Дін мен мидың ғылымы: Нейротеологияның зерттеуі

Кіріспе

Діни тәжірибені нейробиологиялық тұрғыдан түсіндіруге жасалған әрекеттер

Діни нейробиология, сондай-ақ нейротеология және рухани нейробиология деп те белгілі, діни тәжірибе мен мінез-құлықты нейробиологиялық тұрғыдан түсіндіруге тырысады. Бұл – нейрондық құбылыстар мен руханилықтың жеке тәжірибесі арасындағы байланыстарды зерттеу және осы құбылыстарды түсіндіруге бағытталған гипотезаларды қарастыру. Бұл, психикалық емес, жүйке күйлерін зерттейтін дін психологиясынан өзгеше. Діннің нейробиологиясын қолдаушылар, дәстүрлі түрде рухани немесе діни деп санатылатын жеке тәжірибелердің неврологиялық және эволюциялық негізі бар екенін айтады. Бұл сала бірнеше танымал ғылыми кітаптарға негіз болды.

Кіріспе

"Нейротеология" – діни немесе рухани сенімдердің, тәжірибелердің және амалдардың мидағы байланыстарын ғылыми тұрғыдан зерттейтін жаңа термин. Басқа зерттеушілер "рухани нейроғылым" немесе "діннің нейроғылымы" сияқты терминдерді қолдануды ұсынады. Осы саланың мамандары діни тәжірибелердің мидағы негізін түсіндіруге тырысады, мысалы:
Уақыттың, қорқыныштың немесе өзіне-өзінің жоғалуы сезімі
Рухани қызығушылық
Көкке бірлік
Экстаздық мас күй
Кенеттен түсіну
Ес-түссіздіктің өзгерген жағдайлары

Терминология

Олдос Хаксли "Арал" атты утопиялық романында алғаш рет нейротеология терминін қолданды. Бұл ғылым діни тәжірибе мен руханилықтың танымдық нейроғылымын зерттейді. Бұл термин кейде ғылыми емес немесе философиялық контексте де қолданылады. Негізгі ғылыми қауымдастықтың пікірінше, осы қолданыстардың кейбіреулері жалған ғылымға жатады. Хаксли оны көбінесе философиялық контексте қолданды.

Теориялық жұмыс

Бұл салаға деген қызығушылықтың артуына назар аударып, түсіндіру мақсатында 1994 жылы педагог және бизнесмен Лоренс О. МакКинни «Нейротеология: 21-ғасырдағы виртуалды дін» атты алғашқы кітабын жариялады. Бұл кітап жалпы оқырман қауымына арналғанмен, сонымен қатар «Zygon» теологиялық журналында да насихатталды. МакКиннидің сөзіне сәйкес, нейротеология діни сауалдардың негізін салыстырмалы түрде жақында дамыған нейрофизиологияда іздейді. МакКиннидің теориясы бойынша, адамдарда префронталды аймақтың дамуы үш жастан асқан ересектердегі қалыпты ойлау процесінің маңызды бөлігі ретінде хронологиялық уақыт туралы иллюзияны құрайды. Ересек миінің бала кезіндегі көрінген суреттерді еске түсіре алмауы «Мен қайдан келдім?» және «Бәрі неге соңына жетеді?» сияқты сұрақтар тудырады, бұл МакКиннидің пікірінше, түрлі діни түсіндірмелердің пайда болуына себеп болды. Мидің өлімі кезіндегі бейбіт регрессияны, уақыттан тысқары күйге енуді өлім деп тану, жазушы Артур Кларк, көрнекті теолог Харви Кокс және Далай-лама сияқты түрлі оқырмандардан мақтау алды және бұл салаға жаңа қызығушылықты ояртты. Эндрю Б. Ньюберг және басқалар «күшті рухани ойлар мидың белсенділігін өзгертті, соның салдарынан адам трансцендентті діни тәжірибелерді нақты, айқын шындық ретінде сезінеді. Басқаша айтқанда, буддистер ғаламмен бірлік деп атаған сезім» екенін анықтады. Бағдарлау аймағы есептеу жүргізу үшін сенсорлық ақпаратты қажет етеді. «Егер сіз осы аймаққа түсетін сенсорлық ақпаратты тоқтатсаңыз, мысалы, медитация кезіндегі терең концентрацияда, мидің өзінен және өзгеден айырмашылықты анықтауына кедергі келтіресіз», - дейді Ньюберг. Сезім мүшелерінен келмейтін ақпараттың нәтижесінде сол жақ бағдарлау аймағы өзі мен әлем арасындағы шекараны таба алмайды. Соның салдарынан мидің «өзін шексіз және барлық нәрсемен тығыз байланысты деп қабылдаудан басқа жолы қалмайды». «Оң бағдарлау аймағы да сенсорлық деректерден айырылып, шексіз кеңістік сезіміне ие болады. Медитациямен айналысатындар шексіздікке қол жеткізгендей сезінеді». Радикал католик теологы Эуген Древерманн Құдай және жан туралы дәстүрлі ұғымдарды сынап, дінді қайта қарастырды («Қазіргі неврология және Құдай туралы сұрақ») және бұл зерттеулерді қазіргі нейроғылыми зерттеулерге негіздеді. Алайда, «нейротеология теологиялық аяда құрылып, іске асырылуы керек» деген пікір де айтылды.

