, отставкаға кетуі немесе импичмент жағдайында жаңа президенттік сайлау өтеді. Мұның нәтижесінде «бірге өмір сүру» мүмкін, бірақ жаңа президент, әдетте, жаңа парламент сайлауларын тағайындайды.

Финляндия

1918 жылы жазылған Финляндия Конституциясы бастапқыда 40 жыл өткен соң пайда болған француз жүйесіне ұқсас болды. Онда президенттің ұлттық қауіпсіздік және халықаралық қатынастарға баса назар аударуы нақты көрсетілген. Бұл келісім монархистер мен парламентарийлер арасындағы ымыраға келгендік нәтижесі болды. Шын мәнінде, конституциялық монархия орнына күшті президенттік жүйе қабылданды. 2000 жылғы жаңа Конституция премьер-министрді тағайындау құқығын Парламентке беру арқылы Президенттің билігін шектеді. Финляндияда сол және оң жаққа бөлінудің күшті қарсылығы болмаған көптеген ықпалды партиялардың болуына және Парламенттік мерзімдердің (төрт жыл) Президенттік мерзімдерден (алты жыл) қысқа болуына байланысты, үкімет басшысы мен президенттің бірдей партиядан болуы жиі кездеседі. Теориялық тұрғыдан алғанда, Президенттің партиялық болуына жол жоқ, және Президенттер әдетте қызмет етіп жатқанда партия мүшелігінен ресми түрде бас тартады.

Грузия

Грузия 2012-2013 жылдар аралығында 2012 жылғы парламенттік сайлауда үстемдік құрған Біріккен ұлттық қозғалыс партиясының оппозициялық Грузин арманы коалициясынан жеңіліске ұшырағандықтан, билік бөлісу кезеңін бастан өткерді. Осымен қатар, жаңа конституциялық жүйе қолданысқа енді және жеңілген партияның басшысы, сол кездегі президент Михаил Саакашвили, Грузин арманының көшбасшысы Бидзина Иванишвилиді премьер-министр етіп тағайындауға міндетті болды. Еуропалық комиссияның баяндамасына сәйкес, Саакашвилидің президенттік өкілеттігінің екі мерзімі аяқталып, 2013 жылғы президенттік сайлауда Грузин арманының үміткері Георгий Маргвелашвили жеңіске жеткен соң, Грузия президенттік жүйеден парламенттік жүйеге күрделі және бейбіт жолмен өтті. Билік бөлісу кезеңі аталған баяндамада "шыңсып тұрған, бірақ жұмыс істейтін" деп сипатталды.

Польша

Польша президенті қызмет ететін кезеңде партиялық болмауы тиіс, бірақ бүгінгі күнге дейін барлық президенттер партиялық кандидаттар ретінде сайланды. 2007 жылы президент Лех Качиньский 2005 жылғы президенттік сайлаудағы өзінің басты қарсыласы Дональд Тускті премьер-министр етіп тағайындауға мәжбүр болған кезде үкіметтік келіспеушілік орын алды. 2023 жылы биліктегі партия жеңілгеннен кейін президент Анджей Дуда биліктегі премьер-министр Матеуш Моравецкийді азшылық үкіметіне қайта тағайындауға тырысты, бірақ екі аптадан кейін Моравецкий сенімсіздік дауысынан жеңіліп, парламент бұрынғы премьер-министр Дональд Тускті үшінші кабинетіне тағайындады. Үкіметтік келіспеушілік кезеңдері келесі жылдары болды: 1989-1990 (Ярузельски), 1993-1995 (Валенса), 1997-2001, 2005 [қысқа мерзімге] (Квасьневски), 2007-2010 (Л. Качиньский), 2015 [қысқа мерзімге] және 2023 – қазіргі уақытқа дейін (Дуда).

Ресей

Ресейде Мемлекеттік Дума президент таңдаған премьер-министрді бекітуі керек. Бірақ, егер Мемлекеттік Дума президенттің үміткерін үш рет қатарынан қабылдамаса, Президент Мемлекеттік Думаны таратып, жаңа заңнамалық сайлаулар тағайындауға құқылы, алайда ол соңғы сайлаудан кейін бір жыл ішінде мұны істей алмайды, бұл осы аралықта билік бөлісуге алып келуі мүмкін. Басқа уақытта билік бөлісу ықтимал емес, бірақ Мемлекеттік Думада президентке адал тұрақты көпшілік болмаған жағдайда орын алуы мүмкін. Осылайша, 1998 және 1999 жылдары Мемлекеттік Дума Виктор Черномырдинді премьер-министр етіп тағайындауға екі рет бас тартқан кезде билік бөлісу қалыптасты. Дегенмен, жаңа премьер-министрдің тағайындалуы соңғы дефолттың салдары болғандықтан, оппозиция мерзімінен бұрынғы сайлаудан кейін өзінің көрсеткіштерін жақсартуы мүмкін деген қауіп болды, бұл өз кезегінде президент Борис Ельцин мен Мемлекеттік Дума арасындағы шиеленісті күшейтуі мүмкін, әсіресе сол кезде импичмент процесіне дайындық жүргізіліп жатқандықтан. Осының нәтижесінде Борис Ельцин солшыл оппозицияда кең қолдауға ие болған Евгений Примаковты премьер-министрлікке ұсынуға мәжбүр болды.

