Кіріспе

Шигелла бактериялар туысы – Грам-теріс, факультативті анаэробты, спора түзбайтын, жылмақсыз, таяқша тәрізді және генетикалық жағынан Эшерихияға жақын бактериялар туысы. Туыс 1897 жылы оны ашқан Киёси Шиганың құрметіне аталған. Шигелла приматтарда ауру тудырады, бірақ басқа сүтқоректілерде тудырмайды; ол адам шигеллезінің қоздырғышы болып табылады. Ол табиғатта тек адамдар мен гориллаларда ғана кездеседі. Жұққан кезде әдетте дизентерияға себеп болады. Шигелла – әлемде бактериялық диареяның басты себебі, шамамен жылына 80-165 миллион жағдай тіркеледі. Африка және Оңтүстік Азиядағы балалар арасында орташа және ауыр диареяны тудыратын төрт патогеннің бірі.

Патогенез

Шигелла инфекциясы көбінесе жұтылу арқылы таралады. Жүргізушінің денсаулығына байланысты, инфекцияны 100 бактериялық жасушадан да аз тудыруы мүмкін. Шигелла түрлері әдетте тоқ ішектің эпителий қабығына еніп, қабыну мен ішек қабығының жасушаларының өліміне себеп болады. Бұл қабыну Шигелла инфекциясының ерекше белгісі – диареяны, тіпті дизентерияны тудырады. Шигелла токсикалық эффекттерді тасымалдау үшін биологиялық шприц ретінде әрекет ететін III типті секреция жүйесін пайдаланады. Эффекторлық ақуыздар мақсатты жасушаның метаболизмін өзгерте алады, мысалы, вакуольді мембраналардың ыдырауына немесе актин полимерленуінің қайта ұйымдастырылуына алып келеді, бұл жасуша ішінде Шигелла бактерияларының қозғалғыштығын жеңілдетеді. Мысалы, IcsA эффекторлық ақуызы (автотранспортер, III типті секреция жүйесінің эффекторы емес) N WASP арқылы актиннің қайта ұйымдастырылуын тудырады, Arp2/3 кешендерін тарту арқылы жасушадан жасушаға таралуын ынталандырады. Инфекциядан кейін Шигелла жасушалары жасуша ішінде көбейіп, көрші эпителий жасушаларына таралады, нәтижесінде тіндер зақымданып, шигеллездің ерекше патологиясы пайда болады. Ең көп кездесетін симптомдар – диарея, қызба, жүрек ауруы, құсу, іш ауруы және ішек газдары. Инфекция сонымен қатар үлкен және ауыр ішек қозғалысына да себеп болуы мүмкін. Нәжісте қан, шырыш немесе ірің болуы мүмкін. Сондықтан Шигелла жасушалары дизентерияны тудыруы мүмкін. Сирек жағдайларда, кішкентай балаларда құрысулар болуы мүмкін. Симптомдар пайда болуына бір аптаға дейін уақыт кетіп, көбінесе жұтылғаннан кейін екі-төрт күннен кейін басталады. Симптомдар әдетте бірнеше күнге созылады, бірақ апталар бойы да сақталуы мүмкін. Шигелла бүкіл әлемде реактивті артриттің патогендік себептерінің бірі болып саналады.

Ашылу

Шигелла тұқымдасы дизентерияның себебін зерттеген жапон дәрігері Киёши Шиганың есімімен аталады. 1892 жылы Шига Токио Императорлық университетінің медицина факультетіне түсті, оқу кезінде Шибасабуро Китасатоның лекциясын тыңдады. Шига Китасатоның зиялы қабілеті мен сенімділігіне әсерленді, сондықтан бітірген соң жұқпалы аурулар институтында оның ғылыми көмекшісі болып жұмыс істеді. 1897 жылы Шига жапондықтар "секири" (дизентерия) деп атаған ішек ауруының жайылған ошағына күш салды. Мұндай эпидемиялар жапон халқына зиян келтірді және 19 ғасырдың соңында жиі кездесті. 1897 жылғы секири эпидемиясы 91 000-нан астам адамға әсер етті, өлім-жітім көрсеткіші 20%-дан асып түсті. Шига 32 дизентериямен ауырған науқасты зерттеді және ауруды қоздыратын бактерияны табысты оқшаулап, анықтау үшін Кох постулаттарын пайдаланды. Ол бактерияны одан әрі зерттеп, сипаттады, оның (Шига) токсинін өндіру жолдарын анықтады және ауруға қарсы вакцина жасау үшін жұмыс істеді.