In an attempt to focus and clarify what was a growing interest in this field, in 1994 educator and businessman Laurence O. McKinney published the first book on the subject, titled "Neurotheology: Virtual Religion in the 21st Century", written for a popular audience but also promoted in the theological journal Zygon. According to McKinney, neurotheology sources the basis of religious inquiry in relatively recent developmental neurophysiology. According to McKinney's theory, pre frontal development, in humans, creates an illusion of chronological time as a fundamental part of normal adult cognition past the age of three. The inability of the adult brain to retrieve earlier images experienced by an infantile brain creates questions such as "where did I come from" and "where does it all go", which McKinney suggests led to the creation of various religious explanations. The experience of death as a peaceful regression into timelessness as the brain dies won praise from readers as varied as writer Arthur C. Clarke, eminent theologian Harvey Cox, and the Dalai Lama and sparked a new interest in the field. What Andrew B. Newberg and others "discovered is that intensely focused spiritual contemplation triggers an alteration in the activity of the brain that leads one to perceive transcendent religious experiences as solid, tangible reality. In other words, the sensation that Buddhists call oneness with the universe." The orientation area requires sensory input to do its calculus. "If you block sensory inputs to this region, as you do during the intense concentration of meditation, you prevent the brain from forming the distinction between self and not self," says Newberg. With no information from the senses arriving, the left orientation area cannot find any boundary between the self and the world. As a result, the brain seems to have no choice but "to perceive the self as endless and intimately interwoven with everyone and everything." "The right orientation area, equally bereft of sensory data, defaults to a feeling of infinite space. The meditators feel that they have touched infinity." The radical Catholic theologian Eugen Drewermann developed a two volume critique of traditional conceptions of God and the soul and a reinterpretation of religion (Modern Neurology and the Question of God) based on current neuroscientific research. However, it has also been argued "that neurotheology should be conceived and practiced within a theological framework."

Эксперименттік жұмыстар

1969 жылы британдық биолог Алистер Харди Линакр зоологиясының профессоры қызметінен зейнетке шыққаннан кейін Оксфордта Діни тәжірибелерді зерттеу орталығын құрды. Уильям Джеймстің 1902 жылғы «Діни тәжірибелердің алуан түрлілігі» атты еңбегіне сілтеме жасай отырып, ол құдайға сиятын (сакралды) тәжірибелер туралы бірінші қолдан куәліктерді жинауды көздеді. 1985 жылы қайтыс болғанға дейін ол Темплтон сыйлығымен марапатталды. Оның ізбасары Дэвид Хей «God's Biologist: A Life of Alister Hardy» (2011) еңбегінде RERC кейіннен зерттеушілер ғылыми зерттеудің жаңа әдістеріне көшкенде тарап кеткенін айтты.

