Кіріспе
Ішек қабынуы қанды диареяға себеп болады. Дизентерияның себебі көбінесе Шигелла туысына жататын бактериялар болып табылады, мұндай жағдайда ол шигеллез деп аталады, немесе Entamoeba histolytica амебасы; сонда ол амебиаз деп аталады. Қауіп факторларының ішінде нашар санитария салдарынан тамақ пен судың фекалиямен ластануы бар. Негізгі механизм ішектің, әсіресе тоқ ішектің қабынуын қамтиды. Диареяны басуға арналған лоперамид сияқты препараттар жеке қолданылмайды, бірақ оларды антибиотиктермен бірге қолдануға болады. Нашар санитария жағдайындағы аймақтарда диареяның шамамен жартысы Entamoeba histolytica-ға байланысты болады. Бұл көбінесе Орталық және Оңтүстік Америка, Африка және Азияның нашар дамыған аймақтарында кездеседі.
The cause of dysentery is usually the bacteria from genus Shigella, in which case it is known as shigellosis, or the amoeba Entamoeba histolytica; then it is called amoebiasis. Risk factors include contamination of food and water with feces due to poor sanitation. The underlying mechanism involves inflammation of the intestine, especially of the colon. While medications used to decrease diarrhea such as loperamide are not recommended on their own, they may be used together with antibiotics. In areas with poor sanitation nearly half of cases of diarrhea are due to Entamoeba histolytica. It commonly occurs in less developed areas of Central and South America, Africa, and Asia.
Белгілері мен симптомдары
Дизентерияның ең көп таралған түрі – бациллярлық дизентерия, ол көбінесе жеңіл ауру болып келеді, көбінесе жеңіл іш ауруы және жиі еріген нәжіс немесе диарея сияқты белгілерге себеп болады. Белгілер әдетте 1–3 күннен кейін пайда болады және әдетте бір аптадан соң жоғалады. Дерттің жиілігі, шығарылған сұйық нәжістің мөлшері, қанның, шырыштың немесе іріңнің болуы – ауруды қоздырған патогенге байланысты. Сонымен қатар, уақытша лактозаға төзбеушілік те пайда болуы мүмкін. Кейде қатты іш ауруы, қызба, шок және сананың шатасуы (делирий) белгілері де кездеседі. Ерекше жағдайларда адам сағатына бір литрден астам сұйықтық шығаруы мүмкін. Көбінесе адамдар қанды диареядан, қатты іш ауруынан, тік ішектегі ауру сезімінен және төмен температурадан шағымданады. Дизентериямен бірге тез салмақ жоғалту және бұлшықет аурулары да болуы мүмкін, ал құсу және лоқсығу сирек кездеседі. Көптеген жағдайларда жоғарғы ішекті қоршаған бұлшық еттеріне каскадтық түрде таралған аурулар болуы мүмкін; кейде ішек қабырғасының қабықшасынан айырылып, жүйелік инфекцияға әкелуі мүмкін. Сирек жағдайларда амебалық паразиттер қан арқылы денеге еніп, ішектен тысқары таралуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, басқа мүшелерге, мысалы, миға, өкпеге және көбінесе бауырға ауыр зардап келтіруі мүмкін.
Себеп
Дизентерия бактериялық немесе паразиттік инфекциялардың салдарынан пайда болады. Вирустар әдетте бұл ауруды тудырмайды. Кейбір микроорганизмдер, мысалы, Shigella туысына жататын бактериялар, цитотоксиндер деп аталатын заттарды бөліп шығарады, олар тікелей жанасқанда ішек тіндерін өлтіреді және зақымдайды. Шигелла қан кетуді токсин емес, тіндерге ену арқылы тудырады деп есептеледі, себебі токсин өндірмейтін штаммдар да дизентерияны қоздыруы мүмкін, ал шига тәрізді токсиндері бар E. coli ішек қабығына енбейді, сондықтан олар токсинге тәуелді. Дизентерияның анықтамасы аймаққа және медициналық мамандыққа қарай өзгеруі мүмкін. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) анықтамасын "көрінетін қан қосылған диарея" деп шектейді. Ал басқалары бұл терминді кеңірек түсіндіреді. Механизмдерді анықтағанда, осы анықтамалардағы айырмашылықтарды ескеру қажет. Мысалы, CDC анықтамасын қолдану ішек тінінің қан тамырларының жарылып, дефекация кезінде қанның көрінетін мөлшерде шығуына әкелуін талап етеді. Басқа анықтамалар одан аз нақты зақымдануды талап етеді.
Амебикалық дизентерия
Амебиаз, сондай-ақ амебалық дизентерия деп те аталады. Амебалық дизентерияның бастапқы инфекциясын дұрыс емдеу маңызды; жеткілікті емделмеген амебиаз жылдар бойы белсенді емес күйде қалып, кейіннен ауыр, тіпті өлімге әкелетін асқынуларға ұшыратуы мүмкін. Жұқтырған адамның ішегіндегі амебалар денеден шығуға дайын болғанда, олар топтасып, оларды қоршап, қорғайтын қабық құрайды. Бұл амебалардың тобы циста деп аталады, ол адамның денесінен нәжіспен шығарылады және организмнен тыс жерде тірі қалуы мүмкін. Егер гигиена талаптары нашар болса – мысалы, адам нәжісті гигиеналық түрде кездейсоқ тастаса – ол айнала-қоршаған ортаны, мысалы, жақын жердегі тағам мен суды ластауы мүмкін. Егер басқа адам циста бар нәжіспен ластанған тағам немесе су ішсе, ол да амебамен жұғады. Амебалық дизентерия әсіресе адам нәжісін тыңайтқыш ретінде пайдаланатын аймақтарда кең таралған. Ауыз арқылы организмге енгеннен кейін, циста асқазанға жетеді. Цистаның ішіндегі амебалар асқазанның ас қорыту қышқылынан қорғалады. Асқазаннан циста ішекке жетеді, онда ол жарылып, амебаларды босатып, инфекцияны тудырады. Амебалар ішек қабырғасына еніп, кішкентай абсцестер мен ойық жараларды құрайды. Осыдан кейін цикл қайта басталады.
