Кіріспе

Бактериялық инфекциямен байланысты қан ауруларының тобы. Кейін: Тромбоциттердің санының төмендеуі, қызыл қан клеткаларының санының төмендеуі, бүйрек жетіспеушілігі. | Алдын алу = | Емдеу = Қолдаушы күтім, диализ, стероидтар, қан құю, плазмаферез. Диарея прогрессивті дамығанда бүйрек проблемалары мен тромбоциттердің саны төмендейді. Ересектер, әсіресе қарт адамдар, ауыр жағдайда көрініс бере алады. Бұл құбылыстың негізгі себебі әдетте бактериялардың Шига токсинін өндіруі болып табылады. Емдеуге қолдаушы күтім, сондай-ақ диализ, стероидтар, қан құю немесе плазмаферез кіруі мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Қоқыс тамақ жегеннен кейін инфекцияның алғашқы белгілері 1-ден 10 күнге дейін, бірақ көбінесе 3-4 күннен кейін пайда болуы мүмкін. Бұл алғашқы белгілерге диарея (көбінесе қанды), іш ауруы, жеңіл қызба, немесе сусыздануға және несеп шығуының азаюына әкелетін құсу жатуы мүмкін. HUS ауруы бар адамдарда көбінесе тромбоздық микроангиопатия (ТМА) симптомдары көрінеді, оларға ішкі ауыру, тромбоциттер санының төмендеуі, лактат дегидрогеназа (LDH) деңгейінің жоғарылауы (зақымдалған жасушалардан бөлінетін фермент, сондықтан жасушалық зақымданудың көрсеткіші), гаптоглобин деңгейінің төмендеуі (қызыл қан клеткаларының ыдырауының белгісі), протеинурия (бүйрек зақымдануының белгісі), санасының шатасуы, ісіну, жүрек айну/құсу және диарея кіруі мүмкін. Сонымен қатар, aHUS ауруымен ауыратын науқастарда жүйелік белгілер мен симптомдар, мысалы, жедел бүйрек жетіспеушілігі, инсульт және кома күйі кенеттен пайда болуы мүмкін. Неврологиялық, жүрек, бүйрек және асқазан-ішек трактісі (АІТ) мүшелерінің жұмысы тоқтауы, сондай-ақ өлім, кез келген уақытта, өте жылдам немесе ұзаққа созылған симптомдық немесе симптомсыз аурудың прогрессиясынан кейін күтпеген жерден туындауы мүмкін.

Типтік HUS

Shiga токсинін өндіретін E. coli (STEC) гемолитикалық-уремиялық синдромы (HUS) Shiga токсинін өндіретін бактерия штаммын, мысалы, enterohemorrhagic Escherichia coli (EHEC) жұтқаннан кейін пайда болады, оның ішінде E. coli O157:H7 – ең көп кездесетін серотип.

Атипиялық HUS

Атипиялық HUS (aHUS) HUS жағдайларының 5–10% құрайды. Жүйелік комплемент арқылы туындайтын тромботикалық микроангиопатияның (ТМА) ерте белгілері тромбоцитопенияны (қан тақайшаларының саны 150 000-нан төмен немесе бастапқы көрсеткіштен кем дегенде 25% төмендеу) қамтиды және ешқандай бақыланатын сынақтарда тиімділігі дәлелденбеген. Атипиялық HUS және бүйрек жеткіліксіздігі (ЭСРД) бар адамдар өмір бойы диализден өтуі мүмкін, оның 5 жылдық өмір сүру көрсеткіші 34–38% құрайды.