Магниттік стимуляция зерттеулері

1980 жылдары Майкл Персингер адамдардың маңдай бөліктерін әлсіз магниттік өріс арқылы ынталандырды, бұл құрылғы халық арасында «Құдайдың қақпасы» деп танылды, және көптеген қатысушылары ынталандыру кезінде «болмыстың сезіміне» ие болғанын хабарлады. Бұл жұмыс сынға ұшырады, бірақ кейбір зерттеушілер «Құдайдың қақпасы» экспериментінің бірін қайта жасады. Гранквист және авторлар Персингердің жұмысы қос соқыр емес екенін мәлімдеді. Қатысушылар көбінесе нәтижелерді күтуге болатынын білетін аспиранттар болды, және эксперимент жүргізушілердің күтулері қатысушыларға бейсаналық сигналдар арқылы берілуі мүмкін еді. Қатысушыларға зерттеудің мақсаты туралы ақпарат жиі беріледі, олар сынақтар жүргізілгенге дейін паранормальды құбылыстарға бейімділігін тексеру үшін арнайы сауалнамаларды толтыруды сұралады. Гранквист және авторлар Персингердің эксперименттерін қос соқыр тәсілмен қайталай алмады және магниттік өрістің болуы немесе болмауы қатысушылардың ешқандай діни немесе рухани тәжірибесімен байланысты емес, олардың ұсынысқа бейімділігі мен жеке ерекшеліктерімен толықтай болжалады деген қорытындыға келді. Осы зерттеу жарияланғаннан кейін Персингер және авторлар бұл қорытындысқа қарсы шықты. Персингердің теориялық және тәжірибелік жұмысына негізделген, қоршаған ортаның «күрделі» электромагниттік өрістерін пайдалана отырып, «көшпенді бөлме» құруға жасалған бір әрекет «болмыстың сезімін» тудырмады және ерекше тәжірибелер туралы хабарламалар осы өрістердің болуымен немесе болмауымен байланысты емес екені анықталды. Гранквист және авторлардың зерттеуіндегідей, ерекше тәжірибелер туралы хабарламалар қатысушылардың жеке ерекшеліктерімен және ұсынысқа бейімділігімен болжалды. «Құдайдың қақпасының» коммерциялық нұсқасымен жасалған бір тәжірибеде құрылғы қосылған немесе өшірілген кезде графикалық кескіндерге реакцияда ешқандай айырмашылық болмады.

Нейропсихология және нейросуретке түсіру

Бірінші рет уақытша жақындық эпилепсиясымен (ТЖЭ) байланысты аномальды тәжірибелерді атап көрсеткен және тізімдеген зерттеуші – невролог Норман Гешвинд болды. Ол ТЖЭ ұстамаларымен байланысты діни мінез-құлық белгілерінің жиынтығын байқады. Оларға гиперграфия, гиперрелигиоздық, жыныстық қызығушылықтың төмендеуі, естен тану және педантизм жатады, бұл көбінесе Гешвинд синдромы деп аталатын жағдайға жатқызылады. Вилаянур С. Рамачандран ТЖЭ-де байқалатын гиперрелигиоздықтың нейрондық негізін зерттеу үшін галваникалық тері реакциясын (ГТР) пайдаланды, ол эмоционалдық оянумен байланысты. Ол ТЖЭ-де байқалатын гиперрелигиоздылықтың жалпы эмоционалдық күйге байланысты ма, әлде діни стимулдарға байланысты ма, анықтауға тырысты. Рамачандран екі қатысушыға бейтарап, жыныстық және діни сөздерді көрсетіп, ГТР өлшеді. Рамачандран ТЖЭ-сі бар науқастардың діни сөздерге эмоционалдық жауабының күшейгенін, жыныстық сөздерге жауабының төмендегенін және бейтарап сөздерге қалыпты жауап көрсеткенін көрсетті. Бұл зерттеу неврологиялық конференцияда баяндама ретінде ұсынылды және Рамачандранның «Мидегі көлеңкелер» атты кітабында келтірілді, бірақ ол рецензияланған ғылыми мақала ретінде жарияланбады. Монреаль университетіндегі Марио Борегард кармелиттік монахтардағы функционалдық магнетизмдік резонанс (фМРТ) зерттеулерін жүргізіп, діни және рухани тәжірибелерде мидың бірнеше аймақтары қатысатынын, бірақ жалғыз «Құдай нүктесі» жоқ екенін көрсетті. Борегардтың айтуынша, «Мида Құдай деген жер жоқ. Рухани тәжірибе басқа адамдармен болған терең тәжірибелер сияқты күрделі». Нейросуреттеу монахтарға бұрынғы мистикалық күйлерін еске түсіруді сұрағанда жүргізілді, оларды нақты бастан өткерген кезде емес. «Қатысушылардан кармелиттік орденнің мүшесі ретінде өмірінде сезінген ең күшті мистикалық тәжірибені еске түсіріп, көздерін жұмып қайтадан сезінулері сұралды». 2011 жылы Дьюк университетінің медициналық орталығындағы зерттеушілер гиппокамптың атрофиясының өмірін өзгертетін діни тәжірибелерді бастан өткерген қарт адамдармен, сондай-ақ «жаңадан туған протестанттармен, католиктермен және дінге жатпайтындармен» байланысты екенін анықтады. 2016 жылы фМРТ қолданылған зерттеуде «(Мормон) құлшылық практикасының орталық бөлігі болып табылатын танымал сезім ядролық аккумбенс, вентромедиалдық префронталдық қабық және алдыңғы назар аймақтарындағы белсенділікпен тұрақты түрде байланысты болды. Ядролық аккумбенстің белсенділігі ең жоғары рухани сезімге 1-3 секунд бұрын жетеді және төрт жеке тапсырмада қайталанды. Абстрактілі идеялар мен мидің сыйақы схемаларының байланысы алдыңғы назар және эмоциялық маңыздылықты өңдеумен өзара әрекеттесуі мүмкін, бұл доктриналық ұғымдар дінге сенуші адамдардың мінез-құлқына ынталандыру үшін ішкі сыйақы ретінде қабылдалуы мүмкін механизмді ұсынады».