Украина

Украинада 2006-2010 жылдар аралығында жартылай президенттік жүйеде үкіметтік құрамында қатар өмір сүру жағдайы да болды. 2006 жылғы Украина парламент сайлауынан кейін Украина президенті Виктор Ющенко 2004 жылғы президенттік сайлаудағы өзінің қарсыласы Виктор Януковичті 2006 жылдың тамызында премьер-министр етіп тағайындауға мәжбүр болды.

Палестина Ұлттық өкіметі

Палестина ұлттық билігі – Палестина аумақтарын басқаруға жауапты квазимемлекеттік ұйым, 2003 жылдың көктемінде премьер-министр лауазымы құрылғаннан бері жартылай президенттік республика аясында қызмет етеді. Президент кез келген адамды премьер-министр етіп тағайындауға құқылы болғанымен, кеңсе құрылған кезде премьер-министрдің Заң шығарушы кеңестегі көпшілік партиядан тағайындалатыны туралы жасырын келісім болған. Бұл келісім 2006 жылғы заң шығарушы сайлаудан кейін бірге өмір сүру кезеңіне алып келді, онда ФАТХ президенті Махмуд Аббас ХАМАС жетекшісі Исмаил Ханияны ХАМАС сайлауда жеңіске жеткен соң премьер-министр етіп тағайындады. Бірақ, бұл бірлескен қызмет ұзаққа созылмады, себебі Палестина билігінен қаржы қаражаты тоқтатылды және 2006 жылдың желтоқсанында ФАТХ пен ХАМАС арасында қақтығыс басталды, нәтижесінде 2007 жылдың 14 маусымында Салам Файяд басқаратын уақытша үкімет тағайындалды.

Шри-Ланка

Шри-Ланка саясаты бірнеше жыл бойы президент пен премьер-министр арасындағы қатыгез күреске куә болды. Президент пен премьер-министр әртүрлі партиялардан шығып, жеке-жеке сайланған болатын. Олар ұзақ жылдар бойы созылған азаматтық соғысты шешу мақсатындағы ЭТТҰ (LTTE) ұйымымен келіссөздер жүргізу мәселесінде дауласып отырды. 1978 жылдан бастап Шри-Ланка парламенттік жүйеден жартылай президенттік жүйеге өтті, онда президентке атқарушы билік көп берілді.

Басқа елдер

Бірге өмір сүру стандартты президенттік жүйелерде кездеспейді. АҚШ сияқты бірқатар президенттік демократияларда президент пен әртүрлі саяси партиялардың құрамындағы заң шығарушы органдар арасында билік бөлісілгенімен, бұл – үкіметтің бөлінген нысанының бір түрі ғана. Мұндай жағдайда атқарушы билікті бір партияның президенті басқарады және ол белгілі бір мерзімге сайланады, тіпті егер заң шығарушы орган басқа партияның бақылауында болса да; ал бірге өмір сүруде атқарушы билік бір партияның президенті мен басқа партияның кабинеті арасында бөліседі. Осылайша, бірге өмір сүру парламенттік үкіметке (яғни парламентке есеп беретін министрлер) және тікелей сайланған атқарушы президентке, яғни жартылай президенттік жүйеге ие жүйелерде ғана мүмкін болады. Шын парламенттік жүйеде мемлекет басшысы, президент немесе конституциялық монарх болса да, үкіметке елеулі ықпал ете алмайды. Жоғарыда айтылғандай, бірге өмір сүру теориясы енді Франциямен ғана шектелмейді. Дегенмен, осындай конституциялық құрылымға ие елдер көп емес. Шығыс Еуропаның кейбір жаңа демократиялық елдері Францияға ұқсас институттарды қабылдағандықтан, бірге өмір сүру жиірек кездесуі мүмкін, бірақ егер бұл елдер атқарушы және заң шығарушы органдарын Франция қазір істеп жатқандай, бір уақытта немесе шамалы айырмашылықпен сайласа, онда бірге өмір сүрудің ықтималдығы азаяды.