Кіріспе
Мили атолы (маршалл тілінде: Миль,) – Тынық мұхитындағы 92 аралдан тұратын коралл атоллы. Маршалл аралдарының Ратак тізбегінің заңнамалық округін құрайды. Арнодан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Жалпы жер ауданы – , бұл оны Кваджалейннен кейін Маршалл аралдарының екінші ірісі етеді. Атолл Кваджалейнге қарағанда әлдеқайда кішігірім лагунаны қамтиды, лагунаның ауданы – . Атолл Клей жолы деп аталатын су арнасымен Нокс атолынан бөлінген, ол әлдеқайда кішігірім. 2021 жылғы халық санауы бойынша Мили атолының халқы 497 адамды құрады. Басты ауыл да Мили деп аталады. Басқа ауылдарға Наллу, Энежет, Луконор, Токева және Вау, Мили жатады. Наллу, Энежет және Луконорға төмен су кезінде ғана Милиден құрлықпен бара алады. Тек Мили мен Энежетте шағын ұшақтар үшін қону жолақтары бар. Мили әуежайы мен Энежет әуежайына Air Marshall Islands әуе компаниясы ұшақтары жұмыс істеген кезде қызмет көрсетеді.
Mili Atoll (Marshallese: Mile, ) is a coral atoll of 92 islands in the Pacific Ocean, and forms a legislative district of the Ratak Chain of the Marshall Islands. It is located approximately southeast of Arno. Its total land area is making it the second largest of the Marshall Islands after Kwajalein. It encloses a much smaller lagoon than Kwajalein, with an area of The atoll is separated by a water channel called the Klee Passage from the Knox Atoll which is considerably smaller. The population of Mili Atoll was 497 at the 2021 census. The main village is also called Mili. Other villages include Nallu, Enejet, Lukonor, Tokewa, and Wau, Mili. Nallu, Enejet and Lukonwor are only accessible from Mili by land during lowtide. Only Mili and Enejet have runways for small aircraft. Mili Airport and Enejit Airport are served by Air Marshall Islands when its aircraft are operational.
Тарих
Британдық "Rolla" сауда кемесі Ратак және Ралик тізбектеріндегі бірнеше аралдарды көріп өтті. 1803 жылғы 20 қазанда ол Мили атоллында болуы мүмкін аралдарды байқады. Капитан Каммингс шалқаны жіберді, бірақ күшті толқын оның жағаға тікелей түсуіне кедергі келтірді. "Rolla" Британиядан Жаңа Оңтүстік Уэльске сотталғандарды тасымалдап, Британияға қайта әкелу үшін жүк іздеп Кантонға бет алған болатын. 19 ғасырдың басында Адам Иоганн фон Крузенстерн Мили және Нокс атоллдарын Мулгрейв аралдары деп атады. 1823 жылы Нантакеттен (Массачусетс штаты) шыққан "Globe" кит аулау кемесінің бүлікші экипажы кемесін Мили атолына жеткізді. Самуэль Б. Комсток басқарған бүлікшілер "Globe" кемесінің капитаны мен үш офицерін өлтірді. Мили атолына ішкі аймаққа жеткеннен кейін бірнеше күн өткен соң Комстокты өз серігі Сайлас Пейн өлтірді. Экипаждың алты мүшесі кемемен қашып, тоғыз адамды аралда тастап кетті. Екі жылдан кейін оларды құтқару үшін Джон Персиваль басқаратын американдық "Dolphin" шхунасы келді. 19 ғасырдың соңында танымал қара балықшы Bully Hayes Милидегі Токова аралына иелік етіп, оны өз операцияларының базасы ретінде пайдаланды. Мили атолы 1885 жылы Маршалл аралдарының қалған бөлігімен бірге Германия империясының иелігіне өтті. Амелия Эрхарттың жапондықтарға түскендігі туралы гипотезаны қолдайтындардың пікірінше, 1937 жылы Хауленд аралына жетпегеннен кейін Эрхарт пен Фред Нунан Мили атолына қонған болуы мүмкін. Алайда, мұндай оқиғаның болғанына қатысты дәлелдер көбінесе сенімсіз куәгерлердің сөзіне негізделген, нақты физикалық дәлелдерге емес; көптеген тарихшылар Эрхарт пен Нунанның Милиге келуіне ешқандай себеп болмағанын, ал келсе де, жеткенге дейін отындары таусылып қалар еді деп санайды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін арал Жапон империясының Оңтүстік теңіздер мандатына қарасты болды. Милиде радиобағытты табу маяғы мен ауа райы станциясы орналасқан, ал атол жапон әскерімен бекітілді. Гарнизон Жапон императорлық әскери-теңіз күштерінің 2045 және Жапон императорлық армиясының 2237 адамынан тұрды. 1942 жылы гидроұшақтар базасы салынды. 1942 жылдың соңы мен 1943 жылдың соңы аралығында жапондықтар үш ұшу-қону жолағы бар (4750 фут, 4550 фут және 4400 фут) және көптеген қосалқы ғимараттар, соның ішінде радар станциясы бар әуежай салды. Аралдың шекарасы жағалау қорғанысы және әуе шабуылына қарсы қарулармен нығайтылды. 1943 жылдың ортасынан 1945 жылдың тамызына дейін Милиді АҚШ әскери-теңіз күштерінің авианосецтерінен бомбалады және соғыс кемелерімен атқылады. Маджуро мен Кваджалейн АҚШ-қа түскеннен кейін шабуылдардың жиілігі мен күші артты. 5100 адамдық жапон гарнизонының (2600 Жапон императорлық әскери-теңіз күштері және 2500 Жапон императорлық армиясы) жартысы ғана соғыстың соңына дейін тірі қалды. 1945 жылдың 22 тамызында жапон гарнизонының командирі Леви кемесіндегі күштерін тапсырды.
Соғыстан кейінгі кезең
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Мили атолы Тынық мұхиты аралдарының сенімгерлік аумағының бөлігі ретінде АҚШ-тың бақылауына өтті. 1986 жылдан бері ол тәуелсіз Маршалл аралдары Республикасының құрамында. Мили атолында Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты мыңдаған заттар сақталған. Заң бойынша, бұл заттарды аралдан алып шығуға тыйым салынған. Көбінесе үлкен бекіністер, теміржол желілері, ескі артиллериялық қарулар мен ұшақтардың қалдықтары қалды. Мысалы, жапондық Mitsubishi A6M Zero және американдық B-25 Mitchell бомбалаушысы бірнеше метрлік судың ішінде жатыр. Жер беті әлі де 30 күнге созылған артиллериялық оқ атудан пайда болған кратерлермен жабылған, бұл аралды одақтас әскерлердің шабуылына дайындау мақсатында жасалған. 1960 жылдары Бейбітшілік корпусының еріктілері мыңдаған жарылмаған оқ-дәрілерді жойғанымен, жапондық және американдық жарылмаған оқ-дәрілердегі химиялық заттардан адамдар үшін қауіп әлі де сақталады (олар тамақ тізбегіне енуі мүмкін).