The first researcher to note and catalog the abnormal experiences associated with temporal lobe epilepsy (TLE) was neurologist Norman Geschwind, who noted a set of religious behavioral traits associated with TLE seizures. These include hypergraphia, hyperreligiosity, reduced sexual interest, fainting spells, and pedantism, often collectively ascribed to a condition known as Geschwind syndrome. Vilayanur S. Ramachandran explored the neural basis of the hyperreligiosity seen in TLE using the galvanic skin response (GSR), which correlates with emotional arousal, to determine whether the hyperreligiosity seen in TLE was due to an overall heightened emotional state or was specific to religious stimuli. Ramachandran presented two subjects with neutral, sexually arousing and religious words while measuring GSR. Ramachandran was able to show that patients with TLE showed enhanced emotional responses to the religious words, diminished responses to the sexually charged words, and normal responses to the neutral words. This study was presented as an abstract at a neuroscience conference and referenced in Ramachandran's book, Phantoms in the Brain, which was not published as a peer reviewed scientific article. Research by Mario Beauregard at the University of Montreal, using fMRI on Carmelite nuns, has purported to show that religious and spiritual experiences include several brain regions and not a single 'God spot'. As Beauregard has said, "There is no God spot in the brain. Spiritual experiences are complex, like intense experiences with other human beings." The neuroimaging was conducted when the nuns were asked to recall past mystical states, not while actually undergoing them; "subjects were asked to remember and relive (eyes closed) the most intense mystical experience ever felt in their lives as a member of the Carmelite Order." A 2011 study by researchers at the Duke University Medical Center found hippocampal atrophy is associated with older adults who report life changing religious experiences, as well as those who are "born again Protestants, Catholics, and those with no religious affiliation". A 2016 study using fMRI found "a recognizable feeling central to (Mormon) devotional practice was reproducibly associated with activation in nucleus accumbens, ventromedial prefrontal cortex, and frontal attentional regions. Nucleus accumbens activation preceded peak spiritual feelings by 1–3 s and was replicated in four separate tasks. The association of abstract ideas and brain reward circuitry may interact with frontal attentional and emotive salience processing, suggesting a mechanism whereby doctrinal concepts may come to be intrinsically rewarding and motivate behavior in religious individuals."

Психофармакология

Бұл саладағы кейбір ғалымдар рухани тәжірибенің негізі неврологиялық физиологияда туындайды деп болжайды. Панель безінде N,N диметилтриптамин деңгейінің жоғарылауы рухани тәжірибелерге себеп болуы мүмкін деген пікірлер айтылды. Сонымен қатар, сиқырлы саңырауқұлақтың психоактивті құрамының уақытша бөлігін стимуляциялау діни тәжірибелерді қайталайды деп есептеледі. Бұл гипотеза псилоцибинге қатысты зертханада расталды.