Патогенез

HUS Shiga токсинін өндіретін бактерияларды жұқтырудан туындайды, оның ішінде Shiga токсинін өндіретін E. coli (STEC) ең көп кездесетін түрі. Бактериялар жұтылғаннан кейін ішекке өтеді, онда Шига токсиндерін шығарады. Бактериялар мен токсиндер ішек қабығының шырышты қабатын зақымдап, қан айналымына енуге мүмкіндік береді. Шига токсині Gb3 және эндоцитоз арқылы жасушаға өтеді, содан кейін Голги аппаратына жеткізіледі, онда фурин Шига токсинінің А-суббірлігін кесіп бөледі. Шистоциттердің болуы HUS диагностикасында маңызды көрсеткіш болып табылады. Шига токсині тікелей балама комплемент жолын белсендіреді, сондай-ақ комплемент каскадының тежегіші – комплемент факторы H-қа байланысу арқылы комплементті реттеуге бөгет жасайды. Шига токсині тромбоциттердің, лейкоциттердің және эндотелиялық жасушалардың белсенділігін күшейтеді, нәтижесінде жүйелік гемолиз, қабыну және тромбоз пайда болады. STEC HUS жұқтырғаннан кейін 2 аптадан астам уақыттан кейін, тіпті 44 күннен кейін де ТМА-ның ауыр клиникалық асқынулары тіркелді, ал клиникалық жағдайдың жақсаруы осы мерзімнен кейін де жалғасуда, бұл комплементтің белсенділігі жедел клиникалық көріністерден кейін және кем дегенде 4 ай бойы сақталады дегенді көрсетеді. Тромбоциттердің ұсақ қан тамырларының қабырғаларына жабысуы әдетте жеңіл немесе орташа тромбоцитопенияға алып келеді, онда тромбоциттердің саны микролитрге 60 000-нан кем болады. Туалас жағдай – ТТП сияқты, тар қан тамырлары арқылы қан ағынының төмендеуі маңызды органдарға қан жеткізілуін азайтады және ишемияға әкелуі мүмкін. Сепсистің басқа себептерінде және кейде қатерлі ісіктің қанағаттандырылмаған жағдайларында байқалатын кең таралған интраваскулярлық коагуляциядан айырмашылығы, HUS (немесе TTP) кезінде коагуляция факторлары тұтылмайды, сондықтан коагуляциялық скрининг, фибриноген деңгейі және фибрин ыдырау өнімдерін анықтау (мысалы, "D-димерлер") әдетте төмен тромбоцит санына (тромбоцитопения) қарамастан қалыпты болады. Бұл ауру көбінесе балалар мен жасөспірімдерге тән. Мұның бір себебі балаларда ересектерге қарағанда Gb3 рецепторлары көбірек болуы мүмкін, сондықтан балалар HUS-қа көбірек бейім. Сиырлар, шошқалар, бұғылар және басқа сүтқоректілерде GB3 рецепторлары жоқ, бірақ олар Шига токсинін өндіретін бактериялардың симптомсыз тасымалдаушылары бола алады. Кейбір адамдар да симптомсыз тасымалдаушылар болуы мүмкін. Бактериялардың қоныстануынан кейін әдетте диарея, содан кейін қанды диарея, геморрагиялық колит пайда болады. STEC-тің басқа серотиптері де HUS сияқты ауруларды тудыруы мүмкін, мысалы, 2011 жылы Германияда STEC HUS эпидемиясын тудырған E. coli O104:H4. Ауыр жағдайда бүйрек қабығының некрозы ошақты немесе диффузиялық болуы мүмкін. Гистологиялық зерттеулерде эндотелиялық ісінудің салдарынан гломерулалардың капилляр қабырғалары қалыңдаған және кейде бөлінгенін көрсетеді. Капиллярлық люмендерде, субэндотелийде және мезангиумда фибринге байланысты материалдардың ірі жинақтары, сондай-ақ мезангиолиз байқалады. Интерлобулярлық және афференттік артериолаларда фибриноидтық некроз және интималық гиперплазия байқалады және көбінесе тромбтармен бітелген. Алайда, анықталған комплементті реттейтін геннің мутациясының болмауы аХУС-ты ТМА-ның себебі ретінде жоққа шығармайды, өйткені аХУС-ты жұқтырған пациенттердің шамамен 50%-ында комплементті реттейтін гендерде анықталатын мутация жоқ.