Бациллярлық дизентерия
Дизентерия шигеллездің салдарынан да туындауы мүмкін, ол – Шигелла туысына жататын бактериялардың жұқпасы. Осы жағдайда бұл бациллярлық дизентерия (немесе Марлоу синдромы) деп аталады. «Бациллярлық дизентерия» термині этимологиялық тұрғыдан алғанда, кез келген таяқша тәрізді бактериялардың қоздырған кез келген дизентериясын білдіретіндей болғанымен, дәстүр бойынша оның мағынасы тек Шигелла бактерияларынан туындаған дизентериямен ғана шектеледі.
Басқа бактериялар
Кейбір Escherichia coli штамдары қанды ішек талқымын тудырады. Көбінесе кінәлілер энтерогеморрагиялық Escherichia coli болып табылады, олардың ішінде O157:H7 ең белгілісі. Бұл типтегі E. coli бактериялары шига токсинін де өндіреді.
Диагностика
Диагноз науқастың анамнезін естіп, қысқаша қарап тексеру арқылы қойылуы мүмкін. Дизентерияны гематокезиямен шатастырмау керек, гематокезия – ішек қызметі кезінде немесе оның ішінде анус арқылы таза қанның шығуы.
Дене шынықтыру тексеруі
Ауыз, тері және еріндер сусыздану салдарынан құрғақ көрінуі мүмкін. Төменгі іштің сезімталдығы да болуы мүмкін. Вакцинация, әсіресе, аз қамтылған аймақтардағы балалар арасында диареяның таралуын және ауырлығын азайту стратегиясының бір бөлігіне айналуы мүмкін. Мысалы, Шигелла – Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) вакцина әзірлеудегі ұзақ мерзімді мақсаты болып табылады, және осы патогенге байланысты жасқа қарай диарея/дизентерияға шалдығу көрсеткіштерінің күрт төмендеуі, табиғи иммунитет инфекцияға ұшырағаннан кейін қалыптасатынын көрсетеді; демек, осы аурудың алдын алу үшін вакцинация жасау мүмкін болуы керек. Осы инфекцияларға қарсы вакциналарды әзірлеуге техникалық қиындықтар, үйлестіруді жеткілікті деңгейде қамтамасыз етудің болмауы және ғылыми-зерттеу мен әзірлеу үшін нарықтық сұраныстың жетіспеуі кедергі келтірді. Көптеген вакцина әзірлеу жұмыстары мемлекеттік секторда немесе биотехнологиялық компаниялардағы ғылыми-зерттеу бағдарламалары аясында жүргізілуде.
Емдеу
Дизентерияны ауызша регидратациялық терапия арқылы сұйықтықтарды толықтыру арқылы басқаруға болады.
Болжам
Дұрыс емделген жағдайда, амебалық және бактериялық дизентерияның көптеген жағдайлары 10 күн ішінде жақсарады, ал көпшілік науқастар тиісті емді бастағаннан кейін екі-төрт аптада толыққанды қалпына келеді. Егер ауру емделмесе, емделу нәтижесі науқастың иммундық күйіне және аурудың ауырлығына байланысты өзгереді. Қатты дегидратация (сусыздану) қалпына келуді баяулатуы мүмкін және қанағаттандырмайтын жағдайлар, тіпті өлімге әкелуі мүмкін қауіпті асқынулар ықтималдығын арттырады.
Эпидемиология
Деректер жеткіліксіз, бірақ 2013 жылы Шигелла бактериясы 5 жасқа дейінгі 34 000 баланың және 5 жастан асқан 40 000 адамның өліміне себеп болды деп бағаланады. Амебиаз жыл сайын 50 миллионнан астам адамға жұғады, олардың 50 мыңы (мың адамның бірі) қайтыс болады.
Тарих
Капок ағашының тұқымы, жапырақтары және қабығы Америка, Африканың батыс-орталық аймақтары мен Оңтүстік-Шығыс Азияның жаңбырлы ормандарының жергілікті халқы дәстүрлі медицинада осы ауруды емдеу үшін қолданып келген. 1915 жылы австралиялық бактериолог Фанни Элеонор Уильямс Грекияда Австралия императорлық күштерімен медициналық қызметкер болып жұмыс істеді, Галлиполиден тікелей жарақат алғандарды қабылдады. Галлиполиде дизентерия әскерлерге ауыр соққы беріп, көптеген жауынгерлердің қатарын азайтып жіберді. Уильямс дизентерияны зерттеу үшін серологиялық талдаулар жасады және Листер институтының директоры сэр Чарльз Мартинмен бірлесіп бірнеше маңызды ғылыми еңбек жазды. Олардың дизентерия бойынша жұмысының нәтижесінде нақты диагноз қоюға және емдік сарысуға сұраныс артты. 1946 жылдан бастап Bacillus subtilis Америка мен Еуропа бойынша ішек және зәр жолдары ауруларын, мысалы ротавирус және шигелланы емдеуде иммундықты күшейтетін құрал ретінде сатылды, бірақ тұтынуға арналған антибиотиктер енгізілгеннен кейін оның танымалдылығы төмендеді.