Алдын алу

Шига токсинін өндіретін E. coli бактериясына антибиотиктердің әсері белгісіз.

Болжам

Жіті бүйрек жеткіліксіздігі STEC HUS жұқтырған адамдардың 55–70% - ында кездеседі, бірақ бүйрек функциясының 70–85% - ы жақсарады. Белсенді емдеу кезінде пациенттердің 90% - дан астамы HUS-тың жедел фазасынан өтеді, ал тек 9% - ға жуығында созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі (ESRD) дамуы мүмкін. HUS ауруымен ауыратын адамдардың шамамен үштен бірі көп жылдардан кейін бүйрек функциясының бұзылуымен күреседі, ал кейбіреулеріне ұзақ мерзімді диализ қажет болады. HUS ауруымен ауыратын адамдардың тағы 8% - ы өмір бойы басқа да салдарларға тап болады, мысалы, жоғары қан қысымы, құрылыстар, соқырлық, паралич және ішек бөлігін алып тастаудың нәтижелері. STEC HUS жас балалардың 3% - ында және орта және егде жастағы адамдардың 20% - ында өлімге әкелуі мүмкін. Мошковиц гемолитикалық-уремиялық синдромның (ГУС) клиникалық белгілерін қайталайтын ерекше клиникалық-патологиялық жағдай ретінде ТТП-ны алғаш сипаттады. Бұл 16 жастағы қыздың өліміне байланысты болды, ол кенеттен қан кету, әлсіздік, паралич, гематурия және комаға түсіп, екі аптадан кейін қайтыс болды; бұл жағдай "Мошковиц ауруы" деп аталды. Сонымен қатар, Мошковиц психосоматикалық медицинаның алғашқы зерттеушілерінің бірі болды және 1935 жылы физикалық аурудың психологиялық себептерін зерттеген мақала ұсынды. HUS алғаш рет 1955 жылы Конрад Гассер сипаттады, ал кейіннен HUS-тың жүйелік сипаты анықталды. Бернард Каплан HUS ретінде көрінетін бірнеше ерекше жағдайларды анықтады және HUS жалпы патологиялық нәтижесі бар синдром екенін көрсетті. Каплан – Канадалық профессор және педиатриялық нефрологияның директоры. Ол гемолитикалық уремиялық синдромдарды зерттеудегі 34 жылдық еңбегі үшін халықаралық деңгейде танымал. Эндотелийлік жасушалардың зақымдануының ТМА бұзылыстарының кең спектріне себеп болатыны соңғы 20 жылда анықталды. 1980 жылдары Мохамед Кармали (1945–2016) алғаш рет Stx, диареялық E. coli инфекциясы және нәрестелік және балалық шақтағы идиопатиялық гемолитикалық уремиялық синдром арасындағы байланысты анықтады. Кармалидің зерттеулері көрсеткендей, Канададағы балаларда гемолитикалық уремиялық синдром осы бактерияның салдарынан туындаған. Кармали E. coli штаммдарын жіктеу және адамдарда ауруды тудыратын штаммдарды анықтау жүйесін де әзірледі. Ол диареямен байланысты HUS-те микроқан тамырларының зақымдануын және Escherichia coli-дің белгілі бір штаммдары өндіретін веротоксиннің маңызды рөлін анықтады. Бұл веротоксин кейіннен Shigella тұқымдасына жататын токсиндер тобының мүшесі екені және Shiga токсині (Stx) деп аталды. Бұл байланыс және ТТП-ның туа біткен немесе жүре пайда болған ADAMTS13 белсенділігінің төмендеуінен туындаған аса ірі Вон Виллебранд факторының (vWF) мультимерлерінің жоғары деңгейіне байланысты болуы шамамен бір уақытта анықталды. 1924 жылы фин дәрігері Эрик Адольф фон Виллебрандқа (1870–1949) қан кету бұзылысы бар жас қыз туралы кеңес сұралды. Фон Виллебранд бұл бұзылысты 1926 жылы сипаттап, оны гемофилиядан ажыратты. Бұл бұзылыс оның атымен аталып, фон Виллебранд ауруы деп белгіленді. Аурудың себебі кейіннен гемостазды қамтамасыз ететін белоктың жетіспеушілігі екені анықталды. Пол Уорвикер – ағылшын нефрологы, 1990 жылдардың ортасында Ньюкасл қаласында профессорлар Тим және Джудит Гудшиппен молекулалық генетика бойынша зерттеулері атипиялық HUS-тың отбасылық түрінің генетикалық картасын жасауға және отбасылық және спорадикалық HUS-та фактор H геніндегі алғашқы мутациялар мен полиморфизмдерді сипаттауға әкелді. 2000 жылы молекулалық генетика бойынша докторлық диссертациясын қорғады және сол жылы Корольдік дәрігерлер колледжінің мүшесі болып сайланды. Пол Уорвикер атипиялық HUS (aHUS) -тың бірнеше комплементтік регуляторлық ақуыздардың гендерін қамтитын 1-ші хромосомадағы аймақтағы ақаулармен байланысын растады. Кейіннен комплемент факторы H, комплемент факторы I, мембраналық кофактор ақуыздары, фактор B, C3 және тромбомодулиннің мутациялары aHUS-тың көптеген отбасылық жағдайларын тудырады. Бұл жаңалықтар ТМА бұзылыстарының патогенезін, бағалауын және емдеуін толық түсінуге мүмкіндік берді және күрделі аурумен ауыратын осы балаларды күтуге рационалды және тиімді тәсілмен қол жеткізді. Моноклоналды антиденелерді қолданғанға дейін aHUS-ты жұқтырған науқастардың жағдайы нашар болды. Экулизумаб (Soliris®, Alexion Pharmaceuticals, Inc., Boston, MA, USA) – гуманизацияланған моноклоналды комплемент ингибиторы, ол 2011 жылдың қыркүйегінде FDA-ның aHUS-қа шалдыққан науқастарға арналған алғашқы және жалғыз бекітілген емдеуі болып табылады. Экулизумаб C5-ке жоғары аффинитетпен байланысып, C5-тің C5a және C5b-ге ыдырауын тежейді, соның салдарынан C5b-9 терминалдық комплементтік кешенінің түзілуін болдырмайды, осылайша комплементке байланысты ТМА-ны тежейді. Экулизумаб aHUS-қа шалдыққан науқастарда тиімді екені дәлелденді, ол комплементке байланысты ТМА-ны жойды және алдын алды, бүйрек функциясын және гематологиялық көрсеткіштерді жақсартты. Alexion-ның ғылыми-зерттеу басшысы Джон Орлофф, M. D.: "Нәтижелер гематологиялық нормалану және бүйрек функциясының жақсаруымен сипатталатын толық ТМА жауабының жоғары стандартына сай келді", - деді. "Біз бұл препарат aHUS-қа шалдыққан науқастарға арналған жаңа стандартты емге айнала алады деп есептейміз". "Біз АҚШ, Еуропалық Одақ және Жапонияда Ultomiris үшін рұқсат алуға мүмкіндігінше жылдам дайындалып жатырмыз", - деп қосты ол.

Эпидемиология

HUS-тың ең көп кездесетін елі Аргентина, және ол осы жағдайды зерттеуде маңызды рөл атқарады. АҚШ-та HUS-тың жалпы көрсеткіші жылына 100 000 адамға шаққанда 2,1 жағдайды құрайды, ал ең жоғары көрсеткіш алты айдан төрт жасқа дейінгі кезеңде байқалады. 2011 жылдың мамыр айында Германияда E. coli O104:H4 бактериясымен ластанған шалфей тұқымдарынан туындаған қанды диарея эпидемиясы болды. Эпидемияның көзін анықтау нәтижесінде 3800-ден астам жағдай тіркелді, олардың 800-ден астамында HUS дамыды, соның ішінде 36 жағдай өліммен аяқталды. HUS жағдайларының шамамен 90% ересектерде кездесті.